Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 13:1

Διότι από την ίδια την Αγία Γραφή θα προσπαθήσω να διασαφηνίσω το μέτρο αυτής. Ο απόστολος Παύλος, γράφοντας στους Ρωμαίους, προστάζει να υποτασσόμαστε σε όλες τις ανώτερες εξουσίες, στις εξουσίες του κόσμου, όχι στις πνευματικές· και αυτό το έκανε σαφές από τα όσα παραθέτει στη συνέχεια, μιλώντας για φόρους και τέλη, και αποφαίνεται ότι όποιος εναντιώνεται έστω και στο ελάχιστο στην εξουσία, εναντιώνεται στον Θεό. Εάν λοιπόν στους άρχοντες αυτού του κόσμου, οι οποίοι έλαβαν την εξουσία σύμφωνα με τον ανθρώπινο νόμο, ο θείος νόμος όρισε να αποδίδεται τόσο μεγάλη υποταγή εκ μέρους των ευσεβών, και μάλιστα όταν εκείνοι (οι άρχοντες) ζούσαν τότε μέσα στην ασέβεια, πόση ευπείθεια οφείλει να επιδεικνύει ο ασκητής στον άρχοντα που έχει κατασταθεί από τον Θεό και έχει λάβει την εξουσία από τους δικούς Του νόμους; Και πώς δεν θα εναντιωνόταν στη διαταγή του Θεού εκείνος που εναντιώνεται στον καθηγούμενο; Πολύ περισσότερο μάλιστα, όταν ο Απόστολος παραγγέλλει ρητώς να υποτασσόμαστε σε όλα στους πνευματικούς ηγουμένους. Διότι, λέει, «να πείθεσθε στους ηγουμένους σας και να υποτάσσεσθε».

Δεν σώζεται ο βασιλιάς χάρη στη μεγάλη του δύναμη. Ούτε η προστασία της στρατιωτικής δύναμης, ούτε τα τείχη των πόλεων, ούτε η πεζική φάλαγγα, ούτε η ιππική δύναμη, ούτε η εξάρτυση της ναυτικής ισχύος εξασφαλίζουν τη σωτηρία στον βασιλιά. Διότι ο Κύριος εγκαθιστά και καθαιρεί βασιλείς, και δεν υπάρχει εξουσία που να μην έχει ταχθεί από τον Θεό. Σώζεται, λοιπόν, ο βασιλιάς όχι χάρη στη μεγάλη δύναμη, αλλά χάρη στη θεία χάρη. Ώστε να αληθεύει και για αυτούς ο λόγος ότι κατά χάριν είστε σεσωσμένοι. Όπως ακριβώς ούτε ο γεωργός δεν αποκτά τον καρπό της γεωργίας τόσο χάρη στη γεωργική του φροντίδα, όσο χάρη στον Θεό που δίνει την αύξηση στα σπαρτά. Διότι ούτε αυτός που φυτεύει είναι κάτι, ούτε αυτός που ποτίζει, αλλά ο Θεός που δίνει την αύξηση. Εάν δε η καρδιά του βασιλιά βρίσκεται στο χέρι του Θεού, τότε αυτός δεν σώζεται χάρη στη στρατιωτική δύναμη, αλλά χάρη στη θεία καθοδήγηση.

Και όπως ακριβώς ο πνευματικός νόμος θέλει εκείνοι που τρώνε το μυστικό πάσχα να μην είναι λιγότεροι από δέκα· έτσι και εδώ πρέπει μάλλον να αυξάνεται παρά να μειώνεται η δεκάδα εκείνων που ασκούν από κοινού την πνευματική πολιτεία. Ας προΐσταται ένας αρχηγός για την ευπρέπεια του βίου, ο οποίος θα έχει προκριθεί από τους υπολοίπους ύστερα από δοκιμασία του βίου, του ήθους και κάθε σεμνής αναστροφής, συνυπολογίζοντας και την ηλικία του για την προτίμηση αυτή. Διότι, κατά κάποιον τρόπο, στη φύση των ανθρώπων το πιο ηλικιωμένο είναι και το πιο σεβαστό. Αυτός δε ας έχει τόση εξουσία, με την αδελφότητα να υπακούει εκουσίως μόνο με ευπείθεια και ταπεινοφροσύνη, ώστε να μην επιτρέπεται σε κανέναν από τη συνοδεία να εναντιωθεί στο θέλημά του, σε όσα καθοδηγεί και τα οποία συμβάλλουν στην ευπρέπεια και στην ακρίβεια του βίου. Αλλά, όπως λέει ο Απόστολος, να μην εναντιωνόμαστε στις εξουσίες που έχουν ταχθεί από τον Θεό (διότι όσοι αντιτάσσονται στη διαταγή του Θεού θα κατακριθούν)· έτσι και εδώ αρμόζει να είναι πεπεισμένη η υπόλοιπη αδελφότητα, ότι όχι τυχαία, αλλά κατά τη θεία βούληση έχει δοθεί τέτοια εξουσία σε αυτόν που προΐσταται, ώστε να γίνεται ανεμπόδιστη η κατά Θεόν προκοπή, με το να υποδεικνύει ο μεν όλα όσα είναι ψυχωφελή και χρήσιμα, και με το να δέχονται οι δε με ευπείθεια τις αγαθές συμβουλές.

Ότι πρέπει να υποτασσόμαστε στις ανώτερες εξουσίες, εφόσον δεν εμποδίζεται η εντολή του Θεού.

Κεφάλαιο βʹ. ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ. Κάθε ψυχή ας υποτάσσεται στις ανώτερες εξουσίες. Διότι δεν υπάρχει εξουσία παρά μόνον από τον Θεό· και οι υπάρχουσες εξουσίες είναι ταγμένες από τον Θεό. Ώστε αυτός που αντιτάσσεται στην εξουσία, αντιστέκεται στη διαταγή του Θεού· και όσοι αντιστέκονται θα λάβουν καταδίκη για τον εαυτό τους. Διότι οι άρχοντες δεν αποτελούν φόβο για τα καλά έργα, αλλά για τα κακά, και τα εξής. ΠΡΑΞΕΙΣ. Πρέπει να πειθαρχούμε στον Θεό μάλλον παρά στους ανθρώπους. ΠΡΟΣ ΤΙΤΟΝ.

Επειδή δε τα ήθη των ανθρώπων είναι ποικίλα και δεν σκέπτονται όλοι με τον ίδιο τρόπο περί των ωφελίμων, ώστε να μην υπάρξει κάποια ακαταστασία εάν ο καθένας πολιτεύεται κατά το δικό του θέλημα, αρμόζει να τοποθετηθεί ως προϊστάμενος για να καθοδηγεί τους άλλους εκείνος που ξεχωρίζει από όλους, έχοντας δώσει μαρτυρία για τη σύνεση, την ευστάθεια και την ακρίβεια του βίου του, προκειμένου το αγαθό που υπάρχει σε αυτόν να γίνει κτήμα κοινό όλων όσων τον μιμούνται. Διότι, όπως ακριβώς, εάν περισσότεροι ζωγράφοι ζωγράφιζαν τα χαρακτηριστικά ενός προσώπου, όλες οι εικόνες θα ήταν όμοιες μεταξύ τους, επειδή θα ομοίαζαν προς το ένα πρότυπο· έτσι και τα πολλά ήθη, εάν αποβλέπουν στη μίμηση του ενός, σε όλους ομοίως θα επιλάμψει ο αγαθός χαρακτήρας του βίου. Εφόσον, λοιπόν, επιλεγεί ένας, θα αδρανήσουν όλα τα ατομικά θελήματα· και σύμφωνα με αυτόν που προΐσταται θα διαμορφωθούν όλοι οι υπόλοιποι, πειθόμενοι στο αποστολικό παράγγελμα που προστάζει κάθε ψυχή να υποτάσσεται στις ανώτερες εξουσίες· και ότι όσοι αντιστέκονται, θα λάβουν καταδίκη για τον εαυτό τους. Η δε αληθής και τελεία υπακοή των υποτακτικών προς τον καθηγούμενο σε τούτο αποδεικνύεται, στο να μην απέχουν μόνο από τα άτοπα σύμφωνα με τη συμβουλή του προεστώτος, αλλά να μην πράττουν ούτε και αυτά τα επαινετά χωρίς τη δική του έγκριση.

Διότι εκείνος που θέλει να τους δοκιμάσει, όπως λέγουν οι φυσιολόγοι, εάν λάβει από κάποιο μύρο (εννοώ οποβάλσαμο ή νάρδο) και το πλησιάσει στους κανθάρους, τους προκαλεί τον θάνατο· διότι αμέσως πεθαίνουν, μη μπορώντας να αντέξουν την ευωδία. Έτσι και αυτοί, επιθυμώντας τη λαγνεία, την πορνεία και την κακία, εναποθέτουν την ελπίδα τους στα πονηρά, όταν όμως πλησιάσουν στο άγιο λουτρό και στην ευωδία πεθαίνουν, βλασφημώντας τον Θεό και αθετώντας την κυριότητά του. 4. Με μία ή δύο μαρτυρίες όμως θα τους ανατρέψουμε. Διότι, ακόμη και αν ονομάζονται αρχές και εξουσίες, αυτές δεν έγιναν ανεξάρτητα από τον Θεό, μάλιστα δε αυτές που βρίσκονται στους ουρανούς. Διότι η Γραφή γνωρίζει να ομιλεί για αγγέλους και αρχαγγέλους, οι οποίοι δεν έχουν ταχθεί για να εναντιώνονται, αλλά είναι «λειτουργικά πνεύματα που αποστέλλονται προς διακονία για χάρη εκείνων που πρόκειται να κληρονομήσουν τη σωτηρία». Επειδή και πάνω στη γη, σε κάθε βασίλειο, υπάρχουν πολλές αρχές, αλλά βρίσκονται υπό έναν βασιλιά. «Διότι οι υπάρχουσες εξουσίες έχουν ταχθεί από τον Θεό», όπως λέγει ο απόστολος· «ώστε, λοιπόν, εκείνος που αντιστέκεται στην εξουσία, αντιστέκεται στη διαταγή του Θεού. Διότι οι άρχοντες δεν στρέφονται κατά του αγαθού, αλλά είναι υπέρ του αγαθού, και δεν είναι κατά της αλήθειας, αλλά υπέρ της αλήθειας. Θέλεις, λέγει, να μη φοβάσαι την εξουσία; Πράττε το καλό, και θα λάβεις έπαινο από αυτήν».

Ας το πω με συντομία: ούτε εξαιτίας των συμφορών να καταπτώσουμε, ούτε λόγω του κορεσμού να γίνουμε αλαζόνες. ΣΤ΄. Ας υποτασσόμαστε και στον Θεό, και ο ένας στον άλλον, και στους επίγειους άρχοντες· στον Θεό για τα πάντα, ο ένας στον άλλον χάριν της φιλαδελφίας, και στους άρχοντες χάριν της ευταξίας· και μάλιστα τόσο περισσότερο, όσο πιο ήμεροι και αγαθοί είναι αυτοί. Είναι δεινό να εξαντλούμε την επιείκεια προκαλώντας τη συνεχή ανάγκη για συγγνώμη, ώστε να μην κληθούμε εμείς οι ίδιοι να λογοδοτήσουμε για τη δική τους σκληρότητα, διαλύοντας τη γαλήνη με τη θύελλα, επιφέροντας σκοτάδι στο φως, και αναμειγνύοντας αψιθιά στο μέλι. Είναι και αυτός ένας από τους δικούς μας νόμους, από τους επαινετούς και άριστα θεσπισμένους από το Πνεύμα, το οποίο, αφού στάθμισε το εφικτό σε συνδυασμό με το καλό, νομοθέτησε πως, όπως ακριβώς οι δούλοι πρέπει να υπακούουν στους κυρίους, οι γυναίκες στους άνδρες, η Εκκλησία στον Κύριο, και οι μαθητές στους ποιμένες και τους διδασκάλους, έτσι πρέπει να υποτασσόμαστε και σε κάθε ανώτερη εξουσία· όχι μόνο από τον φόβο της οργής, αλλά και για λόγους συνειδήσεως, ως οφειλέτες φόρου. Και να μην μισούμε τον νόμο διαπράττοντας το κακό, ούτε να περιμένουμε τη μάχαιρα της τιμωρίας, αλλά, σωφρονιζόμενοι μέσω του φόβου, να λαμβάνουμε τον έπαινο από την εξουσία.

Λοιπόν, νεκρός ήταν εκείνος ο Χαναάν, όταν υποδουλώθηκε στους αδελφούς του εξαιτίας της αταξίας του, νεκρός ο υπηρέτης του Αβραάμ, νεκρός ο Γιεζί, ο δούλος του Ελισσαίου, και στα μετέπειτα χρόνια νεκρός ο Ονήσιμος, νεκροί όλοι οι εκατόνταρχοι που βρίσκονταν υπό υπηρεσία. Και προς τι τα λέγω αυτά; Έχουν πεθάνει όλοι όσοι έχουν υποταχθεί στις εξουσίες των αρχόντων, αφού σε αυτούς εμποδίζεται η αυτεξούσια βούληση. Αλλά και εκείνοι στους οποίους ο Παύλος νομοθετεί να υποτάσσονται στις ανώτερες εξουσίες, είναι εξάπαντος νεκροί, έστω κι αν έχουν ψυχή, επειδή έχουν φθαρεί λόγω της απουσίας του αυτεξουσίου και δεν δύνανται πλέον να είναι ζωντανά όντα. Διότι αυτό επιτάσσει ο μύθος του Απολιναρίου, προκειμένου να συζεύξει την άψυχη εκείνη σάρκα με τον επί πάντων Θεό, είτε πρόκειται για άψυχη είτε για στερούμενη νου· διότι ο μύθος αποβλέπει εξίσου και στα δύο. Όμως, το μεν άψυχο είναι νεκρό· το δε έμψυχο που στερείται διανοίας είναι κτήνος, άτοπο το οποίο ούτε ο ίδιος αποφεύγει, εφόσον αφαιρεί από τη σάρκα εκείνη το αυτεξούσιο· διότι ίδιον των άλογων όντων είναι να μην ορίζουν τον εαυτό τους, αλλά να είναι υποταγμένα στην εξουσία του ανθρώπου.

Επειδή, λοιπόν, αυτές οι εξουσίες έχουν ταχθεί από τον Θεό και η τάξη των νοητών και υπερκόσμιων δυνάμεων παραμένει ασύγχυτη στο διηνεκές, χωρίς καμία κακία να ανατρέπει την ευταξία, για τον λόγο αυτό και η [ψυχή] που τις μιμείται, πράττοντας τα πάντα με τάξη και ευσχημοσύνη, εγείρει ως προς τον εαυτό της το ίδιο θαύμα που υπάρχει και σε εκείνες τις τεταγμένες δυνάμεις· διότι η έννοια του θάμβους ερμηνεύει την έκπληξη, και κατανοώντας το θαύμα μέσω της εκπλήξεως δεν σφάλλουμε ως προς την αλήθεια.

Διότι αυτοί που πιστεύουν στον Θεό δεν οφείλουν ούτε να υποκρίνονται ούτε να φοβούνται όσους έχουν ταχθεί στην εξουσία, εκτός εάν πράξουν κάποιο κακό. Εάν όμως, εξαιτίας της πίστεώς τους στον Θεό, τους εξαναγκάζουν να πράξουν κάτι διαφορετικό, οφείλουν με χαρά να πεθάνουν μάλλον παρά να πράξουν όσα διατάσσονται από αυτούς. Διότι, όταν ο απόστολος λέει να υποτασσόμαστε σε κάθε «ανώτερη εξουσία», δεν το λέει με την έννοια ότι, αρνούμενοι την πίστη μας και τα προστάγματα του Θεού, θα πρέπει να πράττουμε αυτά που διατάσσουν οι άνθρωποι, αλλά με την έννοια ότι, φοβούμενοι τις εξουσίες, δεν πρέπει να πράττουμε κανένα κακό, ώστε να μην τιμωρηθούμε από αυτές ως κακοποιοί. Και για τον λόγο αυτό λέγει: «είναι διάκονος του Θεού, εκδικητής» για εκείνους που πράττουν «το κακό». Τι σημαίνει αυτό; «Θέλεις να μη φοβάσαι την εξουσία; Πράττε το αγαθό, και θα λάβεις έπαινο από αυτήν». «Εάν όμως πράττεις το κακό, να φοβάσαι· διότι δεν φορεί άσκοπα τη μάχαιρα». Επομένως, ως προς αυτό είπε να υποτασσόμαστε, με το να ζούμε όσια και ευλαβικά στον παρόντα βίο, έχοντας προ οφθαλμών τον κίνδυνο της μαχαίρας. Οι απόστολοι, λοιπόν, αν και εμποδίζονταν από τους άρχοντες και τους γραμματείς να κηρύττουν τον λόγο, δεν έπαυαν, υπακούοντας «στον Θεό μάλλον παρά στους ανθρώπους», και γι' αυτό εκείνοι, αγανακτισμένοι, «τους έβαλαν σε δημόσια φυλακή»· αλλά ο «άγγελος μέσα στη νύχτα», «αφού τους έβγαλε έξω, τους είπε»: Πηγαίνετε και «κηρύττετε» «τα ρήματα της ζωής αυτής».

ΣΙΣΤ΄. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΔΙΟΝΥΣΙΟ. Σχετικά με το: «Διότι δεν υπάρχει εξουσία, παρά μόνο από τον Θεό.» Επειδή έγραψες ρωτώντας τι σημαίνει το «Διότι δεν υπάρχει εξουσία παρά μόνο υπό του Θεού», και είπες: Τι συμβαίνει λοιπόν; Κάθε άρχοντας έχει οριστεί από τον Θεό; Θα σου απαντούσα ότι μου δίνεις την εντύπωση (και μην οργιστείς καθόλου μαζί μου· διότι δεν πρόκειται να πω τίποτα το ανόητο) ότι ή δεν έχεις διαβάσει τις αποστολικές ρήσεις ή δεν τις έχεις κατανοήσει.

Διότι ο Παύλος δεν είπε: «Δεν υπάρχει άρχοντας, παρά μόνο από τον Θεό»· αλλά ομιλεί για το ίδιο το πράγμα, λέγοντας: «Δεν υπάρχει εξουσία, παρά μόνο από τον Θεό». Διότι το να υπάρχουν αρχές μεταξύ των ανθρώπων, και άλλοι να κυβερνούν, άλλοι δε να κυβερνώνται, και να μην αφήνονται τα πάντα να φέρονται απλώς και ανεξέλεγκτα, παρασυρόμενα σαν τα κύματα εδώ κι εκεί από τα πλήθη, λέγει ότι είναι έργο της σοφίας του Θεού. Επειδή δηλαδή γνωρίζει ότι η ισοτιμία πολλές φορές αναζωπυρώνει πόλεμο, δεν άφησε να υπάρχει αναρχία, αλλά βασιλεία. Έπειτα, μετά από αυτήν, δημιούργησε πολλές αρχές. Ποιες εννοεί; Του άρχοντα και του αρχομένου, του άνδρα και της γυναίκας, του πατέρα και του παιδιού, του ηλικιωμένου και του νέου, του κυρίου και του δούλου, του δασκάλου και του μαθητή. Και στα άλογα ζώα θα μπορούσε κανείς να δει κάτι παρόμοιο. Και αυτό το επιβεβαιώνουν οι μέλισσες που τάσσονται υπό έναν βασιλιά, και οι γερανοί, και οι αγέλες των άγριων προβάτων. Εάν δε παρατηρήσεις και τη θάλασσα, ούτε αυτή θα βρεθεί στερημένη από αυτήν την ευταξία· διότι και εκεί πολλά από τα γένη των ψαριών τάσσονται υπό έναν αρχηγό και καθοδηγούνται. Γι' αυτό και πραγματοποιούν μακρινές αποδημίες. Διότι παντού η αναρχία είναι το πλέον οδυνηρό πράγμα, και αιτία σύγχυσης και αταξίας. Γι' αυτό και στο σώμα, παρότι είναι ένα, δεν είναι όλα τα μέλη ισότιμα, αλλά άλλα μεν μέλη άρχουν, άλλα δε άρχονται.

γ΄. Πώς λοιπόν λέει ο Παύλος ότι «Δεν υπάρχει εξουσία, παρά μόνο από τον Θεό»; Διότι ο Ίδιος την καθιέρωσε για το δικό μας όφελος. Επειδή, την μεν ανάγκη της την εισήγαγε η αμαρτία, ο Θεός όμως την αξιοποίησε για το δικό μας συμφέρον. Και όπως ακριβώς η ανάγκη των φαρμάκων προκύπτει από τα τραύματα, η χορήγηση όμως των φαρμάκων προέρχεται από τη σοφία των ιατρών, έτσι και η ανάγκη της δουλείας δημιουργήθηκε από την αμαρτία· το να ρυθμιστεί όμως αυτή με τον ορθό και ωφέλιμο τρόπο οφείλεται στη σοφία του Θεού. Αλλά, ανορθωθείτε και αποβάλετε τη ραθυμία. Για ποιο λόγο το λέω αυτό; Διότι εμείς σας αναλύουμε τις Γραφές, και εσείς, απομακρύνοντας τα βλέμματά σας από εμάς, τα στρέψατε προς τις λαμπάδες και προς εκείνον που ανάβει τις λαμπάδες.

Και, αν νομίζετε, αφήνοντας τις άλλες, ας εξετάσουμε την ανώτερη και κυριότερη από όλες, τη γεωργική. Τι όφελος λοιπόν θα προκύψει από τα πολλά χέρια των γεωργών, όταν πολεμούν μεταξύ τους και αρπάζουν ο ένας τα αγαθά του άλλου; Διότι τώρα ο φόβος του άρχοντα τους συγκρατεί και προστατεύει όσα παράγονται από αυτούς· εάν όμως την καταργήσεις, ο κόπος εκείνος είναι μάταιος. Εάν δε κάποιος εξετάσει το ζήτημα με ακρίβεια, θα βρει και μια άλλη εξουσία που είναι μητέρα και σύνδεσμος αυτής. Ποια είναι λοιπόν αυτή; Είναι εκείνη σύμφωνα με την οποία ο καθένας οφείλει να κυριαρχεί και να εξουσιάζει τον εαυτό του, τιμωρώντας μεν τα δουλικά πάθη, εκτρέφοντας δε και αυξάνοντας όλα τα βλαστάρια της αρετής με κάθε επιμέλεια. Διότι υπάρχουν διάφορα είδη εξουσίας: ένα, σύμφωνα με το οποίο οι άνθρωποι εξουσιάζουν λαούς και πόλεις, ρυθμίζοντας αυτόν τον κοινωνικό βίο· πράγμα που φανέρωνε ο Παύλος λέγοντας: «Κάθε ψυχή ας υποτάσσεται στις ανώτερες εξουσίες· διότι δεν υπάρχει εξουσία, παρά μόνο από τον Θεό». Έπειτα, δείχνοντας το όφελος από αυτήν, πρόσθεσε λέγοντας ότι: «Ο άρχοντας είναι διάκονος του Θεού για το αγαθό»· και πάλι: «Είναι διάκονος του Θεού, εκδικητής για να επιφέρει την οργή σε εκείνον που πράττει το κακό». Υπάρχει όμως και άλλο είδος εξουσίας, σύμφωνα με το οποίο ο καθένας που διαθέτει νου κυβερνά τον εαυτό του· το οποίο υποδήλωσε και αυτό λέγοντας: «Εάν θέλεις να μη φοβάσαι την εξουσία, πράττε το αγαθό»· εννοώντας τον άρχοντα του ίδιου του εαυτού του.

ΟΜΙΛΙΑ ΚΓ΄. Κάθε ψυχή ας υποτάσσεται στις ανώτερες εξουσίες. α΄. Πολύ λόγο κάνει για το ζήτημα αυτό και σε άλλες επιστολές, υποτάσσοντας τους αρχόμενους στους άρχοντες, όπως ακριβώς τους δούλους στους κυρίους. Και το κάνει αυτό, δείχνοντας ότι ο Χριστός δεν εισήγαγε τους νόμους Του για να ανατρέψει την κοινή πολιτεία, αλλά για να τη διορθώσει προς το καλύτερο, και για να μας διδάξει να μην αναλαμβάνουμε περιττούς και ανώφελους πολέμους. Διότι αρκούν οι επιβουλές που υφιστάμεθα εξαιτίας της αλήθειας, και δεν πρέπει να προσθέτουμε περιττούς και ανώφελους πειρασμούς. Πρόσεξε δε πόσο επίκαιρα εισήγαγε τον λόγο για τα ζητήματα αυτά. Διότι, αφού πρώτα απαίτησε εκείνη την υψηλή φιλοσοφία, και τους κατέστησε ικανούς και για τους φίλους και για τους εχθρούς, και τους έκανε ωφέλιμους και σε όσους ευημερούν και σε όσους δυστυχούν, και σε όσους έχουν ανάγκη και γενικά σε όλους ανεξαιρέτως, και εμφύτευσε την πολιτεία που ταιριάζει σε αγγέλους, και εξάλειψε τον θυμό και κατέστειλε την αλαζονεία, και με όλα αυτά καταπράυνε τη διάνοιά τους, τότε ακριβώς εισάγει και την προτροπή για τα θέματα αυτά. Διότι, αν πρέπει να ανταποδίδουμε τα αντίθετα σε όσους μας αδικούν, πολύ περισσότερο αρμόζει να υπακούμε σε εκείνους που μας ευεργετούν.

Αλλά αυτό βέβαια το τοποθετεί προς το τέλος της προτροπής του· προς το παρόν, όμως, δεν κινεί αυτούς τους λογισμούς που ανέφερα, αλλά εκείνους που προστάζουν να γίνεται αυτό ως οφειλή. Και για να δείξει ότι αυτά διατάσσονται σε όλους, και στους ιερείς και στους μοναχούς, όχι μόνο στους κοσμικούς, το κατέστησε σαφές εξ αρχής, λέγοντας τα εξής: «Κάθε ψυχή ας υποτάσσεται στις ανώτερες εξουσίες»· έστω και αν είσαι απόστολος, έστω και αν είσαι ευαγγελιστής, έστω και αν είσαι προφήτης, ή ο οποιοσδήποτε· διότι αυτή η υποταγή δεν ανατρέπει την ευσέβεια. Και δεν είπε απλώς, «ας υπακούει», αλλά, «ας υποτάσσεται». Και το πρώτο επιχείρημα αυτής της νομοθεσίας, το οποίο αρμόζει σε συλλογισμούς πιστών ανθρώπων, είναι το ότι αυτά έχουν διαταχθεί από τον Θεό: «Διότι δεν υπάρχει εξουσία», λέει, «παρά μόνο από τον Θεό». Τι λες; Ο κάθε άρχοντας, λοιπόν, έχει χειροτονηθεί από τον Θεό; Δεν λέω αυτό, λέει· διότι ο λόγος μου τώρα δεν αφορά τον κάθε άρχοντα ξεχωριστά, αλλά αυτό καθαυτό το πράγμα.

Διότι το να υπάρχουν εξουσίες, και άλλοι μεν να κυβερνούν, άλλοι δε να κυβερνώνται, και να μην αφήνονται όλα ανεξέλεγκτα και στην τύχη, σαν να παρασύρονται οι λαοί εδώ κι εκεί όπως τα κύματα, λέω ότι είναι έργο της σοφίας του Θεού. Γι' αυτό δεν είπε: «Δεν υπάρχει άρχοντας, παρά μόνο από τον Θεό», αλλά κάνει λόγο για τον ίδιο τον θεσμό λέγοντας: «Δεν υπάρχει εξουσία, παρά μόνο από τον Θεό· και οι υπάρχουσες εξουσίες έχουν ταχθεί από τον Θεό». Έτσι και όταν κάποιος σοφός λέει ότι «Από τον Κύριο ταιριάζεται η γυναίκα με τον άνδρα», εννοεί το εξής, ότι ο Θεός εποίησε τον γάμο, και όχι ότι Αυτός συνδέει τον καθένα που σμίγει με μια γυναίκα· διότι βλέπουμε πολλούς να σμίγουν μεταξύ τους για κακό και όχι σύμφωνα με τον νόμο του γάμου, και δεν θα μπορούσαμε να το καταλογίσουμε αυτό στον Θεό. Αλλά αυτό που ο Ίδιος έλεγε: «Εκείνος που τους δημιούργησε εξ αρχής, άρρεν και θήλυ τους εποίησε· και είπε, Γι' αυτόν τον λόγο θα εγκαταλείψει ο άνθρωπος τον πατέρα του και τη μητέρα, και θα προσκολληθεί στη γυναίκα του», αυτό ακριβώς ερμήνευε και εκείνος ο σοφός όταν το έλεγε. Επειδή, δηλαδή, η απόλυτη ισοτιμία πολλές φορές προκαλεί συγκρούσεις, δημιούργησε πολλές μορφές εξουσίας και υποταγής, όπως για παράδειγμα μεταξύ άνδρα και γυναίκας, παιδιού και πατέρα, ηλικιωμένου και νέου, δούλου και ελεύθερου, άρχοντα και αρχόμενου, δασκάλου και μαθητή. Και γιατί απορείς για τους ανθρώπους, όταν μάλιστα και στο ίδιο το σώμα έχει κάνει ακριβώς το ίδιο;

Σκεπτόμενος και αναλογιζόμενος αυτά, οπωσδήποτε θα αποβάλεις και τον θυμό και την ηδονή και τον έρωτα για τα βιωτικά πράγματα, και θα καταστήσεις την ψυχή σου πιο γαλήνια από κάθε γαληνότατο λιμάνι· και θα φιλοσοφήσεις περί εκείνου του δικαστηρίου, κατανοώντας ότι, εάν στους ανθρώπους υπάρχει τόση πρόνοια και τάξη και φόβος και απειλές, πολύ περισσότερο υπάρχουν στον Θεό. Διότι δεν υπάρχει εξουσία παρά μόνον από τον Θεό. Εκείνος, λοιπόν, που παραχώρησε στους άρχοντες την εξουσία να τα διατάσσουν αυτά, πολύ περισσότερο θα τα πράξει ο ίδιος.

Διότι, εάν καταργήσεις τα δικαστήρια, κατήργησες όλη την ευταξία της ζωής μας· και όπως, εάν απομακρύνεις τον κυβερνήτη του πλοίου, καταποντίζεις το σκάφος, και εάν αποσύρεις τον στρατηγό από το στρατόπεδο, παραδίδεις τους στρατιώτες δεμένους στους εχθρούς· έτσι, εάν καταργήσεις τους άρχοντες των πόλεων, θα ζήσουμε βίο πιο άλογο και από τα άλογα θηρία, δαγκώνοντας και κατασπαράζοντας ο ένας τον άλλον, ο πλούσιος τον φτωχότερο, ο δυνατότερος τον ασθενέστερο, ο θρασύτερος τον επιεικέστερο. Αλλά τώρα τίποτε από αυτά δεν συμβαίνει, με τη χάρη του Θεού· διότι όσοι ζουν με ευλάβεια δεν έχουν καμία ανάγκη από τη δική τους παιδαγωγία· επειδή, όπως λέει, «για τον δίκαιο δεν έχει θεσπιστεί νόμος». Οι περισσότεροι όμως, που ρέπουν προς την κακία, εάν δεν είχαν να τους επικρέμαται ο φόβος από αυτούς, θα γέμιζαν τις πόλεις με μύρια κακά, πράγμα που έχοντας κατανοήσει και ο Παύλος έλεγε: «Δεν υπάρχει εξουσία παρά μόνο από τον Θεό, και οι υπάρχουσες εξουσίες έχουν ταχθεί από τον Θεό». Διότι, ό,τι είναι στα σπίτια οι ξύλινες δοκοί στήριξης, το ίδιο είναι και οι άρχοντες στις πόλεις· και όπως εάν αφαιρέσεις εκείνες, οι τοίχοι διαλύονται και καταρρέουν από μόνοι τους ο ένας πάνω στον άλλον· έτσι, εάν αφαιρέσεις από την οικουμένη τους άρχοντες και τον φόβο που προέρχεται από αυτούς, και οι οικίες και οι πόλεις και τα έθνη θα καταρρεύσουν το ένα πάνω στο άλλο με απόλυτη ασυδοσία, εφόσον δεν θα υπάρχει κανείς να συγκρατεί και να αναχαιτίζει, και με τον φόβο της τιμωρίας να πείθει σε ησυχία.

Διότι αν μεν γίνεται δίκαια, τότε και ωφελεί· επειδή τίποτα δεν εξοργίζει τόσο τον Θεό όσο το να τιμάται κάποιος χωρίς να το αξίζει. Αν όμως γίνεται άδικα, το έγκλημα μεταπίπτει πάλι σε εκείνον, όχι σε τούτον· διότι όποιος παθαίνει κάτι άδικα και το υπομένει με γενναιότητα, αποκτά ακόμη μεγαλύτερη παρρησία ενώπιον του Θεού. Διότι αυτός που υποτάσσεται στους άρχοντες, δεν υποτάσσεται στους άρχοντες, αλλά υπακούει στον Θεό, ο οποίος νομοθέτησε αυτά. Και εκείνος που δεν τους υπακούει, πολεμά τον Θεό. «Διότι δεν υπάρχει εξουσία», λέγει, «παρά μόνον από τον Θεό». Επειδή το να υπάρχουν εξουσίες, και άλλοι μεν να άρχουν, άλλοι δε να εξουσιάζονται, και να μην αφήνονται τα πάντα εντελώς ανεξέλεγκτα, παρασύροντας τα πλήθη από εδώ και από εκεί σαν τα κύματα, είναι έργο της σοφίας του Θεού. Γι’ αυτό και είναι σφοδρός τιμωρός όταν αυτές περιφρονούνται. Διότι δεν θα σου επιβάλει μια τυχαία τιμωρία εάν παρακούσεις, αλλά πάρα πολύ μεγάλη· και τίποτα δεν θα σε απαλλάξει εάν αντιτάσσεσαι, αλλά και από τους ανθρώπους θα υποστείς βαρύτατη τιμωρία, και τον Θεό θα εξοργίσεις περισσότερο. Διότι, όπως ακριβώς αν απομακρύνεις τον κυβερνήτη ενός πλοίου, έχεις καταποντίσει το σκάφος· και αν διώξεις τον στρατηγό από το στρατόπεδο, έχεις παραδώσει τους στρατιώτες δεμένους στους εχθρούς· έτσι, αν καταργήσεις τους άρχοντες από τις πόλεις, θα ζήσουμε βίο πιο άλογο και από τα άλογα θηρία. Διότι, ό,τι είναι στα σπίτια οι ξυλοδεσιές, αυτό είναι οι άρχοντες στις πόλεις.

Δεν νομίζω, πνευματικό μου τέκνο, ότι αγνοείς πως οι εξουσίες που έχουν ταχθεί από τον Θεό, σύμφωνα με τον απόστολο, δεν ορίστηκαν για να τους επιτρέπεται να αδικούν, αλλά για να διορθώνουν όσους αδικούν, να οδηγούν διαρκώς τους υπηκόους τους σε έναν έννομο και δίκαιο βίο και να τους καθοδηγούν. Αυτό μάλιστα συνήθως επιτυγχάνεται κυρίως τότε, όταν εκείνοι στους οποίους έχουν εμπιστευθεί τις αρχές, πρώτοι από όλους τους άλλους, φαίνεται να εφαρμόζουν οι ίδιοι τη δικαιοσύνη και κάθε άλλη αρετή. Διότι, ως επί το πλείστον, το αρχόμενο πλήθος συνηθίζει να διαμορφώνει το ήθος του σύμφωνα με εκείνο του άρχοντα. Επειδή, λοιπόν, και ο πατρίκιος Θεοδώριχος, χωρίς ποτέ να έχει σφάλει σε τίποτα απέναντι στο κράτος σας, σε αντίθεση με εκείνους που έχουν προσκρούσει σε αυτό, κατέφυγε τώρα και ο ίδιος στην εκκλησία του Θεού παρακαλώντας να μην υποστεί καμία άδικη τιμωρία, αξιώνω να ικανοποιηθεί το αίτημά του από εσάς και να μη θελήσετε να υποβιβάσετε την αυτάρκεια της βασιλείας σας, η οποία κυριαρχεί σε ολόκληρη τη γη και τη θάλασσα, σε σημείο να επιφέρει τη στέρηση ενός από τους υπηκόους της. Διότι έτσι, αφού αναδειχθείτε έμπρακτοι δάσκαλοι της αρετής, μέσω της ευημερίας της επίγειας βασιλικής εξουσίας, θα αξιωθείτε και την επουράνια βασιλεία. Έρρωσο, ενδοξοτάτη βασίλισσα, εσύ που κοσμείς την πορφύρα με το βασιλικό σου φρόνημα.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΓ΄. «Κάθε ψυχή ας υποτάσσεται στις ανώτερες εξουσίες». Κάνει εκτενή λόγο για την υποταγή στους άρχοντες, αποδεικνύοντας ότι ο Χριστός δεν εισήγαγε τους νόμους Του για να ανατρέψει την κοινή πολιτεία —πράγμα για το οποίο τον κατηγορούσαν ορισμένοι— αλλά για να τη διορθώσει προς το καλύτερο. «Διότι δεν υπάρχει εξουσία παρά μόνο από τον Θεό· και οι υπάρχουσες εξουσίες έχουν ταχθεί από τον Θεό». Η πρώτη δικαίωση και το σκεπτικό μιας τέτοιας νομοθεσίας είναι το ότι αυτά έχουν διαταχθεί από τον Θεό. Δεν εννοεί όμως αυτό, ότι δηλαδή κάθε άρχοντας εγκαθίσταται από τον Θεό, ούτε ο λόγος του αφορά τους επιμέρους άρχοντες, αλλά αυτό τούτο το πράγμα, τον ίδιο τον θεσμό. Διότι το να υπάρχουν εξουσίες, και άλλοι να άρχουν, ενώ άλλοι να άρχονται, και να μη φέρονται όλα απλώς και ανεξέλεγκτα, σαν να παρασύρονται τα πλήθη από εδώ και από εκεί όπως τα κύματα, είναι έργο της σοφίας του Θεού. Γι' αυτό δεν είπε: «διότι δεν υπάρχει άρχοντας παρά μόνο από τον Θεό», αλλά ομιλεί για τον ίδιο τον θεσμό λέγοντας: «Δεν υπάρχει εξουσία, παρά μόνο από τον Θεό». Διότι, όπως ακριβώς όταν μιλάει για τον άνδρα και τη γυναίκα, λέγοντας ότι «από τον Κύριο ταιριάζεται η γυναίκα με τον άνδρα», εννοεί αυτό, ότι ο Θεός δημιούργησε τον γάμο· έτσι και εδώ ο λόγος πρέπει να εκληφθεί ότι αναφέρεται στη γενική αρχή. «Ώστε εκείνος που αντιτάσσεται στην εξουσία, αντιστέκεται στη διαταγή του Θεού· και εκείνοι που αντιστέκονται, θα λάβουν επάνω τους καταδίκη. Διότι οι άρχοντες δεν αποτελούν φόβο για το αγαθό έργο, αλλά για το κακό».

«Ασεβής είναι αυτός που δεν σέβεται το πρόσωπο του εντίμου ανθρώπου, ούτε γνωρίζει να αποδίδει σε αυτούς τιμή.» «Ούτε στη σκέψη σου μην καταραστείς τον βασιλιά, και στα κρυφά δωμάτια του κοιτώνα σου μην καταραστείς τον πλούσιο· διότι τα πετεινά του ουρανού θα μεταφέρουν τη φωνή σου, και αυτό που έχει φτερά θα αναγγείλει τον λόγο σου.» «Να φοβάσαι τον Θεό, γιε μου, και τον βασιλιά, και σε κανέναν από τους δύο να μην απειθήσεις.» «Να προσέχεις τα λόγια του βασιλιά, και να απομακρύνεσαι από το πρόσωπό του, διότι όλα όσα θελήσει να κάνει, τα κάνει ως εξουσιάζων βασιλιάς, και ποιος θα του πει: "Τι κάνεις;"» «Σε άρχοντα να ταπεινώνεις το κεφάλι σου.» «Μη φιλονικείς με άνθρωπο ισχυρό.» «Όταν σε προσκαλεί κάποιος ισχυρός, να δείχνεις υποχώρηση, και τόσο περισσότερο θα σε προσκαλεί.» «Ανάμεσα σε άρχοντες μην παριστάνεις τον ίσο.» «Κάθε ψυχή ας υποτάσσεται στις ανώτερες εξουσίες.»

«Διότι δεν υπάρχει εξουσία παρά μόνο από τον Θεό. Και οι υπάρχουσες εξουσίες έχουν ταχθεί από τον Θεό· ώστε εκείνος που αντιτάσσεται, αντιστέκεται στη διαταγή του Θεού· και όσοι αντιστέκονται, θα λάβουν καταδίκη για τον εαυτό τους.» «Να υπακούτε στους ηγέτες σας και να υποτάσσεστε.

ή τι περισσότερο υπάρχει στον Χριστό από ό,τι σε αυτούς, εξαιτίας του οποίου μόνος αυτός θα δικαιούνταν να ονομάζεται Χριστός; Γνωρίζω βέβαια ότι και τότε προκατέβαλα ένα μέρος του χρέους μέσω της άμεσης απάντησής μου, τώρα όμως έρχομαι να σου εξοφλήσω ολόκληρο το κεφάλαιο του δανείου —με τη χάρη του Θεού ομιλώ— μαζί με τους οφειλόμενους τόκους, ως ευγνώμων οφειλέτης. Εσύ λοιπόν, αποδεχόμενος την ευγνωμοσύνη μου, μην με μεμφθείς για την καθυστέρηση· διότι δεν παρέτεινα τον χρόνο από ολιγωρία, παραμελώντας το πρέπον, ούτε έθεσα κάτι άλλο από τα αναγκαία για εμένα πάνω από την εξυπηρέτησή σου. Ας μην γίνω ποτέ τόσο άφρων, ώστε να περιφρονήσω ένα τόσο μεγάλο ύψος εξουσίας, μάλιστα εφόσον είχε προηγηθεί βασιλικό πρόσταγμα που μου ανέθετε την επίλυση του ζητήματος που εσύ έθεσες, και να αθετήσω τους θεοθέσπιστους νόμους, οι οποίοι διατάσσουν να υποτασσόμαστε σε όλες τις ανώτερες εξουσίες και να αποδίδουμε σε όλους τις οφειλές όπως καθήκει. Αλλά, επειδή το να είμαι έτοιμος για απολογία προς καθέναν που ζητά λόγο για την ελπίδα που υπάρχει μέσα μας εκπληρώθηκε από εμένα αμέσως τότε, στο μέτρο του δυνατού, αν και πάντοτε τρέμω και στη γλώσσα και στη διάνοια στους λόγους περί τέτοιων θεμάτων, ωστόσο, υπήρξε ανάγκη για μια τελειότερη διάρθρωση και αποσαφήνιση αυτών που ελέχθησαν τότε.

Ρωμ. 13,1-4 Αποκομίζεις κέρδος και από αυτό, λέει, υποτασσόμενος, όχι μόνο επειδή εκπληρώνεις την εντολή, αλλά επειδή τιμάς και τον Θεό, τιμώντας την εξουσία που έχει ταχθεί από Αυτόν και εκείνον που τη διαχειρίζεται. Μακάριος λοιπόν είναι εκείνος που με αυτόν τον τρόπο και για αυτούς τους λόγους τιμά την εξουσία και υποτάσσεται, όπως ακριβώς είναι άθλιος εκείνος που για αυτούς τους λόγους δεν υποτάσσεται. Διότι αποκομίζει διπλή καταδίκη: πρώτον από τον Θεό, επειδή περιφρονεί την αρχή που έχει ταχθεί και οριστεί από Αυτόν, και δεύτερον από τους άρχοντες που έχουν υποστεί την ατίμωση. Δες όμως και το όφελος των αρχόντων: εμποδίζουν τους φαύλους και προτρέπουν τους ενάρετους στην αρετή, μέσω της τιμής και του επαίνου που τους αποδίδουν. Πρέπει λοιπόν να τους αποδεχόμαστε και για αυτό, αλλά και επειδή είναι διάκονοι του Θεού, υπηρετώντας το δικό Του θέλημα. Και τρίτον, επειδή αφήνοντας τις προσωπικές τους υποθέσεις, φροντίζουν για τα κοινά, αφιερώνοντας τον εαυτό τους στην ωφέλεια των πλησίον και προτιμώντας τον κόπο για χάρη τους αντί της δικής τους ανέσεως. Ποιος, απέναντι σε αυτούς, ακόμη και αν δεν επικρεμόταν κανένας φόβος, με βάση την ίδια την κρίση της συνειδήσεώς του δεν θα τους θαύμαζε και δεν θα τους θεωρούσε ως πατέρες και προστάτες; Μακάριοι είναι τέτοιοι άρχοντες.

Από αυτό είναι προφανές ότι κανένας από τους δύο δεν προξενεί κακό στον πλησίον. Έπειτα, ακολουθεί επαναληπτικό συμπέρασμα: «πλήρωμα λοιπόν του νόμου είναι η αγάπη», αντί του να πει: αληθινά λοιπόν και δίκαια είπα ότι «αυτός που αγαπά τον άλλον έχει εκπληρώσει τον νόμο». (Ρωμ. 13,11-12) «Και τούτο [να πράττετε], επειδή γνωρίζετε τον καιρό». Αυτό συνδέεται με τα προηγούμενα και αναφέρεται σε εκείνα, αποτελώντας μάλλον επίταση και εκφράζοντας προτροπή για όσα έχουν λεχθεί. Και σε ποια προηγούμενα; Στο «κάθε ψυχή ας υποτάσσεται στις ανώτερες εξουσίες», και «αποδώστε σε όλους τις οφειλές», και «να μην οφείλετε σε κανέναν τίποτα παρά μόνο το να αγαπάτε ο ένας τον άλλον». Αυτά λοιπόν, λέει, να τα πράττετε και εξαιτίας όσων προειπώθηκαν και κυρίως εξαιτίας αυτού. Εξαιτίας ποιου πράγματος; Επειδή «γνωρίζετε τον καιρό», ότι δηλαδή ο χρόνος της ζωής μας έχει συντομευθεί, και οφείλουμε, έστω και αν κοιμόμασταν αδρανείς, τουλάχιστον τώρα «να εγερθούμε από τον ύπνο». Διότι είναι φανερό ότι τώρα βρισκόμαστε πιο κοντά στο τέλος της ζωής μας απ' ό,τι «όταν πιστέψαμε». Και ονομάζει «σωτηρία» το τέλος της ζωής, διότι τότε αποκαλύπτεται περισσότερο στους αξίους η σωτηρία και η απόλαυση. Γι' αυτό και την ονομάζει «ημέρα», επειδή προσφέρει ευφροσύνη και φωτίζει και φανερώνει όσα προηγουμένως παρέμεναν στην άγνοια ως προς την βιωματική εμπειρία και την απόλαυση, και γίνονταν ορατά μόνο μέσω της ελπίδας.

Εμείς δε, έχοντας πείσει τους εαυτούς μας να υπακούμε στα φιλικά καθήκοντα, γράφουμε αυτήν την επιστολή, πρώτον μεν απευθύνοντας τους πρέποντες χαιρετισμούς εμείς οι ευτελείς, αποδεχόμενοι και υπεραποδεχόμενοι ακριβώς αυτό, ότι δηλαδή επιθυμείτε διακαώς να ακούσετε τη φωνή μας, παρότι είμαστε οικτροί και αμαρτωλοί (διότι και τούτο αποτελεί δείγμα ευσέβειας όχι τυχαίο, το ότι εκείνος που βρίσκεται ψηλά λόγω αξιώματος καταδέχεται να σκύψει προς τη φωνή των ταπεινών, και μάλιστα στην παρούσα εποχή, κατά την οποία οι περισσότεροι αποστρέφονται ακόμη και τους πολύ στενούς φίλους, πόσο μάλλον τους πιο ασήμους), έπειτα, υπενθυμίζοντας με συστολή να άρχετε και να διοικείτε τους υπηκόους θεοπρεπώς· διότι, εάν κάθε αρχή και εξουσία έχει ταχθεί από τον Θεό, για να μιλήσουμε αποστολικά, είναι φανερό ότι ο άρχοντας και εξουσιαστής οφείλει να κυβερνά τον λαό που βρίσκεται υπό την εξουσία του με τρόπο ευάρεστο στον Θεό, αφενός μεν με αδέκαστες κρίσεις για τις υποθέσεις που αμφισβητούνται στα δικαστήρια, αφετέρου δε με το να εμφανίζεται με ευμενές και ειρηνικό πρόσωπο σε όσους τον πλησιάζουν και να δίνει, με την ευπρόσιτη αποδοχή, θάρρος να εκφράζουν τα προβλήματά τους (διότι ο φτωχός, όπως λέει η Γραφή, δεν αντέχει την απειλή), έπειτα, να σκύβει με συμπόνια στο φτωχό και ταπεινωμένο μέρος του λαού, και να παιδαγωγεί μεν, όταν η ανάγκη το επιβάλλει, να παιδαγωγεί όμως όχι με θυμό, αλλά με σκοπό τη διόρθωση, χωρίς ταραχή, ούτε με πολλές τιμωρίες (διότι η σκληρότητα δεν είναι αγαπητή στον Θεό), αλλά με μέτρο και όσο χρειάζεται για να αναστείλει την απειθαρχία και να επιτύχει τη διόρθωση, όπως ακριβώς ο πατέρας στο παιδί και ως ιατρός στον ασθενή.