Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 13:7

Διότι πρέπει να γνωρίζουμε και να μην αγνοούμε ότι εκείνα που υποσχόμαστε στον Θεό δεν είναι πλέον δικά μας, αλλά ανήκουν στον Θεό. Και εάν αφαιρέσουμε κάτι από αυτά, δεν παίρνουμε τα δικά μας, αλλά ιεροσυλούμε τα του Θεού. Η δε υπόσχεση δεν περιορίζεται μόνο σε χρήματα, αλλά φτάνει μέχρι τον λόγο και την ίδια την προαίρεση. Διότι, ακόμη και αν κάποιος είναι φτωχός σε χρήματα, δεν είναι φτωχός και στην προαίρεση. Εξάλλου, το αληθινά μεγάλο και θείο μυστήριό μας δεν στηρίζει την υπόσχεση στα χρήματα, αλλά στην τέλεια προαίρεση και στην κατά Θεόν πίστη. Όλοι λοιπόν δώσαμε υποσχέσεις, και όλοι είμαστε οφειλέτες των υποσχέσεών μας. Επομένως, είναι ανάγκη να αποδίδει η μεν παρθένος την παρθενία, όπως ακριβώς την υποσχέθηκε· ο δε εγκρατής την εγκράτεια· όσοι δε βρίσκονται σε γάμο τη σωφροσύνη και την μεταξύ τους αγάπη και τιμή· και, τέλος, όλοι ανεξαιρέτως την προς τον Θεό πίστη, την ευλάβεια, τη δικαιοσύνη και την ανδρεία· ώστε να μη μας βρει ως αγνώμονες το παράδειγμα του Ανανία και της Σαπφείρας. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και ο αποστολικός λόγος μας προφυλάσσει λέγοντας: «Αποδώστε σε όλους τις οφειλές, σε όποιον οφείλετε φόρο τον φόρο· σε όποιον οφείλετε τιμή την τιμή. Σε κανέναν μην οφείλετε τίποτα, παρά μόνο το να αγαπάτε ο ένας τον άλλον.» Αυτό ακριβώς έπραξε και ο ίδιος που κηρύττει αυτά.

Απάντηση: Σχετικά με τους φτωχούς, εφόσον δεν φτάσαμε στο σημείο να τους συμπεριφερόμαστε ως ίσους ούτε να αγαπάμε τον πλησίον μας όπως τον εαυτό μας, πράξε σύμφωνα με τη δύναμή σου, γνωρίζοντας την αδυναμία σου, και δώσε τους τη δεύτερη θέση. Σχετικά όμως με τους Πατέρες, πρέπει να προτιμάς αυτούς, επειδή είναι δούλοι του Θεού, διότι είναι γραμμένο: «Σε όποιον οφείλεται η τιμή, ας αποδίδεται η τιμή», διότι και ο Κύριος τους προτίμησε.

ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ. Αποδώστε, λοιπόν, σε όλους τις οφειλές: σε αυτόν που του οφείλεται ο φόρος, τον φόρο· σε αυτόν που του οφείλεται ο δασμός, τον δασμό· σε αυτόν που του οφείλεται ο φόβος, τον φόβο· σε αυτόν που του οφείλεται η τιμή, την τιμή. Σε κανέναν να μην οφείλετε τίποτα, παρά μόνο το να αγαπάτε ο ένας τον άλλον.

Ας μάθουμε λοιπόν να δείχνουμε την ευλάβειά μας προς τους αγίους πατέρες μας με τρόπο σαφέστερο και πιο λογικό, και να αποδίδουμε σύμφωνα με το γεγραμμένο, «σε όποιον οφείλεται ο φόβος τον φόβο, σε όποιον η τιμή την τιμή». Διότι καθόλου δεν θα αδικήσουμε, αποδίδοντας αναλόγως σε καθέναν αυτό που του πρέπει, επειδή «και τα πνεύματα των προφητών υποτάσσονται στους προφήτες». Όταν όμως ο λόγος έρχεται στον Σωτήρα μας Χριστό, τότε είναι αναγκαίο να λέμε και εμείς: «Διότι ποιος μέσα στις νεφέλες θα εξισωθεί με τον Κύριο; Ή ποιος θα ομοιωθεί με τον Κύριο μεταξύ των υιών του Θεού;» <Αλλά ο Πατέρας μου σας δίνει τον άρτο από τον ουρανό τον αληθινό. Διότι ο άρτος του Θεού είναι αυτός που κατεβαίνει από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο.> Έπρεπε όχι μόνο να απομακρύνει τον Μωυσή από τη θεοπρεπή εξουσία, σύμφωνα με την αντίληψη που υπήρχε σε αυτούς, και να τον αναδείξει περισσότερο ως υπηρέτη παρά ως χορηγό της θαυματουργίας που έγινε τότε, αλλά και να σμικρύνει το ίδιο το θαύμα, αν και συνέβη παραδόξως, και με την αντιπαραβολή προς το μεγαλύτερο να αποδείξει ότι δεν είναι απολύτως τίποτα. Δέξου, λοιπόν, πάλι τον Χριστό να ανακράζει κάτι τέτοιο: Με μικρά, ω άνθρωποι, και ευτελέστατα πράγματα υπολογίζετε τα μεγάλα, και τη γενναιοδωρία του Δεσπότη των πάντων την περιορίσατε σε εντελώς μικρά μέτρα.

Το δε περίσσευμα σε ποιον ανήκει; Εγώ μεν διστάζω να εκφράσω τον βλάσφημο λόγο· εσείς όμως, γνωρίζω ότι καταλαβαίνετε, ακόμη κι αν εγώ συγκρατούμαι. Αποδώστε τα του Καίσαρα στον Καίσαρα και τα του Θεού στον Θεό· στον μεν τον φόρο, στον δε τον φόβο, εσείς οι αξιωματούχοι της πολιτείας· και όταν αναφέρω τον φόβο, αποτρέπω την πλεονεξία. «Τι μεγάλο λοιπόν θα κερδίσουμε εμείς;» ίσως θα λέγατε. Το μέγιστο από όλα· και αν το επιθυμείτε, με εμένα ως μεσολαβητή, τις αγαθές ελπίδες και τα πρωτεία της άνω πόλεως, όχι αυτής της μικρής και ελάχιστης ανάμεσα στις πόλεις, της οποίας ούτε καν το να είναι κανείς άρχοντας —για να εκφραστώ μετριοπαθώς τιμώντας την επειδή με ανέθρεψε— δεν αποτελεί κάτι το τόσο σεμνό και υπέρλαμπρο.

ΣΤΟΝ ΑΝΑΓΝΩΣΤΗ ΦΙΛΗΤΡΙΟ 1420. Επειδή έγραψες: Αν ο Παύλος συμβούλευσε: «Θέλεις να μη φοβάσαι την εξουσία; Να πράττεις το αγαθό, και θα έχεις έπαινο από αυτήν», πώς ύστερα από λίγο λέει: «Αποδώστε σ’ εκείνον που οφείλετε τον φόβο, τον φόβο»; Νομίζω ότι, αν κάποιοι δεν θέλουν να θεωρήσουν πως αυτό ειπώθηκε για τον Θεό —διότι έχει γραφεί: «Να τιμάς τον Κύριο, και θα είσαι ισχυρός· εκτός από Αυτόν, κανέναν άλλον να μη φοβάσαι»—, το πρώτο το είπε επειδή ο ενάρετος, αποφεύγοντας τον φόβο του ξίφους που επικρέμαται πάνω από όσους παρανομούν, απολαμβάνει τον έπαινο της εξουσίας· το δεύτερο, πάλι, επειδή οφείλει να αισθάνεται τον φόβο που απορρέει από τη συνάντηση, τον σεβασμό και την τιμή που οφείλονται στους άρχοντες. Διότι ούτε απαλλάσσεται από αυτόν τον φόβο, ο οποίος καθόλου δεν τον βλάπτει, αλλά αντιθέτως τον καθιστά περισσότερο ευυπόληπτο και λαμπρό.

Δηλαδή, εκτός από το κήρυγμα, από πουθενά αλλού να μη δώσετε αφορμή για έχθρα εναντίον σας· αυτή ας είναι η μόνη αιτία της έχθρας. Κανείς να μη σας κατηγορεί για τίποτε άλλο, αλλά να επιδεικνύετε κάθε τιμή και υπακοή, όταν αυτό δεν βλάπτει καθόλου το κήρυγμα, όταν δεν εμποδίζει καθόλου την ευσέβεια. Διότι, λέει, αποδώστε σε όλους τις οφειλές, σε όποιον οφείλετε τον φόρο, τον φόρο, σε όποιον το τέλος, το τέλος. Επειδή, όταν μας δουν να είμαστε επιεικείς στα άλλα ζητήματα, θα ντραπούν. Όχι ως άσοφοι, αλλά ως σοφοί, εξαγοραζόμενοι τον καιρό.

Αυτά δε τα έλεγε, όχι επειδή ήθελε να είναι δόλιοι ούτε υποκριτές· διότι αυτό δεν είναι γνώρισμα σοφίας, αλλά ανοησίας. Αλλά τι εννοεί; Σε όσα δεν βλάπτουν, λέει, να μην τους δίνετε καμία αφορμή. Αυτό λέει και γράφοντας προς τους Ρωμαίους: «Αποδώστε σε όλους τις οφειλές, σε όποιον οφείλετε τον φόρο, τον φόρο· σε όποιον τον δασμό, τον δασμό· σε όποιον την τιμή, την τιμή». Μόνο για το κήρυγμα ας γίνεται πόλεμος εναντίον σου, λέει· καμία άλλη αφορμή ας μην έχει αυτός ο πόλεμος. Διότι, αν πρόκειται να μας μισούν και για άλλα ζητήματα, ούτε εμείς θα έχουμε μισθό, και εκείνοι θα γίνουν χειρότεροι, και θα φαίνεται ότι μας κατηγορούν δικαιολογημένα· όπως, για παράδειγμα, εάν δεν καταβάλλουμε τους φόρους, εάν δεν αποδίδουμε τις πρέπουσες τιμές, εάν δεν είμαστε ταπεινοί. Δεν βλέπεις τον Παύλο, εκεί όπου δεν έβλαπτε καθόλου το κήρυγμα, πόσο συγκαταβατικός είναι; Άκουσέ τον δηλαδή να λέει προς τον Αγρίππα: «Μακάριο θεωρώ τον εαυτό μου που πρόκειται να απολογηθώ σήμερα ενώπιόν σου, προπάντων επειδή εσύ γνωρίζεις καλά τα έθιμα και τα ζητήματα των Ιουδαίων». Αν όμως πίστευε ότι έπρεπε να υβρίζει τον άρχοντα, θα τα είχε ανατρέψει όλα.

Διότι αυτό δεν σημαίνει ότι δίνετε, αλλά ότι αποδίδετε· και αυτό αποδεικνύεται τόσο από την εικόνα όσο και από την επιγραφή. Έπειτα, για να μην πουν: «Μας υποτάσσεις σε ανθρώπους;», πρόσθεσε: «Και τα του Θεού στον Θεό». Διότι είναι δυνατόν και στους ανθρώπους να εκπληρώνουμε αυτά που τους ανήκουν, και στον Θεό να δίνουμε εκείνα που εμείς οφείλουμε στον Θεό. Γι' αυτό και ο Παύλος λέει: «Αποδώστε σε όλους τις οφειλές· σε όποιον οφείλετε τον φόρο, τον φόρο· σε όποιον τον δασμό, τον δασμό· σε όποιον τον φόβο, τον φόβο». Εσύ όμως, όταν ακούς «Απόδωσε τα του Καίσαρος στον Καίσαρα», να γνωρίζεις ότι εκείνος εννοεί μόνο αυτά, τα οποία δεν βλάπτουν σε τίποτα την ευσέβεια· διότι εάν υπάρχει κάτι τέτοιο, τούτο δεν είναι πλέον φόρος και δασμός του Καίσαρα, αλλά του διαβόλου. Όταν τα άκουσαν αυτά, αποστομώθηκαν και θαύμασαν τη σοφία του. Επομένως, έπρεπε να πιστέψουν, έπρεπε να εκπλαγούν. Διότι τους προσέφερε απόδειξη της θεότητάς του, αφού αποκάλυψε τα απόκρυφα, και τους αποστόμωσε με επιείκεια. Τι συνέβη λοιπόν; Πίστεψαν; Ουδαμώς· αλλά τον άφησαν και έφυγαν, και μετά από αυτούς τον πλησίασαν οι Σαδδουκαίοι. Ω της ανοησίας! Ενώ εκείνοι αποστομώθηκαν, επιτίθενται τούτοι, παρότι θα έπρεπε να γίνουν πιο διστακτικοί.

Διότι έτσι, και τους άπιστους άρχοντες θα προσέλκυε περισσότερο προς την ευσέβεια, και τους πιστούς προς την υπακοή. «Όχι μόνο εξαιτίας της οργής, αλλά και εξαιτίας της συνειδήσεως». Διότι, λέγει, όχι μόνο αντιστέκεσαι στον Θεό μη υποτασσόμενος, και προξενείς κακά στον εαυτό σου, αλλά αυτοί γίνονται και μέγιστοι ευεργέτες σου, καθώς είναι πρόξενοι της ειρήνης και της πολιτικής οργάνωσης. «Διότι γι' αυτόν τον λόγο πληρώνετε και φόρους». Παραλείποντας να αναφέρει αναλυτικά τις ευεργεσίες που προέρχονται από τους άρχοντες προς τις πόλεις, όπως την ευταξία, την ειρήνη και τις άλλες υπηρεσίες, μέσα από αυτό το ένα τις υποδηλώνει όλες. Ποιο είναι αυτό; Το ότι ευεργετούμαστε από αυτούς, λέγει· εσύ ο ίδιος το επιβεβαιώνεις καταβάλλοντάς τους μισθό. «Διότι είναι λειτουργοί του Θεού, οι οποίοι είναι αφοσιωμένοι σε αυτό ακριβώς το έργο». Με αυτόν τον τρόπο δείχνει τον μόχθο τους και την ταλαιπωρία τους γύρω από αυτές τις μέριμνες. Διότι αυτός είναι ο βίος τους, αυτή είναι η επιδίωξή τους, το πώς εσύ θα απολαύσεις την ειρήνη. «Αποδώστε σε όλους τις οφειλές, σε όποιον οφείλετε τον φόρο, τον φόρο, σε όποιον τον δασμό, τον δασμό, σε όποιον τον φόβο, τον φόβο, σε όποιον την τιμή, την τιμή». Παραμένει ακόμη στα ίδια, προστάζοντας να τους αποδίδουν όχι μόνο χρήματα, αλλά και τιμή και φόβο.

Διότι ένας είναι ο Θεός, μόνος γεννήτορας του μόνου Λόγου και προβολέας του Πνεύματος —και αυτό είναι που εμείς σεβόμαστε— απαθής και άρρευστος, αν και από συμπόνια για το δικό του πλάσμα και με την ευδοκία του Πατέρα, ο απαθής Λόγος, αφού ενδύθηκε το δικό μας φύραμα, κατέβηκε απαθώς μέχρι τα πάθη. Ως προς τη φύση που είχε παρέμενε εξίσου απαθής, έπασχε όμως ως προς εκείνην που προσέλαβε, προκειμένου διά των παθών να καταστήσει απαθές το επίκηρο και να διασώσει πλήρως ολόκληρο τον άνθρωπο, μεταδίδοντας αφθαρσία στο όμοιο διά του ομοίου. Αρνούμαι δε παντελώς να προσφέρω λατρεία σε ξύλα και λίθους ή σε πολύτιμο άργυρο και χρυσό, όπως εσείς λέτε, ή σε οποιαδήποτε κτίση αντί για τον Κτίστη, θεωρώντας δίκαιο να αποδίδω σε όλους τις οφειλές και απονέμοντας στο καθένα το όσιο, στον μεν Θεό τη λατρεία ως Παντοκράτορα, την δε ύλη, που δημιουργήθηκε για εμάς, να τη χρησιμοποιώ προς δόξαν του δημιουργού της, ενώ παράλληλα αποστρέφομαι εκείνους που σφετερίζονται τη θεία προσκύνηση και τους εκδιώκω με όλη τη δύναμη των λογισμών μου. Γι' αυτό, όση ύλη εσείς περιβάλλετε με τιμές, εγώ, αφού τη χώνευσα, την απάλλαξα από ιστούς αράχνης και περιττώματα πουλιών, εξαγοράζοντας με τα φθαρτά τα μόνιμα και ακλόνητα.

ΤΙΤΛΟΣ Δʹ. — Περί ισότητος· και ότι πρέπει να απονέμονται τα πράγματα σύμφωνα με την αξία. «Με τον όσιο θα είσαι όσιος, και με τον αθώο άνδρα θα είσαι αθώος». «Αποδώστε τα του Καίσαρα στον Καίσαρα, και τα του Θεού στον Θεό». «Αποδώστε σε όλους τις οφειλές: σε όποιον οφείλεται ο φόρος, τον φόρο· σε όποιον το τέλος, το τέλος· σε όποιον η τιμή, την τιμή· σε όποιον ο φόβος, τον φόβο». Ο αγωνοθέτης δεν χαρίζει τις εξαιρετικές τιμές απλώς στους αθλητές που τις επιθυμούν, αλλά μάλλον διανέμει τα έπαθλα ανάλογα με τις επιδόσεις των αθλητών. — Η ισότητα είναι πηγή της δικαιοσύνης.

Εσύ απόδωσε την οφειλόμενη τιμή και τον σεβασμό, όπως σου παρήγγειλε ο Παύλος λέγοντας: «Αποδώστε σε όλους τις οφειλές, σε όποιον οφείλετε φόρο, τον φόρο· σε όποιον τιμή, την τιμή». Εκπλήρωσε όσα ορίζει ο κανόνας· πρόσφερε τις απαρχές των πρωτογεννημάτων σου στην Εκκλησία, χωρίς να περιεργάζεσαι τη διαχείρισή τους. Εάν όμως θέλεις να κρίνεις, πράγμα που δεν σου επιτρέπεται, είσελθε στο ταμείο της ψυχής σου. Εξέτασε τα της συνειδήσεώς σου, εάν δεν φόνευσες, δεν μοίχευσες, δεν πόρνευσες, δεν πλεονέκτησες, δεν άρπαξες, δεν λοιδόρησες, δεν επιορκησες, δεν ψεύστηκες, και εάν δεν διέπραξες τίποτα από τα απαγορευμένα· και πάλι δεν σου επιτρέπεται να κρίνεις τον άρχοντά σου. Μάλλον ούτε καν έτσι· διότι ο Κύριος αγαπά τους ταπεινούς. Ας εξετάζει λοιπόν ο καθένας τις δικές του πράξεις, χωρίς να κρίνει τον πλησίον του. Εάν όμως κάποιος, παρακούοντας τα όσα ειπώθηκαν, αφήσει τη γλώσσα του να κατηγορήσει τον πλησίον, ας περιμένει και ο ίδιος να υποστεί γρήγορα την ανάλογη ανταπόδοση. Διότι ό,τι κάνει κάποιος στον πλησίον του, αυτά ας περιμένει και ο ίδιος να λάβει, όπως είπε ο Κύριος, ότι «με όποιο μέτρο μετράτε, θα μετρηθεί και σε εσάς». Ο καθένας από εσάς ας προσέχει τα δικά του έργα· ας μεριμνήσουμε για τα δικά μας σφάλματα, και ας μην κρίνουμε εκείνους που δεν προσταχθήκαμε να κρίνουμε. Βεβαίως και ο ιερέας οφείλει να διάκειται αναλόγως προς τον λαό, και προπάντων να προσεύχεται ειλικρινά υπέρ αυτού με όλη του την καρδιά.

Είδα πολλές φορές ανθρώπους που ποθούν, οι οποίοι αντικρίζοντας το ένδυμα του ποθούμενου, ασπάζονταν το ένδυμα με τα μάτια και με τα χείλη, σαν να επρόκειτο για τον ίδιο τον ποθούμενο. Πρέπει «να αποδίδουμε σε όλους τις οφειλές», σύμφωνα με τον άγιο απόστολο Παύλο, «σε όποιον οφείλεται η τιμή, την τιμή» και «στον βασιλιά μεν ως υπερέχοντα», στους δε άρχοντες ως απεσταλμένους μέσω αυτών, στον καθένα σύμφωνα με το μέτρο του αξιώματός του.

Δεν ανήκει στους βασιλείς να νομοθετούν για την Εκκλησία. Διότι δες τι λέει ο θείος απόστολος: «Και αυτούς μεν έθεσε ο Θεός στην Εκκλησία, πρώτον αποστόλους, δεύτερον προφήτες, τρίτον ποιμένες και δασκάλους, για τον καταρτισμό της Εκκλησίας» —δεν είπε βασιλείς— και πάλι: «Να πείθεστε στους προεστώτες σας και να υποτάσσεστε· διότι αυτοί αγρυπνούν υπέρ των ψυχών σας, επειδή θα δώσουν λόγο»· και ξανά: «Να μνημονεύετε τους προεστώτες σας, οι οποίοι σας κήρυξαν τον λόγο, και αναλογιζόμενοι την αναστροφή τους, να μιμείστε την πίστη τους». Δεν μας κήρυξαν τον λόγο βασιλείς, αλλά απόστολοι και προφήτες, ποιμένες και δάσκαλοι. Όταν ο Θεός έδωσε εντολή στον Δαβίδ για την οικοδόμηση του οίκου Του, του είπε ότι: «Δεν θα μου οικοδομήσεις εσύ οίκο, επειδή είσαι άνθρωπος αιμάτων». «Αποδώστε σε όλους τις οφειλές», αναφωνεί ο απόστολος Παύλος, «σε όποιον οφείλεται η τιμή, την τιμή· σε όποιον ο φόβος, τον φόβο· σε όποιον ο φόρος, τον φόρο· σε όποιον ο δασμός, τον δασμό». Έργο των βασιλέων είναι η πολιτική ευταξία, ενώ η εκκλησιαστική τάξη ανήκει στους ποιμένες και τους δασκάλους. Ληστρική επιδρομή είναι αυτή, αδελφοί.

Έκτος τρόπος είναι αυτός προς όσους βρίσκονται σε αξιώματα και εξουσίες (διότι λέει: «αποδώστε σε όλους τις οφειλές, σε όποιον οφείλεται η τιμή, την τιμή»), όπως ο Ιακώβ προσκύνησε τόσο τον Ησαύ ως μεγαλύτερο αδελφό του, όσο και τον Φαραώ ως άρχοντα εγκαθιδρυμένο από τον Θεό.

Μάθετε τι λέει για αυτήν ο Θεός: «Όλη είσαι ωραία, αγαπημένη μου, και δεν υπάρχει σε σένα κανένα ψεγάδι». Ας προσκυνήσουμε και ας λατρεύσουμε μόνο τον Κτίστη και Δημιουργό, ως τον κατά φύση προσκυνητό Θεό. Ας προσκυνήσουμε και την αγία Θεοτόκο, όχι ως Θεό, αλλά ως Μητέρα του Θεού κατά σάρκα. Ακόμη, ας προσκυνήσουμε και τους αγίους, ως εκλεκτούς φίλους του Θεού που έχουν αποκτήσει παρρησία προς Αυτόν. Διότι, αν οι άνθρωποι προσκυνούν φθαρτούς βασιλιάδες, που πολλές φορές είναι και ασεβείς και αμαρτωλοί, καθώς και τους άρχοντες που διορίζονται από αυτούς και τα λάβαρά τους, σύμφωνα με το θείο λόγιο του Αποστόλου: «Να υποτάσσεστε στις αρχές και τις εξουσίες», και «αποδώστε σε όλους τις οφειλές, σε όποιον οφείλετε την τιμή την τιμή, σε όποιον τον φόβο τον φόβο», και «αποδώστε τα του Καίσαρα στον Καίσαρα», όπως λέει ο Κύριος, «και τα του Θεού στον Θεό», πόσο μάλλον έπρεπε να προσκυνούμε τον Βασιλέα των βασιλευόντων, ως τον μόνο που δεσπόζει κατά φύση, και τους δούλους και φίλους Του, οι οποίοι κυριάρχησαν επί των παθών και κατέστησαν άρχοντες όλης της γης («διότι θα τους καταστήσεις», λέει ο Δαβίδ, «άρχοντες σε όλη τη γη»), αφού έλαβαν εξουσία κατά των δαιμόνων και των ασθενειών και θα συμβασιλεύσουν με τον Χριστό σε μία βασιλεία άφθαρτη και ακατάλυτη, των οποίων μόνο η σκιά αρκούσε για να αποδιώξει ασθένειες και δαίμονες; Ας μην θεωρήσουμε, λοιπόν, την εικόνα ασθενέστερη και κατώτερης τιμής από μία σκιά· διότι πράγματι σκιαγραφεί το πρωτότυπο.

11. Αν πάλι πρέπει να αναφέρουμε και τους νόμους, ας νομοθετήσει ο Παύλος, λέγοντας: «Αποδώστε σε όλους τις οφειλές, σε όποιον οφείλετε τον φόβο τον φόβο, σε όποιον την τιμή την τιμή», και όσα συγκαταλέγονται μαζί με αυτά. Αν όμως δεν πείθονται στον Παύλο, ίσως ούτε στον Χριστό θα πεισθούν, ο οποίος παρήγγειλε να τιμάται η εικόνα του Καίσαρα· διότι, όταν του επιδείχθηκε το νόμισμα από εκείνους που τον πείραζαν, δεν είπε: «Φτύστε το ή ποδοπατήστε το ή κάντε κάτι ατιμωτικό και αισχρό», μολονότι ήταν Θεός και κατείχε την εξουσία επί των πάντων, αλλά είπε: «Αποδώστε τα του Καίσαρα στον Καίσαρα, και τα του Θεού στον Θεό». Και αυτό τι άλλο είναι, παρά ένδειξη υπερβολικής τιμής; Διότι, προβάλλοντας εξίσου τον λόγο του ως έναν νόμο και για τα δύο, πρόσταξε να αποδίδονται αναλόγως όσα πρέπουν στον Θεό και όσα πρέπουν στον Καίσαρα, και αυτό μάλιστα σε έναν ειδωλολάτρη και εθνικό. Αλλά, ω της ασέβειας και της παραφροσύνης των Χριστομάχων! Ο Χριστός δεν ατίμασε την εικόνα του Καίσαρα, ενώ οι λεγόμενοι Χριστιανοί την εικόνα του Χριστού, ή μάλλον τον ίδιο τον Χριστό, τον προσβάλλουν με μύριες ύβρεις· και διαπράττουν κάθε πονηρία και ατοπία, και ούτε ευαγγελικός ούτε αποστολικός λόγος, ή πράξη και παραίνεση, τους έπεισε να πράττουν το καλό.

ή τι περισσότερο υπάρχει στον Χριστό από ό,τι σε αυτούς, εξαιτίας του οποίου μόνος αυτός θα δικαιούνταν να ονομάζεται Χριστός; Γνωρίζω βέβαια ότι και τότε προκατέβαλα ένα μέρος του χρέους μέσω της άμεσης απάντησής μου, τώρα όμως έρχομαι να σου εξοφλήσω ολόκληρο το κεφάλαιο του δανείου —με τη χάρη του Θεού ομιλώ— μαζί με τους οφειλόμενους τόκους, ως ευγνώμων οφειλέτης. Εσύ λοιπόν, αποδεχόμενος την ευγνωμοσύνη μου, μην με μεμφθείς για την καθυστέρηση· διότι δεν παρέτεινα τον χρόνο από ολιγωρία, παραμελώντας το πρέπον, ούτε έθεσα κάτι άλλο από τα αναγκαία για εμένα πάνω από την εξυπηρέτησή σου. Ας μην γίνω ποτέ τόσο άφρων, ώστε να περιφρονήσω ένα τόσο μεγάλο ύψος εξουσίας, μάλιστα εφόσον είχε προηγηθεί βασιλικό πρόσταγμα που μου ανέθετε την επίλυση του ζητήματος που εσύ έθεσες, και να αθετήσω τους θεοθέσπιστους νόμους, οι οποίοι διατάσσουν να υποτασσόμαστε σε όλες τις ανώτερες εξουσίες και να αποδίδουμε σε όλους τις οφειλές όπως καθήκει. Αλλά, επειδή το να είμαι έτοιμος για απολογία προς καθέναν που ζητά λόγο για την ελπίδα που υπάρχει μέσα μας εκπληρώθηκε από εμένα αμέσως τότε, στο μέτρο του δυνατού, αν και πάντοτε τρέμω και στη γλώσσα και στη διάνοια στους λόγους περί τέτοιων θεμάτων, ωστόσο, υπήρξε ανάγκη για μια τελειότερη διάρθρωση και αποσαφήνιση αυτών που ελέχθησαν τότε.

Από αυτό είναι προφανές ότι κανένας από τους δύο δεν προξενεί κακό στον πλησίον. Έπειτα, ακολουθεί επαναληπτικό συμπέρασμα: «πλήρωμα λοιπόν του νόμου είναι η αγάπη», αντί του να πει: αληθινά λοιπόν και δίκαια είπα ότι «αυτός που αγαπά τον άλλον έχει εκπληρώσει τον νόμο». (Ρωμ. 13,11-12) «Και τούτο [να πράττετε], επειδή γνωρίζετε τον καιρό». Αυτό συνδέεται με τα προηγούμενα και αναφέρεται σε εκείνα, αποτελώντας μάλλον επίταση και εκφράζοντας προτροπή για όσα έχουν λεχθεί. Και σε ποια προηγούμενα; Στο «κάθε ψυχή ας υποτάσσεται στις ανώτερες εξουσίες», και «αποδώστε σε όλους τις οφειλές», και «να μην οφείλετε σε κανέναν τίποτα παρά μόνο το να αγαπάτε ο ένας τον άλλον». Αυτά λοιπόν, λέει, να τα πράττετε και εξαιτίας όσων προειπώθηκαν και κυρίως εξαιτίας αυτού. Εξαιτίας ποιου πράγματος; Επειδή «γνωρίζετε τον καιρό», ότι δηλαδή ο χρόνος της ζωής μας έχει συντομευθεί, και οφείλουμε, έστω και αν κοιμόμασταν αδρανείς, τουλάχιστον τώρα «να εγερθούμε από τον ύπνο». Διότι είναι φανερό ότι τώρα βρισκόμαστε πιο κοντά στο τέλος της ζωής μας απ' ό,τι «όταν πιστέψαμε». Και ονομάζει «σωτηρία» το τέλος της ζωής, διότι τότε αποκαλύπτεται περισσότερο στους αξίους η σωτηρία και η απόλαυση. Γι' αυτό και την ονομάζει «ημέρα», επειδή προσφέρει ευφροσύνη και φωτίζει και φανερώνει όσα προηγουμένως παρέμεναν στην άγνοια ως προς την βιωματική εμπειρία και την απόλαυση, και γίνονταν ορατά μόνο μέσω της ελπίδας.