Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 12:3

Διότι υπάρχουν κάποια τα οποία ονομάζονται αΐδια, των οποίων ο Ίδιος είναι δημιουργός· επειδή στον 23ο Ψαλμό έχει γραφτεί: «Σηκώστε τις πύλες σας, άρχοντες, και υψωθείτε πύλες αιώνιες». Είναι δε φανερό ότι μέσω Αυτού δημιουργήθηκαν και αυτά. Εάν λοιπόν και των αιώνιων ο Ίδιος είναι δημιουργός, ποιος από εμάς θα μπορέσει πλέον να αμφιβάλλει ότι είναι ανώτερος και από αυτά τα αΐδια; Και δεν γνωρίζεται ως Κύριος τόσο από το ότι είναι αΐδιος, όσο από το ότι είναι Υιός του Θεού. Διότι, όντας Υιός, είναι αχώριστος από τον Πατέρα, και δεν υπήρξε ποτέ εποχή που δεν υπήρχε, αλλά υπήρχε πάντοτε. Και όντας εικόνα και απαύγασμα του Πατρός, έχει και την αϊδιότητα του Πατρός. Το πώς λοιπόν ελέγχθηκαν ότι κατανοούσαν εσφαλμένα τα ρητά της Γραφής που προφασίζονταν, είναι δυνατόν κάπως να το κατανοήσει κανείς με συντομία από όσα ειπώθηκαν προηγουμένως. Το ότι όμως και σε αυτά που πάλι προφασίζονται τώρα από τα Ευαγγέλια διαπιστώνεται πως έχουν σαθρή σκέψη, είναι εύκολο να το αντιληφθούμε, εάν μάλιστα και τώρα λάβουμε υπόψη τον σκοπό της πίστης εμάς των Χριστιανών και, χρησιμοποιώντας τον ως κανόνα, δώσουμε προσοχή, όπως είπε ο Απόστολος, στην ανάγνωση της θεόπνευστης Γραφής. Διότι οι χριστομάχοι, επειδή τον αγνόησαν αυτόν, πλανήθηκαν από τον δρόμο της αλήθειας και προσέκρουσαν στον λίθο του προσκόμματος, φρονώντας διαφορετικά από αυτά που πρέπει να φρονούν.

Διότι, τι το παρόμοιο έχουν δει ανάμεσα στην αίρεση και την ευσεβή πίστη, ώστε να φλυαρούν ισχυριζόμενοι ότι εκείνοι δεν λένε τίποτα το κακό; Αυτό στ' αλήθεια ισοδυναμεί με το να αποκαλούν οι ίδιοι τον Καϊάφα Χριστιανό και να συγκαταλέγουν ακόμη τον προδότη Ιούδα στους αποστόλους, καθώς και να λένε ότι εκείνοι που ζήτησαν τον Βαραββά αντί για τον Σωτήρα δεν έκαναν τίποτα το κακό· σημαίνει ακόμη να συνιστούν τον Υμέναιο και τον Αλέξανδρο ως ορθώς σκεπτόμενους και να λένε ότι ο Απόστολος ψεύδεται εναντίον τους. Αλλά κάτι τέτοιο ούτε να το ακούσει δεν θα ανεχόταν ένας Χριστιανός, ούτε θα μπορούσε κανείς να υποθέσει ότι αυτός που τολμά να τα λέει αυτά έχει σώας τας φρένας. Διότι, αντί του Χριστού σε αυτούς υπάρχει ο Άρειος, όπως ακριβώς στους Μανιχαίους ο Μανιχαίος, και αντί του Μωυσή και των άλλων αγίων έχει επινοηθεί σε αυτούς κάποιος Σωτάδης, ο οποίος περιγελάται ακόμη και από τους Έλληνες, καθώς και η θυγατέρα της Ηρωδιάδας. Του μεν πρώτου το εκθηλυσμένο και θηλυπρεπές ήθος μιμήθηκε ο Άρειος, γράφοντας και ο ίδιος «Θάλειες», της δε δεύτερης ζήλεψε τον χορό, χορεύοντας έξαλλα και εμπαίζοντας μέσα από τις βλασφημίες του κατά του Σωτήρα, με αποτέλεσμα όσοι εμπίπτουν στην αίρεση να διαστρέφονται ως προς τον νου και να φρονούν «παρά ό,τι πρέπει να φρονούν», να «μεταλλάσσουν» το όνομα του «Κυρίου της δόξης» «σε ομοίωμα εικόνας φθαρτού ανθρώπου», και, επομένως, αντί για Χριστιανοί να ονομάζονται Αρειανοί και να φέρουν αυτό το γνώρισμα της ασέβειας.

Και όντας εικόνα και απαύγασμα του Πατρός, έχει και την αϊδιότητα του Πατρός. Το πώς, λοιπόν, ελέγχθηκαν επειδή ερμήνευαν εσφαλμένα τα ρητά που προέβαλαν ως πρόφαση, είναι δυνατόν με κάποιον τρόπο να το κατανοήσει κανείς από όσα ειπώθηκαν προηγουμένως εν συντομία. Το ότι όμως και σε όσα πάλι προφασίζονται από τα Ευαγγέλια αποδεικνύεται ότι η σκέψη τους είναι σαθρή, είναι εύκολο να το αντιληφθεί κανείς, εάν μάλιστα και τώρα λάβουμε υπόψη τον σκοπό της πίστης ημών των Χριστιανών και, χρησιμοποιώντας τον ως κανόνα, «προσέχουμε», όπως είπε ο Απόστολος, «στην ανάγνωση» της «θεόπνευστης Γραφής». Διότι οι χριστομάχοι, αγνοώντας τον, «πλανήθηκαν από την οδό της αλήθειας» και «προσέκρουσαν στον λίθο του προσκόμματος», φρονώντας «πέραν αυτού που πρέπει να φρονούν».

ΕΡΩΤΗΣΗ ΡΚΕʹ. Εκείνος που του έχει εμπιστευθεί ένα έργο και πράττει κάτι χωρίς σχετική υπόδειξη, αντίθετα με τα όσα έχουν διαταχθεί ή πέρα από όσα του έχουν ανατεθεί, πρέπει άραγε να διατηρεί το έργο του; ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Το να παίρνει κανείς αυθαίρετα πρωτοβουλίες δεν αρέσει καθόλου στον Θεό· και ούτε αρμόζει ούτε συμφέρει σε όσους έχουν επιδείξει σπουδή στο να διαφυλάξουν τον σύνδεσμο της ειρήνης. Εάν μάλιστα επιμένει να ενεργεί προπετώς, συμφέρει να του αφαιρεθεί το έργο. Διότι δεν τηρεί το πρόσταγμα εκείνου που είπε: «Ο καθένας, αδελφοί, ας παραμένει σε εκείνο στο οποίο κλήθηκε»· και ακόμη πιο νουθετικά: «Να μην υπερηφανεύεται κανείς πέρα από όσο πρέπει να φρονεί, αλλά να φρονεί με σύνεση, σύμφωνα με το μέτρο της πίστεως που ο Θεός μοίρασε στον καθένα».

ΕΡΩΤΗΣΗ ΣΛΕ΄. Εάν συμφέρει να εκμανθάνει κανείς πολλά από τις Γραφές. ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Δεδομένου ότι υπάρχουν δύο γενικότερα τάγματα, και στους μεν έχει εμπιστευθεί η προστασία, οι δε έχουν ταχθεί στην ευπείθεια και την υπακοή, με διάφορα χαρίσματα, θεωρώ ότι εκείνος στον οποίο έχει ανατεθεί η προστασία και η επιμέλεια των περισσοτέρων, οφείλει να γνωρίζει και να εκμανθάνει όσα αφορούν τους πάντες, ώστε να διδάσκει σε όλους τα θελήματα του Θεού, υποδεικνύοντας στον καθένα αυτά που του αναλογούν. Από τους υπόλοιπους όμως ο καθένας, ενθυμούμενος τον Απόστολο που λέει: «Να μην έχει κανείς υψηλότερο φρόνημα από όσο πρέπει να έχει, αλλά να φρονεί ώστε να σωφρονεί», ανάλογα με το πώς ο Θεός εμέρισε στον καθένα, ας μαθαίνει με επιμέλεια και ας πράττει αυτά που του αναλογούν, χωρίς να περιεργάζεται τίποτε περισσότερο, για να καταστεί άξιος της φωνής του Κυρίου που είπε: «Έλα, αγαθέ δούλε· σε λίγα στάθηκες πιστός, σε πολλά θα σε καταστήσω».

Ερώτηση 264. Εφόσον ο Απόστολος λέει: «Για να είστε ειλικρινείς» και πάλι, «Αλλ' ως εξ ειλικρινείας», τι είναι το ειλικρινές; Απόκριση. Ειλικρινές θεωρώ πως είναι το αμιγές και απολύτως καθαρμένο από κάθε τι αντίθετο, το οποίο είναι συγκεντρωμένο και προσηλωμένο αποκλειστικά στη θεοσέβεια· και όχι μόνο αυτό, αλλά και στα όσα επιζητούνται με ακρίβεια σε κάθε περίσταση και πράξη για τον σκοπό της θεοσέβειας· ώστε αυτός που έχει ταχθεί σε ένα συγκεκριμένο έργο να μην αποσπάται ούτε καν προς τα συγγενικά κατορθώματα. Το πρώτο δηλώνεται από την ίδια τη συνέχεια του κειμένου· διότι στο «Αλλ' ως εξ ειλικρινείας» προσθέτει το «Ως εκ Θεού ενώπιον του Θεού εν Χριστώ λαλούμε»· το δε δεύτερο, από το «Να μην έχει κανείς υψηλότερο φρόνημα από ό,τι πρέπει να έχει, αλλά να φρονεί ώστε να σωφρονεί, σύμφωνα με το μέτρο της πίστεως που ο Θεός μοίρασε στον καθένα»· και από όσα ακολουθούν αυτά τα λόγια.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΤΓ΄. Αν πρέπει να υπακούμε σε όσα λέγονται από όλους μέσα στην αδελφότητα. ΑΠΑΝΤΗΣΗ. Το ερώτημα αυτό παρουσιάζει μεγάλη δυσκολία ως προς την απάντησή του. Πρώτον, διότι δίνει φανερά την εντύπωση αταξίας το να λέγεται κάτι από όλους, εφόσον ο Απόστολος λέει: «Από τους προφήτες ας μιλούν δύο ή τρεις, και οι υπόλοιποι ας διακρίνουν»· και ο ίδιος πάλι, κατά τον διαμερισμό των χαρισμάτων, όρισε ξεχωριστή τάξη για τον καθένα από εκείνους που ομιλούν, λέγοντας: «Στον καθένα σύμφωνα με το μέτρο της πίστεως που του εμοίρασε ο Θεός»· και με το παράδειγμα των μελών του σώματος παρουσιάζει σαφώς ότι το έργο εκείνου που ομιλεί αποτελεί ένα μόνο μέρος, και το διευκρινίζει με μεγαλύτερη ακρίβεια λέγοντας: «Είτε εκείνος που διδάσκει, ας αφοσιωθεί στη διδασκαλία, είτε εκείνος που προτρέπει, στην προτροπή», και τα λοιπά. Γίνεται επομένως φανερό από αυτά ότι δεν έχουν επιτραπεί όλα σε όλους, αλλά ότι ο καθένας οφείλει να παραμένει στην προσωπική του κλήση και να επιτελεί με μεγαλύτερη επιμέλεια εκείνο που του έχει εμπιστευθεί ο Κύριος.

Μπορούν δε τα αλαζονικά ήθη των ανθρώπων, τα οποία υψώνονται προς την έπαρση χωρίς κάποια εύλογη αιτία, να υπονοούνται μέσω των κέδρων. Διότι και στην έπαρση υπάρχει είτε κάποια πειστική αιτία που προκαλεί την υπερηφάνεια, είτε είναι εντελώς παράλογη. Για παράδειγμα, υψηλοφρονεί κάποιος για τον εαυτό του λόγω εγκράτειας, υψηλοφρονεί λόγω σωφροσύνης, υψηλοφρονεί λόγω της επιμονής του στις προσευχές. Κακώς βέβαια πράττει υψηλοφρονώντας περισσότερο από το πρέπον, πλην όμως η εξύψωσή του έχει κάποια λογική ακολουθία. Ένας τέτοιος άνθρωπος είναι μεν ψηλό φυτό, αλλά καρποφόρο.

Δεν παρακαλώ μόνο για τούτους, αλλά και για εκείνους που πιστεύουν σε εμένα μέσω του λόγου τους· ώστε να είναι όλοι ένα, όπως εσύ, Πατέρα, είσαι σε εμένα και εγώ σε εσένα· ώστε και αυτοί να είναι ένα σε εμάς. ΠΡΑΞΕΙΣ. Στο πλήθος δε εκείνων που πίστεψαν η καρδιά και η ψυχή ήταν μία, και κανένας δεν έλεγε ότι κάτι από τα υπάρχοντά του ήταν δικό του, αλλά τα είχαν όλα κοινά. ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ. Διότι, διά της χάριτος που μου δόθηκε, λέγω προς καθέναν που βρίσκεται ανάμεσά σας, να μην έχει υψηλότερο φρόνημα από ό,τι πρέπει να έχει, αλλά να φρονεί με σωφροσύνη· ανάλογα με το μέτρο της πίστης που ο Θεός μοίρασε στον καθένα. Διότι, όπως ακριβώς σε ένα σώμα έχουμε πολλά μέλη, αλλά όλα τα μέλη δεν έχουν την ίδια λειτουργία· έτσι και εμείς οι πολλοί είμαστε ένα σώμα εν Χριστώ, και ο καθένας μας είναι μέλος των άλλων· έχοντας δε διαφορετικά χαρίσματα σύμφωνα με τη χάρη που μας δόθηκε, και τα εξής. ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ Α΄. Σας παρακαλώ δε, διά του ονόματος του Κυρίου Ιησού Χριστού, να λέτε όλοι το ίδιο, και να μην υπάρχουν ανάμεσά σας σχίσματα· να είστε δε καταρτισμένοι με τον ίδιο νου και με την ίδια γνώμη.

Διότι, αν και έχουμε ακούσει τον προφήτη να λέει: «Εσείς θα ονομαστείτε ιερείς του Θεού», ούτε όλοι αρπάζουμε την εξουσία μιας τέτοιας ιεροσύνης ή λειτουργίας, ούτε είναι στην εξουσία κανενός να λαμβάνει για τον εαυτό του τη χάρη που έχει δοθεί σε άλλον· απεναντίας, ο κάθε πιστός παραμένει στα δικά του όρια της δωρεάς του Θεού. Αυτό μας διδάσκει ο Απόστολος λέγοντας προς όλους μεν: «Σας παρακαλώ, λοιπόν, αδελφοί, διά των οικτιρμών του Θεού, να παραστήσετε τα σώματά σας ως θυσία ζωντανή, άγια, ευάρεστη στον Θεό, που είναι η λογική σας λατρεία· και να μη συμμορφώνεστε με τούτον τον αιώνα, αλλά να μεταμορφώνεστε με την ανακαίνιση του νου σας, ώστε να διακρίνετε ποιο είναι το θέλημα του Θεού, το αγαθό και ευάρεστο και τέλειο». Προς τον καθένα ξεχωριστά, όμως, διακρίνει σαφώς τη λειτουργία που του αρμόζει και τον εμποδίζει να επεμβαίνει σε ξένη τάξη, λέγοντας: «Διότι λέγω, διά της χάριτος του Θεού που μου δόθηκε, προς καθέναν που είναι ανάμεσά σας, να μην υπερηφανεύεται πέρα από όσο πρέπει, αλλά να φρονεί με σωφροσύνη, σύμφωνα με το μέτρο της πίστεως που ο Θεός μοίρασε στον καθένα»· και μέσω της αναγκαίας ευταξίας μεταξύ των μελών του σώματος για την κοσμιότητα και την ασφάλεια, ρυθμίζει σε εμάς την ευάρεστη στον Θεό μεταξύ μας ευταξία, εν αγάπη Χριστού Ιησού, μέσα στη διαφορετικότητα των χαρισμάτων.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΙΒ΄. Εάν ο καθένας έχει την οφειλή να μεριμνά για τους πάντες σε όλα, ή μόνο για εκείνους που του έχουν εμπιστευθεί· και για αυτούς σύμφωνα με το χάρισμα που του μοιράστηκε από τον Θεό διά του Αγίου Πνεύματος. ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Εφόσον ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, ο μονογενής Υιός του Θεού, διά του οποίου έγιναν τα πάντα, ορατά και αόρατα, ομολογεί μεν ότι «Δεν απεστάλην παρά μόνο για τα χαμένα πρόβατα του οίκου Ισραήλ»· λέει δε στους μαθητές του, «Καθώς με απέστειλε ο Πατέρας, έτσι κι εγώ αποστέλλω εσάς»· και παραγγέλλει, «Σε δρόμο εθνικών να μην πάτε, και σε πόλη Σαμαρειτών να μην εισέλθετε»· αφού δε εκπληρώθηκε σε αυτόν η προφητεία του Δαβίδ που λέει εκ μέρους του Θεού και Πατέρα, «Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα· ζήτησε από εμένα, και θα σου δώσω τα έθνη ως κληρονομιά σου, και ως ιδιοκτησία σου τα πέρατα της γης»· τότε παρήγγειλε και στους μαθητές του, «Πορευθείτε και μαθητεύστε όλα τα έθνη»· πώς δεν οφείλει πολύ περισσότερο ο καθένας από εμάς να τηρεί με μεγαλύτερη ακρίβεια την παραγγελία του Αποστόλου που γράφει: «Να μην έχετε υψηλότερη ιδέα για τον εαυτό σας από όσο πρέπει να έχετε, αλλά να σκέπτεστε με σύνεση, σύμφωνα με το μέτρο της πίστεως που ο Θεός μοίρασε στον καθένα», και να αναμένει πότε και τι θα του προσταχθεί, καθώς λέει και πάλι: «Ο καθένας, αδελφοί, στην κατάσταση που βρισκόταν όταν κλήθηκε, σε αυτήν ας παραμένει.»

Άλλο. Στους Ρωμαίους γράφει πάλι ο Παύλος: «Διότι λέγω, μέσω της χάριτος που μου δόθηκε, προς τον καθένα που βρίσκεται ανάμεσά σας, να μην έχει υψηλότερη ιδέα για τον εαυτό του από όση πρέπει να έχει, αλλά να φρονεί με σωφροσύνη, σύμφωνα με το μέτρο της πίστεως που ο Θεός μοίρασε στον καθένα». Έπειτα πάλι, αφού ανέθεσε τη διανομή των θείων χαρισμάτων στην εξουσία του Πνεύματος: «Διότι σε άλλον», λέει, «ο Θεός δίνει Πνεύμα σοφίας»· έπειτα, αφού πρόσθεσε σε αυτό πολλά είδη δωρεών, «σε άλλον δε πίστη», καταλήγει: «Όλα δε αυτά τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα, το οποίο διανέμει τα χαρίσματα ξεχωριστά στον καθένα όπως ακριβώς θέλει». Επομένως, εάν εκτός από τα άλλα αγαθά το Πνεύμα φαίνεται να παρέχει και την πίστη, και να ορίζει ως Θεός το επαρκές μέτρο στον καθένα, πώς δεν είναι υπερβολικά ασεβές να το συγκαταλέγουμε στα κτίσματα, και όχι μάλλον να λέμε ότι έχει προέλθει από τον Θεό;

Όσον αφορά δε εκείνους που επιχειρούν υπέρμετρα πράγματα και περιπίπτουν σε ανεπανόρθωτους κινδύνους, θέλω να σας υπενθυμίσω να μην έχετε υψηλότερο φρόνημα από αυτό που πρέπει, αλλά το φρόνημά σας να αποβλέπει στη σωφροσύνη. Και πάλι αλλού λέει: μη γίνεσαι υπερβολικά δίκαιος και μην κάνεις τον υπερβολικά σοφό, μήπως και καταστραφείς. Διότι συνέβη αυτές τις ημέρες, κάποιοι αδελφοί, αφού εγκατέλειψαν τα κελιά τους, να παραδώσουν τους εαυτούς τους στην άβατη, άκαρπη και άνυδρη γη. Αν και νουθετήθηκαν πολλές φορές από τους πατέρες και τους αδελφούς δεν πείστηκαν, λέγοντας: «Εμείς αναχωρούμε για να ζήσουμε ως βοσκοί». Όταν δε προχώρησαν στα ενδότερα της ξηρότατης ερήμου, βλέποντας τους εαυτούς τους εγκλωβισμένους στην άβατη γη, άρχισαν να δυσφορούν πάρα πολύ. Και όταν άρχισαν να επιστρέφουν στις κατοικημένες περιοχές, δεν είχαν τη δύναμη να βγάλουν τους εαυτούς τους από την πλέον αφιλόξενη έρημο· διότι δεν ήταν εύκολο για όσους είχαν προχωρήσει στα ενδότερα. Καταπονημένοι λοιπόν σφοδρά από την ασιτία, τη δίψα και τον καύσωνα, κείτονταν απογοητευμένοι, χάνοντας κάθε ελπίδα για τη ζωή τους. Όμως, με κάποια οικονομία της θείας πρόνοιας, βρέθηκαν να ψυχορραγούν από κάποιους, οι οποίοι, αφού τους τοποθέτησαν στα υποζύγιά τους, τους μετέφεραν στις κατοικημένες περιοχές. Κάποιοι βέβαια ξεψύχησαν και τα σώματά τους κατασπαράχθηκαν από αρπακτικά πτηνά και θηρία, ενώ εκείνοι που διασώθηκαν παρέμειναν ασθενείς για αρκετό χρονικό διάστημα, και τελικά μέσω της πείρας έμαθαν να μην πράττουν τίποτα χωρίς συμβουλή.

ώστε, όταν, έχοντας αποτινάξει όλους τους δικούς τους λογισμούς, κατανοήσουν ότι οι ίδιοι είναι φθαρτοί, να αποδώσουν στον [*] εν Πατρί και Υιώ και Αγίω Πνεύματι, δηλαδή στη μία Τριάδα, το σέβας και τη γνώση· και, ζητώντας από Αυτόν τη γνώση της αληθινής πίστεως και αποκτώντας την, να μην προσπαθούν να υπερβούν το δικό τους μέτρο, αλλά να μάθουν να ησυχάζουν από την τυφλωμένη σκέψη και να μη σοφίζονται με φλεγόμενη γλώσσα και ασύνετους λογισμούς, αλλά μάλλον να σωφρονίζονται μέσω του συνετού ρητού της Αγίας και Θείας Γραφής που λέει «να μη φρονούν πέρα από όσο πρέπει να φρονούν, αλλά να φρονούν ώστε να σωφρονούν». 49. 〈λβ〉. Εάν ο Θεός διαμένει σε φύση αγέννητη, ας αφαιρεθεί το να γνωρίζει τον εαυτό του ευρισκόμενο σε γέννηση και αγεννησία. Εάν, πάλι, επιτρέπεται να εκτείνει την ουσία του σε αγέννητο και γεννητό, τότε ο ίδιος αγνοεί τη δική του ουσία, περιφερόμενος από τη γέννηση και την αγεννησία. Αν πάλι και το γεννητό έχει μετάσχει στην αγέννητη μετουσία, αλλά διαμένει ατελεύτητα στη φύση του γεννητού, τότε γνωρίζει τον εαυτό του στη φύση μέσα στην οποία διατελεί, αγνοώντας προφανώς την αγέννητη μετουσία· διότι δεν είναι δυνατόν σε αυτό να έχει γνώση για τον εαυτό του και της αγέννητης και της γεννητής ουσίας. Αν, εξάλλου, το γεννητό είναι ευκαταφρόνητο εξαιτίας της επιδεκτικότητάς του σε μεταβολή, τότε αξίωμα της φύσεως αποτελεί η αμετάβλητη ουσία, καθώς ομολογείται ότι η αγέννητη ουσία είναι ανώτερη από κάθε αιτία.

Και είναι πολλά αυτά που πρέπει, όταν στοχαζόμαστε, να γνωρίζουμε: ότι δηλαδή οι σοφιστείες είναι περιττές και μάλλον βλάπτουν εκείνους που θέλουν να στοχάζονται περισσότερο από το πρέπον και δεν μετρούν τους εαυτούς τους με το μέτρο που μας έχει υποδειχθεί μέσω της παραίνεσης του αγιωτάτου αποστόλου, ο οποίος είπε «να μην υπερφρονούν πέρα από ό,τι πρέπει να φρονούν». 31. Μας παραθέτουν μάλιστα και ορισμένες φράσεις, λέγοντας: «εμείς όμως έχουμε νου Χριστού». Και λένε: βλέπεις ότι ο νους του Χριστού είναι διαφορετικός από τον δικό μας; Ω, πόσο μεγάλη είναι η αφέλεια των ανθρώπων, επειδή ο καθένας κλίνει προς ό,τι επιθυμεί, και σε εκείνο που νομίζει ότι φέρεται με σοφία, αποδεικνύεται μάλλον αδαής. Διότι, ενώ εμείς είμαστε «απαίδευτοι στον λόγο, αλλά όχι στη γνώση», σύμφωνα με το γραμμένο, και είμαστε πολύ ταπεινοί, ενώ τέτοιου είδους άνθρωποι προκαλούν τον θαυμασμό και κατευθύνουν τον νου τους με βάση τα λόγια, εμείς περιερχόμαστε σε κατάσταση απορίας στη σκέψη μας, επειδή χρησιμοποιούν αυτό το ρητό απλώς για να υποστηρίξουν μια τόσο ανώφελη φιλονικία τους, ενώ το ζήτημα δεν έχει καθόλου νόημα που να σχετίζεται με μια τέτοιου είδους συνάφεια. Διότι λέει: «εμείς έχουμε νου Χριστού». Πρέπει όμως να ρωτηθούν, τι άραγε είναι ο Χριστός για αυτούς, ή τι άραγε είναι ο νους του Χριστού. Αλλά εδώ υποδηλώνουν ότι έχουν κατανοήσει πως άλλος είναι ο Χριστός και άλλη η θεότητά του.

Επειδή, λοιπόν, το θείο είναι ανώτερο και υψηλότερο από κάθε ονομαστική σημασία, έχουμε μάθει να τιμούμε με τη σιωπή όσα υπερβαίνουν τον λόγο και τη διάνοια. Και αν επιτίθεται σε αυτή την ευλάβεια του λόγου εκείνος που υψηλοφρονεί περισσότερο από όσο πρέπει, χλευάζοντας την άγνοιά μας σχετικά με τα ακατάληπτα, και αν αναγνωρίζει διαφορά ανομοιότητας σε Αυτόν που δεν έχει σχήμα, ούτε όριο, ούτε μέγεθος, ούτε ποσότητα –εννοώ τον Πατέρα, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα– και το προβάλλει αυτό προς έλεγχο της άγνοιάς μας, πράγμα που συνεχώς προβάλλεται από τους μαθητές της απάτης, το ότι δηλαδή «Εσείς προσκυνάτε αυτό που δεν γνωρίζετε», επειδή δεν γνωρίζουμε την ουσία Εκείνου που προσκυνούμε, εμείς δεν θα φοβηθούμε, σύμφωνα με τη συμβουλή του προφήτη, τον ονειδισμό των αφρόνων, ούτε εξαιτίας της καταφρόνησής τους θα μιλήσουμε με θράσος για τα ανέκφραστα. Αντιθέτως, θα έχουμε ως δάσκαλο των μυστηρίων που υπερβαίνουν τη γνώση τον Παύλο, τον ιδιώτη ως προς τον λόγο, ο οποίος απέχει τόσο πολύ από το να νομίζει ότι η θεία φύση περιορίζεται στα όρια της ανθρώπινης αντίληψης, ώστε να ονομάζει τα κρίματα του Θεού ανεξερεύνητα και τις οδούς Του ανεξιχνίαστες, και να ισχυρίζεται βεβαιώνοντας ότι όσα έχουν υποσχεθεί σε εκείνους που Τον αγαπούν, ως ανταμοιβή για τα κατορθώματά τους σε τούτη τη ζωή, βρίσκονται πέρα από κάθε κατάληψη, ώστε δεν είναι δυνατό ούτε μάτι να τα δει, ούτε ακοή να τα δεχθεί, ούτε καρδιά να τα χωρέσει.

Και αυτό το αποδεικνύει προχωρώντας ο ίδιος ο Παύλος. Επειδή, λοιπόν, από αυτό δέχονταν καίριο πλήγμα, καθώς διαλυόταν η μεταξύ τους αγάπη, καταβάλλει πολλή προσπάθεια για να το διορθώσει. Διότι αυτό συνέβη βέβαια και στη Ρώμη, αλλά όχι σε τέτοιο βαθμό· γι' αυτό και στην προς Ρωμαίους Επιστολή το θίγει μεν, αλλά συγκαλυμμένα και με συντομία, λέγοντας τα εξής: «Όπως ακριβώς σε ένα σώμα έχουμε πολλά μέλη, και όλα τα μέλη δεν έχουν την ίδια λειτουργία· έτσι και εμείς οι πολλοί είμαστε ένα σώμα εν Χριστώ, και ο καθένας ξεχωριστά, είμαστε μέλη ο ένας του άλλου. Έχοντας δε χαρίσματα διάφορα, σύμφωνα με τη χάρη που μας δόθηκε, είτε προφητεία, ας την ασκούμε σύμφωνα με την αναλογία της πίστεως, είτε διακονία, ας αφοσιωθούμε στη διακονία, είτε αυτός που διδάσκει, στη διδασκαλία». Το ότι δε και εκείνοι εξαιτίας αυτού έπεφταν σε αλαζονεία, το άφησε να εννοηθεί στην αρχή, λέγοντας τα εξής: «Διότι λέω, μέσω της χάριτος που μου δόθηκε, προς καθέναν που βρίσκεται ανάμεσά σας, να μην έχει υψηλότερη ιδέα για τον εαυτό του από όση πρέπει να έχει, αλλά να φρονεί με σύνεση, σύμφωνα με το μέτρο της πίστεως που ο Θεός μοίρασε στον καθένα». Σε εκείνους, λοιπόν (επειδή το νόσημα της διχόνοιας και της αλαζονείας δεν ήταν μεγάλο), απευθύνθηκε με αυτόν τον τρόπο· εδώ, όμως, απευθύνεται με πολλή επιμονή· διότι η εξάπλωση του πάθους ήταν σφοδρή. Και δεν τους αναστάτωνε μόνο αυτό, αλλά υπήρχαν εκεί και πολλοί μάντεις, καθώς η πόλη είχε πιο ειδωλολατρικό χαρακτήρα, και μαζί με τα άλλα, και αυτό τους υποσκέλιζε και τους τάραζε.

Διότι λέγω, διά της χάριτος που μου δόθηκε, προς καθέναν που βρίσκεται ανάμεσά σας, να μην έχει για τον εαυτό του υψηλότερη ιδέα από όση πρέπει να έχει, αλλά να φρονεί με σύνεση, σύμφωνα με το μέτρο της πίστεως που ο Θεός εμοίρασε στον καθένα. Ενώ πρωτύτερα είπε, «Σας παρακαλώ διά των οικτιρμών του Θεού», εδώ πάλι λέγει, «Διά της χάριτος». Δες την ταπεινοφροσύνη του διδασκάλου, δες το συγκρατημένο φρόνημα. Πουθενά δεν ισχυρίζεται ότι ο ίδιος είναι αφ' εαυτού του επαρκώς αξιόπιστος για μια τέτοια προτροπή και συμβουλή· αντιθέτως, άλλοτε μεν επικαλείται μαζί του τους οικτιρμούς του Θεού, άλλοτε δε τη χάρη. Διότι δεν λέγω δικό μου λόγο, λέγει, αλλά αυτόν που προέρχεται από τον Θεό. Και δεν είπε, «Διότι σας λέγω διά της σοφίας του Θεού», «διότι σας λέγω διά της νομοθεσίας του Θεού», αλλά, «Διά της χάριτος»· υπενθυμίζοντας διαρκώς τις ευεργεσίες, ώστε να τους καταστήσει περισσότερο ευγνώμονες, και να δείξει ότι και για τον λόγο αυτόν είναι υποχρεωμένοι να υπακούουν στα λεγόμενα. «Προς καθέναν που βρίσκεται ανάμεσά σας». Όχι μόνο στον τάδε και στον τάδε, αλλά και στον άρχοντα και στον αρχόμενο, και στον δούλο και στον ελεύθερο, και στον απαίδευτο και στον σοφό, και στη γυναίκα και στον άνδρα, και στον νέο και στον γέροντα· διότι ο νόμος αυτός είναι κοινός για όλους, επειδή προέρχεται από τον Δεσπότη. Με τον τρόπο αυτό καθιστά τον λόγο του μη επαχθή, απευθύνοντας τις διδαχές προς όλους, ακόμη και προς εκείνους που δεν είναι υπαίτιοι, ώστε οι πραγματικά υπαίτιοι να αποδεχθούν ευκολότερα την εν λόγω επίπληξη και διόρθωση.

Και τι λέγεις, πες μου; «Να μην έχετε υψηλότερη ιδέα για τον εαυτό σας από ό,τι πρέπει». Εδώ εισάγει τη μητέρα των αγαθών, την ταπεινοφροσύνη, μιμούμενος τον δάσκαλό του. Διότι, όπως ακριβώς εκείνος, όταν ανέβηκε στο όρος και επρόκειτο να υφάνει τον ηθικό λόγο, από εκεί ξεκίνησε πρώτα και αυτά τα θεμέλια έθεσε, λέγοντας τα εξής: «Μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι»· έτσι και αυτός, περνώντας τώρα από τα δογματικά στα πιο ηθικά ζητήματα, δίδαξε μεν γενικά την αρετή, ζητώντας από εμάς τη θαυμαστή εκείνη θυσία. Επειδή όμως επρόκειτο να την περιγράψει αναλυτικότερα, ξεκινά από την ταπεινοφροσύνη σαν να είναι η κεφαλή, και λέει: «Να μην έχετε υψηλότερη ιδέα για τον εαυτό σας από ό,τι πρέπει»· διότι αυτό είναι το θέλημα του Θεού. «Αλλά να στοχάζεστε συνετά, ώστε να σωφρονείτε». Αυτό δε που λέει έχει την εξής έννοια: Λάβαμε φρόνηση, όχι για να τη χρησιμοποιούμε προς την αλαζονεία, αλλά προς τη σωφροσύνη. Και δεν είπε: «ώστε να ταπεινοφρονείτε», αλλά «ώστε να σωφρονείτε»· εννοώντας εδώ με τον όρο σωφροσύνη όχι την αρετή που αντιδιαστέλλεται προς την ασέλγεια, ούτε την απαλλαγή από την ακολασία, αλλά τη νήψη και την υγεία της διανοίας. Διότι και αυτό λέγεται σωφροσύνη, από το να έχει κανείς σώας τας φρένας. Δείχνοντας, επομένως, ότι εκείνος που δεν διατηρεί το μέτρο δεν είναι δυνατόν ούτε να σωφρονεί, δηλαδή να είναι σταθερός και υγιής στον νου, αλλά ένας τέτοιος άνθρωπος παραλογίζεται και βρίσκεται εκτός εαυτού και είναι πιο μανιακός από κάθε παράφρονα, γι' αυτό ονόμασε την ταπεινοφροσύνη σωφροσύνη.

«Στον καθένα, όπως ο Θεός μοίρασε το μέτρο της πίστεως». Επειδή, λοιπόν, η παροχή των χαρισμάτων οδήγησε πολλούς στην έπαρση, τόσο σε αυτούς όσο και στους Κορινθίους, παρατήρησε πώς καθιστά φανερή την αιτία του νοσήματος και σιγά-σιγά την απομακρύνει. Διότι, αφού είπε ότι πρέπει να σκέπτονται με σύνεση ώστε να σωφρονούν, πρόσθεσε: «Στον καθένα, όπως ο Θεός μοίρασε το μέτρο της πίστεως», ονομάζοντας εδώ «πίστη» το χάρισμα. Και με το να πει ότι «μοίρασε», και εκείνον που έλαβε τα λιγότερα τον παρηγόρησε, και εκείνον που απόλαυσε τα περισσότερα τον συγκράτησε.

Επειδή, λοιπόν, τους παρηγόρησε επαρκώς, θέλει να τους κάνει πιο αγωνιστικούς και να τους καταστήσει πιο επιμελείς, αποδεικνύοντας ότι οι ίδιοι παρέχουν τις αφορμές για το αν θα λάβουν περισσότερα ή λιγότερα. Διότι αναφέρει, βέβαια, ότι αυτό έχει δοθεί από τον Θεό, όπως όταν λέει: «Στον καθένα όπως ο Θεός μοίρασε το μέτρο της πίστεως»· και πάλι: «Σύμφωνα με τη χάρη που μας έχει δοθεί», προκειμένου να καταστείλει τους υπερήφανους. Λέει, όμως, ότι και από τους ίδιους προέρχεται η αρχή, για να αφυπνίσει τους ράθυμους· πράγμα το οποίο κάνει και στην προς Κορινθίους επιστολή, χρησιμοποιώντας και τα δύο αυτά.

«Ζωντανή», λέγει, σε αντιδιαστολή προς την ιουδαϊκή, η οποία γινόταν με σφαζόμενα· και πάλι «λογική», σε αντιδιαστολή προς την άλογη, η οποία γινόταν με τα ζώα. Πρώτα από όλα, όμως, ανέφερε τη σωφροσύνη, ως κάποια βάση και θεμέλιο των υπολοίπων αρετών. «Τη λογική σας λατρεία». Λογική λατρεία, λέγει, είναι η πνευματική διακονία και η κατά Θεόν πολιτεία, η οποία δεν έχει τίποτα το σωματικό. «Και να μη συμμορφώνεσθε με τούτον τον αιώνα, αλλά να μεταμορφώνεσθε με την ανακαίνιση του νου σας, ώστε να διακρίνετε ποιο είναι το θέλημα του Θεού, το αγαθό και ευάρεστο και τέλειο». Μη διαμορφώνεις τον εαυτό σου, λέγει, σύμφωνα με το σχήμα της παρούσας ζωής. Διότι τίποτα από όσα υπάρχουν σε αυτήν δεν είναι μόνιμο και σταθερό. «Λέγω, λοιπόν, διά της χάριτος του Θεού που μου δόθηκε, στον καθένα που είναι ανάμεσά σας, να μην υψηλοφρονεί παραπάνω από όσο πρέπει να φρονεί». Ενώ πιο πάνω είπε, Διά των οικτιρμῶν του Θεού σας παρακαλώ, εδώ πάλι λέγει, διά της χάριτος.

Υπενθυμίζοντάς τους συνεχώς τις ευεργεσίες, ώστε να τους καταστήσει περισσότερο ευγνώμονες. Ολόκληρο δε το θέμα αφορά την ταπεινοφροσύνη. «Αλλά να φρονούν ώστε να σωφρονούν». Αυτό που λέγει είναι το εξής: Λάβαμε τη φρόνηση, όχι για να τη χρησιμοποιήσουμε προς έπαρση, αλλά προς σωφροσύνη.

Το να νήφει κανείς και να έχει υγιή διάνοια, προέρχεται από το να διατηρεί σώο τον νου του. «Ανάλογα με το μέτρο της πίστεως που μοίρασε ο Θεός στον καθένα». Πίστη εδώ ονομάζει το χάρισμα. Και λέγοντας ότι μοίρασε, και αυτόν που έλαβε τα λιγότερα τον παρηγόρησε, και αυτόν που απόλαυσε τα περισσότερα τον συγκράτησε· διότι, εάν ο Θεός τα μοίρασε, και το κατόρθωμα δεν είναι δικό σου, γιατί υπερηφανεύεσαι; «Διότι, όπως ακριβώς σε ένα σώμα έχουμε πολλά μέλη, αλλά όλα τα μέλη δεν έχουν την ίδια λειτουργία· έτσι και εμείς οι πολλοί είμαστε ένα σώμα εν Χριστώ, και ο καθένας μας ξεχωριστά είναι μέλος των άλλων». Γιατί λοιπόν υπερηφανεύεσαι, λέει, ή γιατί πάλι ο άλλος υποτιμά τον εαυτό του; Δεν είμαστε όλοι ένα σώμα, και οι μεγάλοι και οι μικροί; Όταν λοιπόν στο σύνολό μας είμαστε ένα, και μέλη ο ένας του άλλου, γιατί με την αλαζονεία αποσχίζεις τον εαυτό σου; Γιατί ντρέπεσαι για τον αδελφό σου;

Όπως ακριβώς εκείνος είναι δικό σου μέλος, έτσι και εσύ είσαι δικό του. «Έχοντας χαρίσματα διάφορα σύμφωνα με τη χάρη που μας δόθηκε, είτε προφητεία σύμφωνα με την αναλογία της πίστεως, είτε αυτός που διακονεί στη διακονία, είτε αυτός που διδάσκει στη διδασκαλία, είτε αυτός που παρακαλεί στην παράκληση.» Θέλει να τους καταστήσει πιο επιμελείς, δείχνοντας ότι οι ίδιοι δίνουν τις αφορμές για το αν θα λάβουν περισσότερα ή λιγότερα. Γι' αυτό λέει, σύμφωνα με την αναλογία της πίστεως. Διότι, από τη μία πλευρά λέει ότι αυτά έχουν δοθεί από τον Θεό· όπως όταν λέει: όπως ο Θεός μοίρασε στον καθένα το μέτρο της πίστεως. Από την άλλη όμως λέει ότι και από τους ίδιους έχει γίνει η αρχή, για να αφυπνίσει τους ράθυμους. «Αυτός που μεταδίδει με απλότητα, αυτός που προΐσταται με ζήλο, αυτός που ελεεί με ιλαρότητα. Η αγάπη να είναι ανυπόκριτη».

ΛΔʹ. Ας γίνουμε, λοιπόν, και εμείς όμοιοι με τους συνετούς υπηρέτες που περιμένουν την άφιξη του οικοδεσπότη, και αφού λάβουμε το τάλαντο, ας το πολλαπλασιάσουμε με όλη μας τη δύναμη· ώστε, ως αγαθοί δούλοι και πιστοί οικονόμοι, να αξιωθούμε τη χαρά του Κυρίου. Τάλαντο δε, κατά τη γνώμη μου, είναι κάθε χάρισμα που δίνεται στους ανθρώπους από τη θεία αγαθότητα. Επομένως, δεν υπάρχει κανείς που να είναι εντελώς αμέτοχος των θείων δώρων, αλλά άλλος είναι ικανός για τη μία αρετή, άλλος για περισσότερες και άλλος για λιγότερες· άλλος για υψηλές και υπερέχουσες, και άλλος για ταπεινές και κατώτερες. Στον καθένα ο Θεός μοίρασε ένα μέτρο πίστεως. Οι δυνατοί, λοιπόν, θα κριθούν με αυστηρότητα, και από εκείνον στον οποίο εμπιστεύτηκαν πολλά, πολλά θα απαιτήσουν. Διότι από τον καθένα απαιτούνται έργα σύμφωνα με το μέτρο της δύναμης που του έχει ανατεθεί από τον Θεό.

Διότι δεν είναι δυνατόν να δει κανείς δέντρο ριζωμένο επάνω στον ουρανό, ούτε πάλι είναι δυνατόν να δει άστρο πάνω στη γη να ακτινοβολεί κάτω, και δεν υπάρχει τίποτε πιο σφαλερό και ολέθριο από το να είναι κανείς ευκολόπιστος και ευεξαπάτητος στις φαντασιώσεις και τις μεθοδείες του σατανά. Ο δε μοναχός, αντί να ετοιμαστεί ώστε να απαιτήσει από όσους του εμφανίστηκαν αναντίρρητες αποδείξεις για το αν είναι πλάνοι ή αληθινοί, αναπτέρωσε μάλλον τους λογισμούς του προς την επιθυμία των θείων χαρισμάτων και του να φρονεί «περισσότερο από ό,τι πρέπει να φρονεί» και μάλλον να παραφρονεί.

55. Όλα όσα μας συμβαίνουν και μας προκαλούν ατιμία, είτε προέρχονται από ανθρώπους είτε από δαίμονες, συμβαίνουν κατ' οικονομίαν με τη δίκαιη κρίση του Θεού, για την ταπείνωση της μάταιης οιήσεως των ψυχών μας. Διότι σκοπός του Θεού, που κυβερνά τη ζωή μας, είναι να είμαστε πάντοτε ταπεινοί, και να μην έχουμε υψηλότερο φρόνημα από ό,τι πρέπει, αλλά να σκεπτόμαστε με σωφροσύνη· να μην έχουμε μεγάλη ιδέα για τον εαυτό μας, αλλά να αποβλέπουμε σε Αυτόν και να μιμούμαστε, στο μέτρο του εφικτού, τη μακαρία ταπείνωσή Του, επειδή ήταν πράος και ταπεινός στην καρδιά. Και τέτοιους ποθεί να γίνουμε Εκείνος που υπέμεινε για εμάς άδικο και ατιμωτικό θάνατο. Διότι τίποτε άλλο δεν είναι τόσο προσφιλές σε Αυτόν, και δεν μας οικειώνει τόσο αληθινά με κάθε αρετή, και δεν μπορεί να μας ανυψώσει από την κοπριά των παθών, όσο η πραότητα, η ταπείνωση και η αγάπη προς τον πλησίον. Εάν όμως αυτά δεν μας συνοδεύουν καθώς εργαζόμαστε τις αρετές, κάθε μας εργασία είναι μάταιη, και κάθε κόπος ασκήσεως είναι ανωφελής και απρόσδεκτος.

Περί του πρώτου μακαρισμού: ότι η πτωχεία τω πνεύματι κατορθώνεται μέσω της προαναφερθείσας μελέτης. Διότι, ευθύς εξαρχής, η πτωχεία τω πνεύματι και «το να μην έχει κανείς υψηλή ιδέα για τον εαυτό του, όπως λέει ο Παύλος, πέρα από όσο πρέπει, αλλά να φρονεί ώστε να σωφρονεί», ποιου άλλου θα μπορούσε να είναι ίδιον παρά εκείνων που γνωρίζουν καλά την πτωχεία του Ιησού; Ο Οποίος, αν και ήταν Δεσπότης, συμμετείχε στη φύση και στον τρόπο ζωής των δούλων, και «έγινε σάρκα», αν και ήταν Θεός· και επέλεξε την πενία Αυτός που πλουτίζει τα πάντα, και υπέμεινε την ατιμία ο Βασιλεύς της δόξης· και περιφερόταν δεμένος Αυτός που ελευθέρωσε το ανθρώπινο γένος, και δέχθηκε κατηγορία από παράνομους Αυτός που ήλθε για να εκπληρώσει τον νόμο· και ανέχθηκε κριτές που ικανοποιούσαν έναν μαινόμενο και φονικό όχλο, Αυτός «στον Οποίο ο Πατέρας έδωσε όλη την κρίση». Αυτά ποια αλαζονεία δεν θα την κατέρριπταν;

Ρωμ. 12,3α Το «σε καθέναν που είναι ανάμεσά σας» μπορεί να νοηθεί με διάφορους τρόπους: είτε ότι λέγω «σε καθέναν που είναι ανάμεσά σας», δηλαδή σε όλους απευθύνομαι, σε όλους προτρέπω, και έχω αυτή την εξουσία εκ της χάριτος· είτε ότι σας λέγω να μην υπερηφανεύεστε για κανένα χάρισμα που υπάρχει σε εσάς· διότι αυτή την έννοια δηλώνουν και τα όσα ακολουθούν, στα οποία λέει: «στον καθένα όπως ο Θεός μοίρασε» και τα εξής. Πολύ σοφά όμως και συνετά, ενώ επρόκειτο να τους νουθετήσει ώστε να μην υπερηφανεύονται, έθεσε πρώτα το «δια της χάριτος του Θεού»· διότι, επειδή και το να νουθετεί κανείς και να προστάζει άλλους προέρχεται μερικές φορές από υπερηφάνεια, παραθέτοντάς το, θεράπευσε τέτοιου είδους λογισμούς. Δεν προέρχεται, λέει, από δική μου παρόρμηση το να σας νουθετώ, δια της χάριτος του Θεού το κάνω αυτό. Αυτός προστάζει, τη δική Του προσταγή εκπληρώνω. Πρέπει λοιπόν να πείθεστε και να μην αντιλέγετε.

Ρωμ. 12,3β «Πώς διαμέρισε;» Μήπως λόγω μεροληψίας; Μη γένοιτο. Αλλά πώς; Σύμφωνα με το «μέτρο της πίστεως». Εννοεί δε την πίστη όχι ως προς τη λατρεία· διότι όλοι όσοι αξιώθηκαν τα χαρίσματα είναι προφανώς πιστοί και ευσεβείς και τέλειοι σε αυτήν, αλλά κάνει λόγο εδώ για την πίστη που αφορά τα χαρίσματα, όπως ακριβώς αναφέρεται και στα Ευαγγέλια: «Κύριε, δώσε μας πίστη», και πάλι: «εάν έχετε πίστη σαν κόκκο σιναπιού», και πάλι: «εξαιτίας της ολιγοπιστίας σας». Διότι είναι φανερό ότι είναι διαφορετική αυτή η σημασία της πίστεως από εκείνη που λαμβάνεται ως προς την ευσέβεια.

Επειδή τρύφησες περισσότερο από αυτούς, ή μάλλον επειδή δαπάνησες τις δικές τους αναγκαίες τροφές για τη δική σου άσωτη τρυφή και, μεθώντας τον κορεσμό με κορεσμό, τους κατέστησες ανέφικτη την πόση; Επειδή μετέτρεψες τις ξένες συμφορές σε δικές σου χαρές; Αυτά σε κάνουν να περιφρονείς τον πλησίον; Αυτά σε παρακινούν να υπερηφανεύεσαι απέναντι στους συνανθρώπους σου; Αυτά σε πείθουν να υπεροψιείς πέρα από το πρέπον και να καταφρονείς τη σωφροσύνη; Για εκείνα που θα έπρεπε να στενάζεις, να σκυθρωπάζεις, να οδύρεσαι και να μετανοείς, για αυτά εσύ καυχιέσαι αγέρωχα και αποπνέεις φοβερό τον όγκο της έπαρσής σου, ίσως και εναντίον εκείνου που λιμοκτονεί, απέναντι στον οποίο η προσπάθεια επίδειξης ανωτερότητας λογίζεται, ακόμη και στους πλέον αλαζόνες, ως έκπτωση της σεμνότητας;

Επειδή λοιπόν έβλεπαν τον νεαρό να είναι υπερόπτης και να φουσκώνει από αλαζονεία λόγω του πλούτου του, δεν θεράπευσαν το οίδημα του σωματικού τένοντα, πριν καταπραΰνουν τη φλεγμονή της ψυχής· διότι φροντίζουν περισσότερο για την απάθεια των ψυχών παρά για την ίαση των σωμάτων. [7] Βλέποντας λοιπόν τον Αμμώνιο να νοσεί και στην ψυχή και στο σώμα, και να έχει σε κακή κατάσταση τον αυχένα και των δύο, τον αξίωσαν της θεραπείας με τον εξής τρόπο: πρώτα τον διατάζουν να σκουπίζει τον χώρο μπροστά από τη σεβάσμια σορό τους, για να μάθει να μην έχει υψηλότερο φρόνημα από αυτό που πρέπει, ώστε με το να σκύβει προς τα κάτω και προς τη γη, να διδάσκεται από πού πάρθηκε και πού θα επιστρέψει λίγο αργότερα, όπως ακριβώς λέει κάπου ο Θεός στον πρωτόπλαστο Αδάμ·

Σας παρακαλώ, λοιπόν, και σας ικετεύω εν Χριστώ Ιησού να προσέχετε τον εαυτό σας και ο καθένας να φροντίζει να σωφρονεί και να μην έχει υψηλότερο φρόνημα από αυτό που πρέπει, ούτε να βλέπετε τον αμελή και άστατο βίο μου, αλλά να ακολουθείτε τα ίχνη του Κυρίου και Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού, στον οποίο και οφείλουμε να δώσουμε απολογία ως σε δίκαιο και αδέκαστο κριτή. Δώστε μου αυτήν την καύχηση, ότι, ενώ εγώ μόνος κατακρημνίστηκα στο βάραθρο του άδη εξαιτίας της αμέλειάς μου, εσάς, φωνάζοντας δυνατά, σας άρπαξα από την παγίδα, και αν οφείλω να θρηνήσω πολύ για τη ραθυμία μου, ωστόσο αρκούμαι και μόνο βλέποντάς σας να πετάτε ψηλά και πάνω από τις θηλιές του διαβόλου. Φυλάξτε λοιπόν ανελλιπώς όλες τις εντολές του Θεού, αγαπητοί, για να σώζεστε όπως το ζαρκάδι από τις θηλιές και όπως το πουλί από την παγίδα.

Επομένως, αδελφοί μου, πλουτίστε σε αρετές, θησαυρίστε σε δάκρυα, σε κατανύξεις, σε μακροθυμίες, σε κόπους και μόχθους σύμφωνα με το χάρισμα που σας έχει δοθεί. Διότι ο ένας έχει από τη φύση του και ως δώρο Θεού αυτό, και ο άλλος το άλλο, και αν υπερέχει σε τούτο, αλλά υστερεί από τον πλησίον του σε κάτι άλλο, ας μη λυπάται, ούτε να φθονεί· διότι ο καθένας έχει το μέτρο της πίστεως όπως του το μοίρασε ο Θεός· όμως κανείς δεν στερείται τίποτα. Διότι όλοι είστε ένα πολυσύνθετο σώμα, και τα κατορθώματά σας διαχέονται μεταξύ σας λόγω της άκρας αγαθότητας του Θεού, ο οποίος λογαριάζει τον καθένα σας ως όλους, και όλους ως τον καθένα ξεχωριστά. Ω της θείας αντιστροφής και της φιλάνθρωπης αναστροφής!

Κάποτε μερικοί δεν έπιναν καθόλου κρασί, παρά πολλές φορές μόνο ελάχιστο. Και τώρα, που θα έπρεπε να πίνουν μόνο νερό, αναζητούν ποικιλίες κρασιών. Κάποτε, όταν αρρώσταιναν, δεν απολάμβαναν καθόλου ιατρική φροντίδα, ούτε είχαν την ευχέρεια να δουν γιατρό· και τώρα ζητούν να διαλέξουν, και τον παρόντα τον διώχνουν. Αλίμονο στην αλαζονεία! Κάποτε δεν φορούσα άρτιο παπούτσι ή ρούχο, ας πω για τον εαυτό μου· και τώρα δεν θέλω να στερούμαι με κανέναν τρόπο σε τέτοια πράγματα. Παλαιότερα υβριζόμουν και πολλές φορές ραπιζόμουν, και τώρα, αν με παραβλέψει κάποιος από τους αδελφούς, ταράζομαι. Και δεν λέω ακόμη όσα γίνονται καθημερινά· αλλά από τα λίγα κατανοήστε τα περισσότερα. Αυτά, τέκνα μου, αν και τα εφάρμοσα στο πρόσωπό μου, μην απορείτε, διότι το έπραξα για να μην υπερηφανεύεστε περισσότερο από όσο πρέπει να φρονείτε. Εσύ όμως, γιατί φούσκωσες από υπερηφάνεια σαν φούσκα; Επειδή, λέει, είμαι παιδί του τάδε· και από εκεί προέρχομαι, και κατάγομαι από αυτό το μητρικό γένος· και είχα τόσα πλέθρα γης και κτήματα, και κάθε είδους άλλη περιουσία· και η διατροφή μου ήταν πολυτελής και τα ρούχα μου πανέμορφα και απαλότατα.

Δείτε τους ευθείς στην καρδιά, δείτε αυτούς που θέλουν να αγωνίζονται για τα υψηλότερα, δείτε αυτούς που, μαζί με τη δική τους σωτηρία, φροντίζουν και για να μη βλάπτονται οι πλησίον, ή μάλλον όχι απλώς για να μη βλάπτονται, αλλά παρέχουν πανέπαινη ωφέλεια με τις υποδείξεις τους· αυτοί που τα πράττουν, τα έχουν πράξει και τα πράττουν· με αυτά εγείρουν και όσους έχουν πέσει. Αυτούς, λοιπόν, ας μιμούνται όσοι το επιθυμούν. Ειδάλλως, ας αρκούνται στα καθολικά κατορθώματα· διότι η αρκέσια αυτή είναι σωτήρια, και με αυτήν και μόνο θα λάβουν το στεφάνι τους. Και έτσι σας συνέγραψα την παρούσα κατήχηση πιο μακροσκελή και διεξοδική, ώστε να μη φρονείτε διαφορετικά από ό,τι πρέπει, αλλά να φρονείτε σύμφωνα με όσα έχουν διαταχθεί, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα και η δύναμη νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Αυτοί λοιπόν, όπως είπα, που παρευρίσκονταν, αγανακτούσαν και το θεωρούσαν φοβερό, αν με αυτόν τον τρόπο επρόκειτο να καθυβριστεί η δική μας παράκληση υπέρ ενός αδικημένου γέροντα, την οποία η αγαθή προαίρεση διατύπωσε μετριάζοντας την εξουσία. Και όμως, σε ποια, έστω και φαραωνική ψυχή δεν θα άγγιζε, έλεγαν, μια εξουσία που συστέλλεται και προβάλλει την αγάπη και δεν προστάζει σαν να επιβάλλει καταδίκη, αλλά προκαλεί ιλαρότητα μέσω της παράκλησης; Προσέθεταν δε ότι πρέπει τώρα να επιληφθούμε πιο αυστηρά αυτής της ύβρεως, ώστε αυτός που ύβρισε να μάθει να μην αφήνει ελεύθερα τα χαλινάρια στην αυτονομία της πλάνης και να μην υπερηφανεύεται πέρα από όσο πρέπει, αλλά να γνωρίζει ότι ο Θεός είναι Θεός τάξεως και όχι ακαταστασίας και αταξίας, και ότι οι θείες δυνάμεις είναι τεταγμένες η μία κάτω από την άλλη και τηρούν το μέτρο που τους έλαχε από τη χάρη, η οποία είτε τις τοποθέτησε έτσι είτε τις φωτίζει έτσι, και ότι ακόμη και οι ίδιες οι αποστάτιδες δυνάμεις εναρμονίζονται μεταξύ τους με κάποια τάξη, από την οποία προκύπτει και η συνοχή τους, έστω κι αν κατά τα άλλα είναι άτακτες και ανάρμοστες, και αυτό είναι φανερό από το γεγονός ότι ο Παύλος αναφέρει άρχοντες του αέρα και τις ονομάζει αρχές και εξουσίες.