Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 13:8

Διότι πρέπει να γνωρίζουμε και να μην αγνοούμε ότι εκείνα που υποσχόμαστε στον Θεό δεν είναι πλέον δικά μας, αλλά ανήκουν στον Θεό. Και εάν αφαιρέσουμε κάτι από αυτά, δεν παίρνουμε τα δικά μας, αλλά ιεροσυλούμε τα του Θεού. Η δε υπόσχεση δεν περιορίζεται μόνο σε χρήματα, αλλά φτάνει μέχρι τον λόγο και την ίδια την προαίρεση. Διότι, ακόμη και αν κάποιος είναι φτωχός σε χρήματα, δεν είναι φτωχός και στην προαίρεση. Εξάλλου, το αληθινά μεγάλο και θείο μυστήριό μας δεν στηρίζει την υπόσχεση στα χρήματα, αλλά στην τέλεια προαίρεση και στην κατά Θεόν πίστη. Όλοι λοιπόν δώσαμε υποσχέσεις, και όλοι είμαστε οφειλέτες των υποσχέσεών μας. Επομένως, είναι ανάγκη να αποδίδει η μεν παρθένος την παρθενία, όπως ακριβώς την υποσχέθηκε· ο δε εγκρατής την εγκράτεια· όσοι δε βρίσκονται σε γάμο τη σωφροσύνη και την μεταξύ τους αγάπη και τιμή· και, τέλος, όλοι ανεξαιρέτως την προς τον Θεό πίστη, την ευλάβεια, τη δικαιοσύνη και την ανδρεία· ώστε να μη μας βρει ως αγνώμονες το παράδειγμα του Ανανία και της Σαπφείρας. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και ο αποστολικός λόγος μας προφυλάσσει λέγοντας: «Αποδώστε σε όλους τις οφειλές, σε όποιον οφείλετε φόρο τον φόρο· σε όποιον οφείλετε τιμή την τιμή. Σε κανέναν μην οφείλετε τίποτα, παρά μόνο το να αγαπάτε ο ένας τον άλλον.» Αυτό ακριβώς έπραξε και ο ίδιος που κηρύττει αυτά.

ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ. Αποδώστε, λοιπόν, σε όλους τις οφειλές: σε αυτόν που του οφείλεται ο φόρος, τον φόρο· σε αυτόν που του οφείλεται ο δασμός, τον δασμό· σε αυτόν που του οφείλεται ο φόβος, τον φόβο· σε αυτόν που του οφείλεται η τιμή, την τιμή. Σε κανέναν να μην οφείλετε τίποτα, παρά μόνο το να αγαπάτε ο ένας τον άλλον.

β'. Διότι κάποιος πολυσχιδής δρόμος μάς οδηγεί στο να μπορέσουμε να κατορθώσουμε την αρετή· και μέσα από μια ποικιλόμορφη οδό θα μπορούσε κανείς μετά βίας να φτάσει «στο βραβείο της άνω κλήσεως». Ωστόσο, σε ένα μόνο πράγμα συνοψίζεται ολόκληρο το αγαθό μας, στο: «Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου». Και δεν είναι καθόλου δύσκολο να αποδείξουμε ότι τα λόγια μας είναι αληθινά. Διότι συμφωνεί και συνηγορεί με πολλή δύναμη με όσα έχουμε πει γι' αυτά ο σοφότατος Παύλος, γράφοντας στην επιστολή του: «Σε κανέναν να μην οφείλετε τίποτα, παρά μόνο το να αγαπάτε ο ένας τον άλλον.»

Διότι εκείνος που αγαπά τον άλλον, έχει εκπληρώσει τον νόμο. Διότι το: «Δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα φονεύσεις, δεν θα κλέψεις, δεν θα επιθυμήσεις», και οποιαδήποτε άλλη εντολή, ανακεφαλαιώνεται σε τούτο τον λόγο, στο: «Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου». Η αγάπη δεν εργάζεται το κακό στον πλησίον. Επομένως, το πλήρωμα του νόμου είναι η αγάπη.» Ακούς πώς ολόκληρος ο λόγος περικλείεται στον όρο της αγάπης. Διότι όσες πράξεις φαίνεται ότι παραβαίνουν τον θείο νόμο, αυτές οπωσδήποτε έχουν γλιστρήσει έξω από τα όρια της αγάπης. Ενώ σε όσες ευλόγως ακολουθεί ο θαυμασμός, σε αυτές διαπιστώνεται το χαρακτηριστικό να βρίσκονται εμπράκτως μέσα στην αγάπη. Διότι εκείνος μεν που αδικεί δεν αγαπά τον πλησίον, εκείνος δε που μισεί την αδικία βεβαίως αγαπά, εκπληρώνοντας με αυτό ολόκληρο τον νόμο. Διότι η προθυμία να τιμά κανείς την αγάπη προξενεί την εκπλήρωση όσων ορίζει ο νόμος, ενώ η αμέλεια προς αυτήν γεννά όσα κατακρίνονται από τον νόμο. Διότι ποιος, πες μου, θα πήγαινε στη γυναίκα κάποιου άλλου και θα προσέβαλλε ξένους γάμους, εάν από αγάπη δίσταζε να λυπήσει κάποιον; Και ποιος, νομίζω, δεν θα απέφευγε με κάθε δύναμη τον φόνο, αν συγκρατούνταν στην πραότητα από τον σεβασμό και την τιμή προς το θύμα σαν με κάποιο χαλινάρι;

Το νερό σβήνει τη φλόγα που έχει ανάψει σε ένα σπίτι, και τα δάκρυα στην προσευχή τις πονηρές επιθυμίες. Όπως ο φοίνικας που ανθίζει στις ακρογιαλιές, έτσι είναι και η ομόνοια των αδελφών εν Κυρίω. Εκείνος που τιμά τους μεγαλύτερους θα νιώσει χαρά από τους μικρότερους, και την ημέρα της προσευχής του θα εισακουστεί. Εάν δανείσεις κάτι στον αδελφό σου, και εκείνος καθυστερεί την επιστροφή του, και θέλεις να του το υπενθυμίσεις, υπενθύμισέ το μία φορά, διότι πολλές φορές συμβαίνει να το ξεχάσει· εάν πάλι δανειστείς εσύ κάτι από τον αδελφό σου, και εκείνος, κινούμενος από ευλάβεια, δεν σου το υπενθυμίσει, εσύ, επειδή φοβάσαι τον Θεό, μην τον στερήσεις από αυτό που του ανήκει, διότι έχει γραφτεί, σε κανέναν μην οφείλετε τίποτα άλλο παρά μόνο το να αγαπάτε ο ένας τον άλλον. Πρέπει να περιφρονούμε όλα τα φθαρτά, αδελφοί, και να φροντίζουμε μόνο για την αληθινή ζωή. Εάν οριστείς να διαχειριστείς κάποια υπόθεση, μην αμελείς τη δική σου σωτηρία προφασιζόμενος δικαιολογίες για να αμαρτήσεις· διότι και ο Ιωσήφ διαχειρίστηκε υποθέσεις στην Αίγυπτο, και δεν ανέλαβε τη φροντίδα μόνο ενός σπιτιού, αλλά ολόκληρης της Αιγύπτου, και δεν παρεξέκλινε από τον δρόμο της αλήθειας, και ο Κύριος τον δόξασε.

Ω, εξαίσιο θαύμα, διότι όποιος έχει την ανυπόκριτη αγάπη, εκπληρώνει ολόκληρο τον νόμο· διότι η αγάπη είναι το πλήρωμα του νόμου, όπως λέει ο Απόστολος. Ω, ασύγκριτη δύναμη της αγάπης, ω, αμέτρητη δύναμη της αγάπης. Τίποτα δεν είναι πολυτιμότερο από την αγάπη, ούτε στον ουρανό, ούτε πάνω στη γη. Γι' αυτό ο απόστολος Παύλος, γνωρίζοντας ότι τίποτα δεν είναι αντάξιο της αγάπης, έγραψε και έστειλε στα πέρατα της οικουμένης, λέγοντας: αδελφοί, σε κανέναν να μην οφείλετε τίποτα, παρά μόνο το να αγαπάτε ο ένας τον άλλον, και να θυσιάζετε τις ψυχές σας ο ένας για τον άλλον. Διότι η αγάπη είναι το κεφάλαιο όλων των αρετών. Η αγάπη είναι το πλήρωμα του νόμου. Η αγάπη είναι η αλάνθαστη σωτηρία. Αυτή από την αρχή κατοίκησε στην καρδιά του Άβελ· αυτή έγινε κυβερνήτης του Νώε· αυτή συμπαραστάθηκε στους Πατριάρχες· αυτή διέσωσε τον Μωυσή· αυτή έκανε τον Δαβίδ κατοικητήριο του Αγίου Πνεύματος· αυτή κατασκήνωσε στους Προφήτες· αυτή ενίσχυσε τον Ιώβ. Και γιατί δεν αναφέρω τα σπουδαιότερα;

Ποιος είναι πιο μακάριος από αυτόν; Ποιος είναι πιο ανώτερος από αυτόν; Ποιος είναι πιο τιμημένος από αυτόν; Δείτε σε τι ύψος ανυψώνει η αγάπη όσους την κατέχουν. Πολύ σωστά είπε ο Απόστολος, να μην οφείλουμε τίποτα σε κανέναν, παρά μόνο το να αγαπάμε ο ένας τον άλλον. Διότι ο Θεός είναι αγάπη, και όποιος μένει στην αγάπη, μένει μέσα στον Θεό, και ο Θεός μένει μέσα του, στους αιώνες. Αμήν.

Να μην επιδιώκει, όσο εξαρτάται από τον ίδιο, δόξα και τιμή ή έπαινο για τη διακονία ή την πολιτεία του από τους ίδιους τους αδελφούς, σύμφωνα με όσα έχουν ειπωθεί: να υπηρετείτε με κάθε καλή διάθεση, όχι μόνο όταν σας βλέπουν σαν να θέλετε να αρέσετε στους ανθρώπους, αλλά ως δούλοι του Χριστού. Και έχοντας παραδώσει τον εαυτό του στον Κύριο, ας πορεύεται στη στενή και τεθλιμμένη οδό, και ως εραστής της βασιλείας ας υποβάλλεται πρόθυμα και με αγαλλίαση στον ελαφρύ και αγαθό ζυγό του Κυρίου, καθότι θα γίνει πρόξενος μεγάλης σωτηρίας για τον εαυτό του, εάν με μακροθυμία και υπομονή παραμείνει μέχρι τέλους σε αυτή την καλή και ψυχωφελή δουλεία. Ας θεωρεί δε όλους κυρίους του, ως οικείους του Χριστού και κληρονόμους της βασιλείας, και επιδεικνύοντας πλήρη υποταγή στον καθένα, και μάλιστα στους προεστώτες των αδελφών και σε όσους έχουν αναλάβει τα βάρη των φροντίδων της μονής, θεωρώντας πάντοτε τον εαυτό του οφειλέτη της με αγάπη και απλότητα διακονίας προς τους αδελφούς, σύμφωνα με όσα έχουν ειπωθεί: «με την αγάπη να υπηρετείτε ως δούλοι ο ένας τον άλλον». Και πάλι: «Σε κανέναν να μην οφείλετε τίποτα, παρά μόνο το να αγαπάτε ο ένας τον άλλον».

Από την προς Ρωμαίους, στον ίδιο 〈δ〉, ενώ στο αποστολικό 〈α〉. 〈α〉 (〈κη〉). «Όσοι αμάρτησαν χωρίς νόμο, χωρίς νόμο και θα απολεστούν, και όσοι αμάρτησαν υπό τον νόμο, θα κριθούν μέσω του νόμου. Διότι δεν είναι δίκαιοι ενώπιον του Θεού οι ακροατές του νόμου, αλλά οι εκτελεστές του νόμου θα δικαιωθούν». 〈β〉 (〈κθ〉). «Διότι η περιτομή ωφελεί, εάν εφαρμόζεις τον νόμο· εάν όμως είσαι παραβάτης του νόμου, η περιτομή σου έχει γίνει ακροβυστία». 〈γ〉 (〈λ〉). «Έχοντας τη μορφή της γνώσης και της αλήθειας στον νόμο». 〈δ〉 (〈λα〉). «Διότι ο Χριστός, ενώ εμείς ήμασταν ακόμη ασθενείς, πέθανε στον κατάλληλο καιρό υπέρ των ασεβών». 〈ε〉 (〈λβ〉). «Ώστε ο μεν νόμος είναι άγιος, και η εντολή αγία και δίκαιη και αγαθή». 〈στ〉 (〈λγ〉). «Για να εκπληρωθεί το δικαίωμα του νόμου σε εμάς». 〈ζ〉 (〈λδ〉). «Διότι τέλος του νόμου είναι ο Χριστός, προς δικαίωση καθενός που πιστεύει». 〈η〉 (〈λε〉). «Διότι εκείνος που αγαπά τον πλησίον έχει εκπληρώσει τον νόμο».

Γι' αυτό και η εντολή Του, από τότε και μέχρι σήμερα, μέσα στον νόμο και στην Καινή Διαθήκη είναι αγία και δίκαιη και αγαθή. 〈στ〉 〈και〉 〈λγ〉 〈σχόλιο〉. «Για να εκπληρωθεί σε εμάς το δικαίωμα του νόμου». 〈στ〉 〈και〉 〈λγ〉 〈έλεγχος〉. Αν στους αποστόλους και σε εμάς εκπληρώνεται το δικαίωμα του νόμου, πώς εσύ, ω Μαρκίων, τολμάς να αποκαλείς τον νόμο ξένο προς τους αποστόλους του Θεού, οι οποίοι δικαιώνονται σύμφωνα με την εκπλήρωση του νόμου; 〈ζ〉 〈και〉 〈λδ〉 〈σχόλιο〉. «Διότι το τέλος του νόμου είναι ο Χριστός, για τη δικαίωση κάθε πιστού». 〈ζ〉 〈και〉 〈λδ〉 〈έλεγχος〉. Αν ο Χριστός ήλθε για τη δικαίωση κάθε πιστού, εφόσον ο νόμος δεν τελειοποιείται, παρά μόνο αν ο Χριστός τον τελειοποιήσει με την παρουσία Του, άρα δεν πρόκειται να τελειοποιηθείτε, ω Ιουδαίοι, παραμένοντας στον νόμο, εάν δεν πιστέψετε και δεν αποδεχθείτε τον Χριστό που ενδήμησε ανάμεσά μας. Αλλά ούτε και εσύ, Μαρκίων, θα μπορέσεις να σωθείς εν Χριστώ, απορρίπτοντας την αρχή και τη ρίζα του κηρύγματος, που είναι ο νόμος, μέσα από τον οποίο γνωρίζεται ο Χριστός και τελειοποιεί εκείνον που δεν βδελύσσεται τον νόμο ως κάτι ξένο προς τον Χριστό. 〈η〉 〈και〉 〈λε〉 〈σχόλιο〉. «Διότι εκείνος που αγαπά τον πλησίον του, έχει εκπληρώσει τον νόμο». 〈η〉 〈και〉 〈λε〉 〈έλεγχος〉.

Συναγωγή δε, είναι η κακία και η άγνοια· Όποιος φυλάγει το στόμα του, κ.τ.λ. [Cod. f. 89 a.] Εάν εκείνος που αγαπά τον πλησίον τηρεί τον νόμο, η αγάπη δεν εργάζεται κανένα κακό στον πλησίον· Όποιος μνησικακεί, είναι παράνομος. Εκείνος που θυμάται τα αμαρτήματα των άλλων, μισεί τον πλησίον. Επομένως, είναι παράνομος.

Αυτό ακριβώς προέτρεψε και σχετικά με την αγάπη ο μακάριος Παύλος λέγοντας: «Σε κανέναν μην οφείλετε τίποτα, παρά μόνο το να αγαπάτε ο ένας τον άλλον»· δείχνοντας ότι αυτό το χρέος λέγεται μεν ότι καταβάλλεται διαρκώς, ποτέ όμως δεν παύει να υφίσταται. Ούτε και εσείς πρέπει να αμελείτε καθώς προετοιμάζεστε για την υποδοχή· διότι αυτό και εμάς που το καταβάλλουμε μας καθιστά πιο εύπορους, και για εσάς θα αποτελέσει αφορμή μεγαλύτερης ωφέλειας.

Σήμερα μαζί με εσάς πανηγυρίζω στον κατάλληλο χρόνο, και μαζί με εσάς θα ευχαριστήσω Εκείνον που γεννήθηκε σήμερα· και θα λάβω από εσάς την αγάπη, το ακαταμάχητο όπλο, και μέσω εσών θα ενδυθώ τη σωτηρία, ώστε, αφού αποδώσω τα πάντα στους πάντες, να μην οφείλω σε κανέναν τίποτα, παρά μόνο την αγάπη σε όλους εσάς. Πάλι εγώ, πάλι εσείς· πάλι υμνείται ο Χριστός, ο Δεσπότης των πάντων. Πάλι, αφού ακονίσουμε το δρέπανο ενάντια στην ασεβή ζωή, θα παραδώσουμε τα ζιζάνια στη φωτιά. Πάλι αγγελικές πομπές συγκροτούν την αγιότατη Εκκλησία. Πάλι αυτή η πολύτεκνη μητέρα απολαμβάνει τους δικούς της καρπούς. Πάλι το Πνεύμα χορεύει μέσα μας με ένα εύρωστο άλμα. Πάλι η Εκκλησία πληρούται από τα τέκνα των αιρετικών. Αγαλλιάζει, όχι εξαιτίας μου, αλλά χάρη στη διδασκαλία των Πατέρων.

Επιποθώ όλους σας, επειδή όλοι σας είστε τέτοιοι. Δεν είναι, λοιπόν, δυνατόν να πω πόσο σας επιποθώ· διότι δεν μπορώ να εκφράσω τον πόθο μου με λόγια· γι' αυτό αφήνω να το γνωρίζει ο Θεός, Εκείνος που ερευνά τα βάθη των καρδιών. Δεν θα επικαλούνταν, εξάλλου, τον Θεό ως μάρτυρα, εάν τους κολάκευε· διότι αυτό δεν είναι ακίνδυνο. «Και τούτο», λέει, «προσεύχομαι, ώστε η αγάπη σας να περισσεύει ακόμη περισσότερο». Ορθώς· διότι αυτό είναι αγαθό χωρίς κορεσμό. Δες πώς, αν και τον αγαπούσαν, ήθελε να τον αγαπούν ακόμη περισσότερο. Διότι εκείνος που αγαπά έτσι, δεν θέλει το αγαπώμενο πρόσωπο να σταματά πουθενά την αγάπη του· διότι δεν υπάρχει μέτρο σε αυτό το καλό. Γι' αυτό ο Παύλος επιθυμεί να οφείλεται πάντοτε η αγάπη, λέγοντας: «Σε κανέναν μην οφείλετε τίποτε, παρά μόνο το να αγαπάτε ο ένας τον άλλον». Μέτρο της αγάπης είναι το να μη σταματά πουθενά. «Ώστε η αγάπη σας», λέει, «να περισσεύει ακόμη περισσότερο».

Εάν όμως λέγεις ότι σου έχουν εμπιστευθεί υψηλότερα πράγματα, μάθε ότι τώρα δεν είναι ο καιρός σου· διότι είσαι ξένος και παρεπίδημος. Θα έλθει καιρός που θα φανείς λαμπρότερος από όλους· τώρα η ζωή σου έχει κρυφτεί μαζί με τον Χριστό μέσα στον Θεό. Όταν ο Χριστός φανερωθεί, τότε και εσείς θα φανερωθείτε μαζί Του εν δόξη. Μην αναζητάς, λοιπόν, την αμοιβή σε αυτόν τον πρόσκαιρο βίο, αλλά, ακόμη κι αν παραστεί ανάγκη να σταθείς με φόβο ενώπιον του άρχοντα, μην νομίσεις ότι αυτό είναι ανάξιο της πνευματικής σου ευγένειας. Διότι έτσι το θέλει ο Θεός, ώστε ο άρχοντας που έχει οριστεί από Αυτόν να διατηρεί την αρμόζουσα ισχύ. Διότι, όταν εκείνος που δεν έχει τύψεις συνειδήσεως για καμία πονηρή πράξη, στέκεται με φόβο ενώπιον του δικαστή, πολύ περισσότερο θα φοβηθεί εκείνος που πράττει τα πονηρά. Και εσύ με αυτόν τον τρόπο θα γίνεις λαμπρότερος· διότι ο εξευτελισμός δεν προέρχεται από το να αποδίδεις τιμή, αλλά από το να ατιμάζεις· και ο άρχοντας θα σε θαυμάσει περισσότερο, και θα δοξάσει εξαιτίας αυτού τον Δεσπότη σου, έστω κι αν είναι άπιστος. Να μην οφείλετε σε κανέναν τίποτε, παρά μόνο το να αγαπάτε ο ένας τον άλλον. Πάλι καταφεύγει στη μητέρα των αγαθών, τη διδάσκαλο των όσων έχουν λεχθεί και δημιουργό κάθε αρετής, και λέγει ότι και αυτή αποτελεί οφειλή, όχι όμως σαν τον φόρο και σαν το τέλος, αλλά διηνεκή. Διότι ποτέ δεν θέλει να αποπληρώνεται· μάλλον δε θέλει να αποδίδεται μεν συνεχώς, χωρίς όμως ποτέ να εξοφλείται πλήρως, αλλά πάντοτε να οφείλεται.

Διότι τέτοιο είναι αυτό το χρέος, ώστε και να το προσφέρουμε και να το οφείλουμε πάντοτε. Αφού, λοιπόν, ανέφερε πώς πρέπει να αγαπούμε, φανερώνει και το κέρδος που προκύπτει από αυτό λέγοντας: Διότι εκείνος που αγαπά τον άλλον, έχει εκπληρώσει τον νόμο. Μη νομίσεις, λοιπόν, ότι αυτό αποτελεί κάποια χάρη· διότι και αυτό είναι οφειλή. Οφείλεις, δηλαδή, αγάπη στον αδελφό σου εξαιτίας της πνευματικής συγγένειας· και όχι μόνο εξαιτίας αυτής, αλλά και επειδή είμαστε μέλη ο ένας του άλλου· και εάν αυτή μας λείψει, το παν έχει διασπαστεί.

Διότι μόνο αυτή η οφειλή δεν γνωρίζει τέλος· αλλά όσο αποδίδεται, τόσο η οφειλή αυξάνεται· και όπως ακριβώς στα χρήματα επαινούμε εκείνους που δεν χρωστούν τίποτα, έτσι και εδώ μακαρίζουμε εκείνους που οφείλουν πολλά. Γι' αυτό και ο διδάσκαλος της οικουμένης Παύλος, γράφοντας, έλεγε: «Σε κανέναν να μην οφείλετε τίποτα, παρά μόνο το να αγαπάτε ο ένας τον άλλον», επιθυμώντας να αποδίδουμε εμείς αυτό το χρέος πάντοτε, και πάντοτε να το οφείλουμε, και ποτέ να μην τερματίσουμε αυτή την οφειλή, μέχρις ότου τερματίσουμε την παρούσα ζωή.

Όπως ακριβώς, λοιπόν, το να οφείλει κανείς χρήματα είναι βαρύ και επαχθές, έτσι και το να μην οφείλει διαρκώς αυτή την οφειλή είναι άξιο κατηγορίας. Και για να μάθεις ότι αυτό έχει πράγματι έτσι, άκουσε τη σοφία αυτού του θαυμαστού διδασκάλου, πώς εισήγαγε την προτροπή του. Διότι, αφού πρώτα είπε: «Σε κανέναν μην οφείλετε τίποτα», έπειτα πρόσθεσε: «Παρά μόνο το να αγαπάτε ο ένας τον άλλον»· θέλοντας όλη η οφειλή μας να εξαντλείται σε αυτό, και επιθυμώντας το χρέος αυτό να παραμένει διαρκώς αδιάλυτο. Διότι αυτό είναι κατεξοχήν εκείνο που συγκροτεί και συνέχει τη ζωή μας.

Και αυτό γνωρίζοντας ο Παύλος, το θρέμμα της αγάπης, έλεγε: «Σε κανέναν μην οφείλετε τίποτα, παρά μόνο να αγαπάτε ο ένας τον άλλον». Διότι αυτό το χρέος είναι το μόνο που πάντοτε καταβάλλεται, αλλά ποτέ δεν εξοφλείται. Εδώ, το να είναι κανείς διαρκώς οφειλέτης είναι καλό και άξιο επαίνου. Διότι, όσον αφορά τα χρήματα επαινούμε εκείνους που δεν οφείλουν τίποτα, στην αγάπη όμως επιδοκιμάζουμε και θαυμάζουμε αυτούς που οφείλουν διαρκώς. Και ό,τι εκεί αποτελεί γνώρισμα αχαριστίας, εδώ είναι σημάδι ευγνωμοσύνης, το να μην εξοφλείται δηλαδή ποτέ το χρέος της αγάπης. Μην δυσανασχετήσετε όμως με την έκταση όσων πρόκειται να λεχθούν· διότι επιθυμώ να σας διδάξω μια θαυμαστή κιθαρωδία, χωρίς να χρησιμοποιήσω μια άψυχη λύρα, αλλά τεντώνοντας αντί για χορδές τις ιστορίες των Γραφών και τις εντολές του Θεού.

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, ακόμη και αν σας ερχόταν επιστολή δεκαπλάσια από την προηγούμενη, ούτε κι εκείνη θα απέφευγε τον χαρακτηρισμό της σύντομης, αλλά και αυτή θα ονομαζόταν μικρή· μάλλον δε, όχι απλώς θα ονομαζόταν, αλλά και θα σας φαινόταν μικρή. Εξαιτίας αυτού, κι εσείς, σε όποιο βαθμό κι αν φτάσετε να μας αγαπάτε, ούτε κι εμείς οι ίδιοι χορταίνουμε· αλλά πάντοτε επιζητούμε την αύξηση της αγάπης σας, και το χρέος της αγάπης, το οποίο πάντοτε μεν εξοφλείται, πάντοτε δε οφείλεται («Σε κανέναν», λέει, «μην οφείλετε τίποτα, παρά μόνο το να αγαπάτε ο ένας τον άλλον»), εμείς το απαιτούμε καθημερινά· πάντοτε δηλαδή το λαμβάνουμε με πολλή αφθονία, ποτέ όμως δεν θεωρούμε ότι το έχουμε λάβει στο σύνολό του. Μην παύσετε, λοιπόν, να μας καταβάλλετε αυτήν την ωραία οφειλή, η οποία προσφέρει και διπλή ευχαρίστηση. Διότι και εκείνοι που την καταβάλλουν και εκείνοι που τη λαμβάνουν καρπώνονται την ίδια χαρά, επειδή και οι δύο μέσω της καταβολής γίνονται εξίσου πλούσιοι.

Ω εξαίσιο θαύμα, το ότι εκείνος που έχει την ανυπόκριτη αγάπη εκπληρώνει όλον τον νόμο. Διότι πλήρωμα του νόμου είναι η αγάπη, όπως λέει ο Απόστολος. Ω, δύναμη της αγάπης απερίγραπτη! Ω, δύναμη της αγάπης αμέτρητη! Τίποτα δεν είναι πολυτιμότερο από την αγάπη, ούτε στον ουρανό, ούτε επάνω στη γη. Γι' αυτό ο Απόστολος Παύλος, γνωρίζοντας ότι τίποτα δεν είναι αντάξιο της αγάπης, έγραψε και έστειλε μηνύματα στα πέρατα της οικουμένης, λέγοντας: Αδελφοί, να μην οφείλετε τίποτα, παρά μόνο να αγαπάτε ο ένας τον άλλον και να θυσιάζετε τις ζωές σας ο ένας για τον άλλον. Διότι αυτή η αγάπη είναι το κεφάλαιο όλων των αρετών, το αλάτι των αρετών· η αγάπη είναι το πλήρωμα του νόμου, η αγάπη είναι η αλάνθαστη σωτηρία. Αυτή από την αρχή κυριάρχησε στην καρδιά του Άβελ, αυτή έγινε κυβερνήτης του Νώε, αυτή βοήθησε τους πατριάρχες, αυτή διέσωσε τον Μωυσή, αυτή έκανε τον Δαβίδ κατοικητήριο του Αγίου Πνεύματος, αυτή κατασκήνωσε στους προφήτες, αυτή ενίσχυσε τον Ιώβ. Και γιατί δεν αναφέρω τα σπουδαιότερα; Αυτή κατέβασε τον Υιό του Θεού από τους ουρανούς προς εμάς.

ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ Περί τέλειας αγάπης, και της ανταπόδοσης των έργων κατά την αξία τους, και περί κατανύξεως. αʹ. Κάθε αγαθή πράξη είναι καρπός της αγάπης· γι' αυτό και γίνεται πολύς λόγος για αυτήν, καθώς ο μεν Χριστός λέει: «Από αυτό θα γνωρίσουν όλοι ότι είστε μαθητές μου, εάν αγαπάτε ο ένας τον άλλον»· ο δε Παύλος βροντοφωνάζει: «Σε κανέναν να μην οφείλετε τίποτα, παρά μόνο το να αγαπάτε ο ένας τον άλλον». Δεν το είπε απλώς, αλλά παρουσιάζοντάς μας ως οφειλέτες τον έναν προς τον άλλον. Διότι, όπως ακριβώς οφείλουμε πάντοτε στο σώμα την τροφή και πάντοτε του την προσφέρουμε (αφού ένα τέτοιο χρέος εκτείνεται σε ολόκληρη τη ζωή μας)· έτσι διδάσκει να πράττουμε και στην περίπτωση της αγάπης· μάλλον δε και πολύ περισσότερο, καθόσον αυτή οδηγεί στην αιώνια ζωή και παραμένει πάντοτε μαζί με εκείνους που την κατέχουν.

Το να αγαπάτε ο ένας τον άλλον ας είναι για εσάς ένα χρέος που ποτέ δεν εξοφλείται· διότι λέει ο Παύλος: «Σε κανέναν να μην οφείλετε τίποτα, παρά μόνο το να αγαπάτε ο ένας τον άλλον». Διότι, όπως ακριβώς αναζητούμε την τροφή καθημερινά, και ο προηγούμενος χορτασμός δεν μας αποτρέπει από το να αναζητούμε κάθε μέρα τροφές, αλλά επειδή αυτό απαιτείται από τη φύση μας το οφείλουμε ως χρέος· έτσι ας τηρήσουμε τον ίδιο κανόνα και στο ζήτημα της αγάπης. «Δεν θα χορτάσει», λέει, «το μάτι να βλέπει, ούτε το αυτί να ακούει». Γλυκό είναι το φως στα μάτια, και κανείς δεν κουράστηκε βλέποντας με τα μάτια, ούτε κουράστηκε κανείς ακούγοντας με τα αυτιά· έτσι οφείλουμε και εμείς να επιτελούμε ακούραστα το αξιαγάπητο έργο της αγάπης, και ποτέ να μην το χορταίνουμε. Διότι «πολύ νερό δεν θα μπορέσει να σβήσει την αγάπη»· «Μένουν», λέει, «αυτά τα τρία, η πίστη, η ελπίδα, η αγάπη». Διότι, όπως ακριβώς ήταν από την αρχή, έτσι θα διαφυλαχθεί και στον αιώνα. Ακολουθώντας την, είθε να αξιωθούμε να επιτύχουμε τα αιώνια αγαθά, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Αν όμως κάποιος πει ότι παραπάνω ανέφερε: «Θέλεις να μη φοβάσαι την εξουσία;», ας γνωρίζει ότι εννοεί διαφορετικό φόβο, εκείνον που προέρχεται από την πονηρή συνείδηση. Πολύ ορθά λέγεται και το «αποδώστε», για να δηλώσει αυτό που οφείλεται. Διότι δεν κάνεις χάρη, λέγει, πράττοντας αυτό· επειδή το πράγμα αποτελεί οφειλή. «Σε κανέναν να μην οφείλετε τίποτα, παρά μόνο το να αγαπάτε ο ένας τον άλλον». Πάλι καταφεύγει στη μητέρα των αγαθών, στη διδάσκαλο και δημιουργό κάθε αρετής, εννοώ την αγάπη. «Διότι αυτός που αγαπά τον άλλον, έχει εκπληρώσει τον νόμο».

Καθώς πηγαίνεις με τον αντίδικό σου στον άρχοντα, κατάβαλε κάθε προσπάθεια καθ' οδόν για να απαλλαγείς από αυτόν, μήπως σε σύρει στον κριτή, και ο κριτής σε παραδώσει στον κλητήρα, και ο κλητήρας σε ρίξει στη φυλακή. Σε βεβαιώνω, δεν πρόκειται να βγεις από εκεί, μέχρις ότου εξοφλήσεις και το τελευταίο λεπτό.» «Αν είναι δυνατόν, στο μέτρο που εξαρτάται από εσάς, να ειρηνεύετε με όλους τους ανθρώπους.» «Σε κανέναν να μην οφείλετε τίποτα, παρά μόνο το να αγαπάτε ο ένας τον άλλον.

Δεν τοποθετεί τίποτα ανώτερο από την αγάπη και την ειρήνη. Τέτοια είναι η συνήθεια εκείνων που αγαπούν: θέλουν όλες οι υποθέσεις των αγαπημένων τους προσώπων να εκπληρώνονται μέσω των ιδίων, και εκείνοι να μην κάνουν ούτε να λένε τίποτα χωρίς αυτούς. Η φύση της αγάπης δεν γνωρίζει κορεσμό, αλλά, απολαμβάνοντας διαρκώς τα αγαπημένα πρόσωπα, υψώνεται σε μεγαλύτερη φλόγα. Και αυτό, γνωρίζοντάς το ο Παύλος, ο οποίος ανατράφηκε με αυτήν, έλεγε: «Σε κανέναν μην οφείλετε τίποτα, παρά μόνο το να αγαπάτε ο ένας τον άλλον». Διότι αυτό το χρέος διαρκώς μεν καταβάλλεται, ποτέ όμως δεν εξοφλείται. Σε αυτήν την περίπτωση, το να οφείλει κανείς στο διηνεκές είναι καλό και άξιο επαίνων. Διότι στο μεν ζήτημα των χρημάτων επαινούμε εκείνους που δεν οφείλουν τίποτα, ενώ στο ζήτημα της αγάπης μακαρίζουμε εκείνους που οφείλουν διαρκώς· και αυτό που εκεί αποτελεί σημάδι αγνωμοσύνης, εδώ είναι σημάδι ευγνωμοσύνης, το να μην εξοφλείται δηλαδή ποτέ το χρέος της αγάπης.

Η εκπλήρωση δε του νόμου και κάθε εντολής είναι η αγάπη. Γι' αυτό λέει στους Ψαλμούς αφενός ο Δαβίδ, «ο νόμος του Κυρίου είναι άμωμος, επιστρέφοντας τις ψυχές, η μαρτυρία του Κυρίου είναι αξιόπιστη, κάνοντας σοφούς τους απλοϊκούς, τα προστάγματα του Κυρίου είναι ορθά, ευφραίνοντας την καρδιά, η εντολή του Κυρίου είναι ολόλαμπρη, φωτίζοντας τα μάτια, ο φόβος του Κυρίου είναι αγνός, παραμένοντας στον αιώνα τον άπαντα, οι κρίσεις του Κυρίου είναι αληθινές, απόλυτα δικαιωμένες, πιο επιθυμητές και από το χρυσάφι και από πολλούς πολύτιμους λίθους, και πιο γλυκές και από το μέλι και την κηρήθρα»· και ο Απόστολος στην προς Ρωμαίους επιστολή, «σε κανέναν να μην οφείλετε τίποτα, παρά μόνο το να αγαπάτε ο ένας τον άλλον· διότι εκείνος που αγαπά τον άλλον, έχει εκπληρώσει τον νόμο· επειδή το δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα φονεύσεις, δεν θα κλέψεις, δεν θα επιθυμήσεις, και όποια άλλη εντολή υπάρχει, ανακεφαλαιώνεται σε τούτο τον λόγο: στο να αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου· επομένως, πλήρωμα του νόμου είναι η αγάπη»· και ο Κύριος στα Ευαγγέλια, άλλοτε μεν, «αυτή είναι η δική μου εντολή, να αγαπάτε ο ένας τον άλλον»· άλλοτε δε, «όλα όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, έτσι να κάνετε και εσείς σε αυτούς· διότι αυτός είναι ο νόμος και οι προφήτες».

(Ρωμ. 13,8-10) Πώς «εκείνος που αγαπά τον πλησίον έχει εκπληρώσει τον νόμο»; Ή είναι από μόνο του φανερό; Διότι αυτός που αγαπά δεν θα καταστρέψει τον γάμο του αγαπημένου του, επιβουλευόμενος και ζημιώνοντας τον αγαπημένο του στο ίδιο το κεφάλαιο της ζωής του, ούτε βέβαια θα οπλίσει φονικά χέρια εναντίον του. Ούτε πάλι θα επιχειρήσει να τον κλέψει, ούτε με άλλον τρόπο, επιθυμώντας κάτι από τα υπάρχοντά του, θα του το αφαιρέσει παίρνοντάς το με τη βία - διότι τίποτα από αυτά δεν χαρακτηρίζει αυτόν που αγαπά - ούτε βέβαια θα μαρτυρήσει ψευδή μαρτυρία κατά του πλησίον, ούτε θα ορκιστεί ψεύτικο όρκο. Και τον πατέρα και τη μητέρα πώς εκείνος που αγαπά τον πλησίον δεν θα τους αγαπήσει και δεν θα τους τιμήσει εξαιρετικά; Και πώς αυτός δεν θα αγαπήσει και δεν θα δοξολογήσει αληθινά το Θείο «εξ όλης της καρδίας» του και «εξ όλης της ψυχής» του; Αυτός δε που έχει περιφράξει τον εαυτό του με αυτά, ποια άλλη αρετή δεν θα συναυξήσει και δεν θα ολοκληρώσει μαζί με τις προαναφερθείσες; Ώστε «αυτός που αγαπά τον πλησίον θα έχει εκπληρώσει όλον τον νόμο». Επειδή όμως το όνομα της αγάπης συνηθίζουν οι άνθρωποι να το αποδίδουν και σε διαθέσεις ανάξιες αυτής της ονομασίας, ο ίδιος δίνει την περιγραφή της, προσδιορίζοντας ποια αγάπη εννοούσε όταν είπε ότι σε αυτήν περιέχεται ο νόμος και συγκεφαλαιώνεται το πλήθος των αρετών. Διότι η αγάπη, λέει, την οποία ανέφερα, συνδέοντας τους πλησίον μεταξύ τους, τους ενοποιεί τόσο πολύ, ώστε ο καθένας να μην θεωρεί τον άλλον με τον οποίο συνδέθηκε ως ξένο, αλλά να νομίζει ότι εκείνος είναι ένας άλλος εαυτός του.

Από αυτό είναι προφανές ότι κανένας από τους δύο δεν προξενεί κακό στον πλησίον. Έπειτα, ακολουθεί επαναληπτικό συμπέρασμα: «πλήρωμα λοιπόν του νόμου είναι η αγάπη», αντί του να πει: αληθινά λοιπόν και δίκαια είπα ότι «αυτός που αγαπά τον άλλον έχει εκπληρώσει τον νόμο». (Ρωμ. 13,11-12) «Και τούτο [να πράττετε], επειδή γνωρίζετε τον καιρό». Αυτό συνδέεται με τα προηγούμενα και αναφέρεται σε εκείνα, αποτελώντας μάλλον επίταση και εκφράζοντας προτροπή για όσα έχουν λεχθεί. Και σε ποια προηγούμενα; Στο «κάθε ψυχή ας υποτάσσεται στις ανώτερες εξουσίες», και «αποδώστε σε όλους τις οφειλές», και «να μην οφείλετε σε κανέναν τίποτα παρά μόνο το να αγαπάτε ο ένας τον άλλον». Αυτά λοιπόν, λέει, να τα πράττετε και εξαιτίας όσων προειπώθηκαν και κυρίως εξαιτίας αυτού. Εξαιτίας ποιου πράγματος; Επειδή «γνωρίζετε τον καιρό», ότι δηλαδή ο χρόνος της ζωής μας έχει συντομευθεί, και οφείλουμε, έστω και αν κοιμόμασταν αδρανείς, τουλάχιστον τώρα «να εγερθούμε από τον ύπνο». Διότι είναι φανερό ότι τώρα βρισκόμαστε πιο κοντά στο τέλος της ζωής μας απ' ό,τι «όταν πιστέψαμε». Και ονομάζει «σωτηρία» το τέλος της ζωής, διότι τότε αποκαλύπτεται περισσότερο στους αξίους η σωτηρία και η απόλαυση. Γι' αυτό και την ονομάζει «ημέρα», επειδή προσφέρει ευφροσύνη και φωτίζει και φανερώνει όσα προηγουμένως παρέμεναν στην άγνοια ως προς την βιωματική εμπειρία και την απόλαυση, και γίνονταν ορατά μόνο μέσω της ελπίδας.

Τι είναι δε η άρνηση της ίδιας του της ψυχής παρά το να παραδώσει τον εαυτό του ολοκληρωτικά στην αδελφότητα και να μην εκτελεί καθόλου τα δικά του θελήματα, αλλά, έχοντας εξαρτήσει τον εαυτό του πάντοτε από τον λόγο του Θεού, να στολίζει την ψυχή του με τα άγια και καθαρά νοήματα των εντολών και να τις θεωρεί σωτήριες και γλυκές. Να μην έχει απολύτως τίποτα στη δική του εξουσία, εκτός από το ένδυμα που φοράει, ώστε να μπορεί να είναι από παντού αμέριμνος, εκτελώντας μόνο τα όσα του προστάζονται με χαρά. Και ως ευγνώμων εξαγορασμένος δούλος, ας θεωρεί σε όλα όλους τους αδελφούς, και μάλιστα τους προεστώτες, ως κυρίους και δεσπότες χάριν του Χριστού, καθώς και ο ίδιος ο Κύριος είπε: Αυτός που θέλει ανάμεσά σας να είναι πρώτος και μεγάλος, ας είναι ο πιο έσχατος από όλους και διάκονος όλων και δούλος όλων, χωρίς να κυνηγά, από την πλευρά του, δόξα ή τιμή ή έπαινο για τη διακονία ή την πολιτεία του από τους ίδιους τους αδελφούς, σύμφωνα με το ρητό: Διακονώντας με κάθε προθυμία, όχι με οφθαλμοδουλία ως ανθρωπάρεσκος, αλλά ως δούλος Χριστού έχοντας παραδώσει τον εαυτό του στον Κύριο, ας πορεύεται στη στενή και τεθλιμμένη οδό, ως εραστής της βασιλείας, και έχοντας υποταχθεί πρόθυμα και με αγαλλίαση στον ελαφρύ και χρηστό ζυγό του Κυρίου, καθώς έτσι γίνεται πρόξενος μεγάλης σωτηρίας για τον εαυτό του, εάν με μακροθυμία και υπομονή ως το τέλος παραμείνει σε αυτήν την καλή και ψυχωφελή δουλεία, βλέποντας όλους ως κυρίους, ως οικείους του Χριστού και κληρονόμους της βασιλείας, και εκπληρώνοντας κάθε υποταγή στον καθένα, και μάλιστα στους προεστώτες ασκητές και σε εκείνους που έχουν αναλάβει τα βάρη των φροντίδων της αρετής, θεωρώντας πάντοτε τον εαυτό του οφειλέτη της διακονίας προς τους αδελφούς με αγάπη και απλότητα, σύμφωνα με το ρητό: Δια της αγάπης να υπηρετείτε ο ένας τον άλλον, και πάλι: Μην οφείλετε σε κανέναν τίποτα, παρά μόνο το να αγαπάτε ο ένας τον άλλον.