Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 13:9

Ας προφέρει η γλώσσα μου τα λόγια σου. Εύχεται, όσα και αν πει, να είναι λόγος του Θεού, σύμφωνα με το: «Άνοιγε το στόμα σου με τον λόγο του Θεού». Ένας τέτοιος άνθρωπος δεν προφέρει κανέναν αργό λόγο. Γι' αυτό λέει ο Παύλος: «Διότι το, Ου φονεύσεις, ου μοιχεύσεις, ου κλέψεις, και οποιαδήποτε άλλη εντολή υπάρχει, ανακεφαλαιώνεται σε τούτο τον λόγο, στο: Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου». Διότι η δικαιοσύνη είναι ακριβώς αυτό το: «Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου».

Κεφάλαιο Αʹ. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Διότι από την καρδιά εξέρχονται πονηροί διαλογισμοί, φόνοι, μοιχείες, πορνείες, κλοπές, ψευδομαρτυρίες, βλασφημίες. Αυτά είναι που μολύνουν τον άνθρωπο ... Φύγετε από εμένα, οι καταραμένοι, στο πυρ το αιώνιο που έχει ετοιμαστεί για τον διάβολο και τους αγγέλους του. Διότι πείνασα, και δεν μου δώσατε να φάω· δίψασα, και δεν μου δώσατε να πιω· ξένος ήμουν, και δεν με φιλοξενήσατε· γυμνός, και δεν με ντύσατε· ασθενής, και στη φυλακή, και δεν με επισκεφθήκατε. ΛΟΥΚΑΣ. Αλίμονο σε εσάς τους πλουσίους, διότι έχετε ήδη λάβει την παρηγοριά σας· αλίμονο σε εσάς τους χορτασμένους, διότι θα πεινάσετε· αλίμονο σε εσάς που γελάτε τώρα, διότι θα πενθήσετε και θα κλάψετε· αλίμονο όταν μιλήσουν καλά για εσάς όλοι οι άνθρωποι. Προσέχετε δε τους εαυτούς σας, μήπως βαρύνουν οι καρδιές σας από την κραιπάλη, και τη μέθη, και τις βιοτικές μέριμνες, και έλθει ξαφνικά επάνω σας η ημέρα εκείνη. ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ. Και καθώς δεν αποδέχθηκαν να έχουν επίγνωση του Θεού, ο Θεός τους παρέδωσε σε αδόκιμο νου, για να πράττουν τα μη πρέποντα, γεμάτοι από κάθε αδικία, πορνεία, πλεονεξία, κακία, και τα εξής. Διότι το «δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα φονεύσεις, δεν θα κλέψεις, δεν θα επιθυμήσεις», και αν υπάρχει κάποια άλλη εντολή, και τα εξής. ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ Αʹ.

Και πράγματι, θα πούμε εμείς, ω φίλε, ορθότατα θα προσθέσεις αυτόν τον λόγο για αυτά. Διότι καρπός της ανώτατης ουσίας είναι εκείνα που ιδίως και κυρίως είναι συνυφασμένα με αυτήν. Αλλά μπορεί κανείς ερευνώντας να διαπιστώσει ότι κάθε είδος αρετής είναι συμπληρωματικό της αγάπης, και καθετί που θα φαινόταν ότι είναι ένα αγαθό που επιτυγχάνεται, αποβλέπει κατά κάποιον τρόπο προς αυτήν και έχει στραφεί προς αυτήν. Γι' αυτόν τον λόγο, προέχουσα και πρώτη εντολή κατά τον νόμο, είναι το να αγαπάς Κύριον τον Θεό με όλη την ψυχή και με όλη την καρδιά και με όλη τη διάνοια. Δεύτερη δε, αδελφή και γειτονική με εκείνη είναι η αγάπη προς τον πλησίον, η οποία περιέχει ολόκληρο το πλήρωμα του νόμου. Γι' αυτό και ο θεσπέσιος Παύλος, ανακεφαλαιώνοντας σε αυτό κάθε εντολή, γράφει: «Διότι το δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα φονεύσεις, δεν θα επιορκήσεις, και οποιαδήποτε άλλη εντολή υπάρχει, ανακεφαλαιώνεται σε τούτον τον λόγο: θα αγαπήσεις τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου. Πλήρωμα λοιπόν του νόμου είναι η αγάπη». Και ότι έχει περιλάβει μέσα στα δικά της όρια την ιδέα κάθε αρετής, και τη συγκρατεί σαν να έχει κλείσει στην αγκαλιά της τα αγαθά, πάλι ο ίδιος ο σοφότατος Παύλος θα το επιμαρτυρήσει αναφωνώντας: «Η αγάπη δεν περιαυτολογεί, δεν υπερηφανεύεται, δεν ασχημονεί, δεν ζητεί τα δικά της», και τα όσα συνδέονται με αυτά· διότι είναι μακρύ να περιγράψει κανείς το μέτρο της αγάπης.

Διότι εκείνος που αγαπά τον άλλον, έχει εκπληρώσει τον νόμο. Διότι το: «Δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα φονεύσεις, δεν θα κλέψεις, δεν θα επιθυμήσεις», και οποιαδήποτε άλλη εντολή, ανακεφαλαιώνεται σε τούτο τον λόγο, στο: «Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου». Η αγάπη δεν εργάζεται το κακό στον πλησίον. Επομένως, το πλήρωμα του νόμου είναι η αγάπη.» Ακούς πώς ολόκληρος ο λόγος περικλείεται στον όρο της αγάπης. Διότι όσες πράξεις φαίνεται ότι παραβαίνουν τον θείο νόμο, αυτές οπωσδήποτε έχουν γλιστρήσει έξω από τα όρια της αγάπης. Ενώ σε όσες ευλόγως ακολουθεί ο θαυμασμός, σε αυτές διαπιστώνεται το χαρακτηριστικό να βρίσκονται εμπράκτως μέσα στην αγάπη. Διότι εκείνος μεν που αδικεί δεν αγαπά τον πλησίον, εκείνος δε που μισεί την αδικία βεβαίως αγαπά, εκπληρώνοντας με αυτό ολόκληρο τον νόμο. Διότι η προθυμία να τιμά κανείς την αγάπη προξενεί την εκπλήρωση όσων ορίζει ο νόμος, ενώ η αμέλεια προς αυτήν γεννά όσα κατακρίνονται από τον νόμο. Διότι ποιος, πες μου, θα πήγαινε στη γυναίκα κάποιου άλλου και θα προσέβαλλε ξένους γάμους, εάν από αγάπη δίσταζε να λυπήσει κάποιον; Και ποιος, νομίζω, δεν θα απέφευγε με κάθε δύναμη τον φόνο, αν συγκρατούνταν στην πραότητα από τον σεβασμό και την τιμή προς το θύμα σαν με κάποιο χαλινάρι;

Αυτός δε ο λόγος περί της ημέρας δεν θα εφαρμοστεί σε μία μόνο από αυτές που ανακυκλώνονται κατά την εβδομαδιαία περίοδο, αλλά και για την πρώτη και για τη δεύτερη και μέχρι την έβδομη ισχύει ο ίδιος λόγος, και σε τίποτα δεν διαφέρει η ημέρα του Σαββάτου από τις υπόλοιπες ως προς τη φύση της ως ημέρας. Εάν δε εξετάσει κανείς την έννοια του αμαρτήματος, θα πούμε οπωσδήποτε ότι δεν πρέπει να πράττει κάποιος κάτι εις βάρος του πλησίον, όπως «Ου μοιχεύσεις, ου φονεύσεις, ου κλέψεις» και τα λοιπά, για τα οποία υπάρχει ένας γενικός και περιεκτικός νόμος που τα εμπεριέχει όλα μέσα του, δηλαδή το να αγαπάς τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου. Αυτά δε, τα οποία σε κάθε ημέρα εξίσου τηρούνται ή παραβιάζονται, είναι οπωσδήποτε είτε καλά είτε κατανοούνται εκ του αντιθέτου. Και κανείς δεν θα θεωρούσε ότι αυτό που κρίθηκε ως κακό όταν συνέβη σήμερα, είτε το παράπτωμα είναι φόνος είτε κάτι άλλο από τα απαγορευμένα, ότι αυτό το ίδιο θα είναι καλό την επόμενη ημέρα. Εάν λοιπόν το κακό είναι πάντοτε τέτοιο, σε οποιονδήποτε χρόνο και αν τύχει να διαπραχθεί, τότε και από τα ανεπίληπτα απολύτως κανένα δεν θα καθίστατο κατακριτέο εξαιτίας του χρόνου. Εάν, επομένως, το να μαζεύει κανείς φρύγανα και να ανάβει φωτιά πριν από το Σάββατο δεν συνιστά αδικία ούτε επισύρει τιμωρία, πώς το ίδιο αυτό πράγμα γίνεται παράπτωμα την επόμενη ημέρα; Γνωρίζω βεβαίως το Σάββατο της αναπαύσεως, γνωρίζω τον νόμο της απραξίας, ο οποίος όμως δεν διατάζει τον άνθρωπο να μένει άπρακτος δεσμεύοντάς τον από τη φυσική του ενέργεια.

Συναγωγή δε, είναι η κακία και η άγνοια· Όποιος φυλάγει το στόμα του, κ.τ.λ. [Cod. f. 89 a.] Εάν εκείνος που αγαπά τον πλησίον τηρεί τον νόμο, η αγάπη δεν εργάζεται κανένα κακό στον πλησίον· Όποιος μνησικακεί, είναι παράνομος. Εκείνος που θυμάται τα αμαρτήματα των άλλων, μισεί τον πλησίον. Επομένως, είναι παράνομος.

Και μιλώντας στους Εφεσίους έλεγε: «Εσείς οι ίδιοι γνωρίζετε ότι για τις ανάγκες μου και για εκείνους που βρίσκονταν μαζί μου, υπηρέτησαν τα χέρια αυτά». Και όντας μέγας στο κορυφαίο των αγαθών, την αγάπη, ήταν σφοδρότερος από κάθε φλόγα· και όπως ακριβώς το σίδερο όταν πέσει στη φωτιά γίνεται ολόκληρο φωτιά, έτσι και αυτός, αφού αναφλέχθηκε από το πυρ της αγάπης, έγινε ολόκληρος αγάπη. Και επειδή ήταν σαν κοινός πατέρας ολόκληρης της οικουμένης, μιμούνταν με αυτόν τον τρόπο τους φυσικούς πατέρες· μάλλον δε ξεπέρασε όλους τους πατέρες, τόσο ως προς τις σωματικές όσο και ως προς τις πνευματικές φροντίδες, προσφέροντας και χρήματα, και λόγια, και σώμα, και ψυχή, και τα πάντα υπέρ εκείνων που αγαπούσε. Γι' αυτόν τον λόγο την ονόμαζε πλήρωμα του νόμου, και σύνδεσμο της τελειότητας, και μητέρα όλων των αγαθών, και αρχή και τέλος της αρετής· διότι έλεγε: «Ο δε σκοπός της επαγγελίας είναι η αγάπη που προέρχεται από καθαρή καρδιά, και αγαθή συνείδηση»· και πάλι: «Διότι το, δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα φονεύσεις, και όποια άλλη εντολή υπάρχει, ανακεφαλαιώνεται στον λόγο τούτο, στο: Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου».

Διότι δεν έδωσε σε όλους να τα γνωρίζουν όλα, αλλά στον ένα έδωσε την ιατρική, στον άλλο την ξυλουργική, και σε άλλον άλλη, ώστε, έχοντας ανάγκη ο ένας τον άλλον, να αγαπούμε ο ένας τον άλλον. Και στα πνευματικά πάλι θα μπορούσε να δει κανείς να συμβαίνει το ίδιο, όπως λέει ο Παύλος, ότι στον ένα δίνεται λόγος σοφίας, στον άλλο λόγος γνώσεως, σε άλλον προφητεία, σε άλλον χαρίσματα ιαμάτων, σε άλλον γένη γλωσσών, και σε άλλον ερμηνεία γλωσσών. Όμως τίποτα δεν είναι ανώτερο από την αγάπη· γι' αυτό και την προέταξε όλων, λέγοντας τα εξής: «Εάν λαλώ τις γλώσσες των ανθρώπων και των αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, έγινα χαλκός που ηχεί ή κύμβαλο που αλαλάζει· και εάν έχω προφητεία και γνωρίζω όλα τα μυστήρια, και εάν έχω πίστη ώστε να μετακινώ όρη, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα». Και δεν σταμάτησε μέχρις εδώ, αλλά αποφαίνεται ότι ούτε και ο θάνατος υπέρ της ευσεβείας αποφέρει κανένα κέρδος, εάν δεν συνυπάρχει η αγάπη. Δεν είπε λοιπόν μάταια τόσα πολλά γι' αυτήν· διότι γνώριζε, γνώριζε σαφώς, ως γεωργός των εντολών του Θεού, ότι, εάν αυτή ριζωθεί σταθερά, βλασταίνει ο καρπός όλων των αγαθών. Διότι το «Δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα φονεύσεις, δεν θα κλέψεις, δεν θα ψευδομαρτυρήσεις» και οποιαδήποτε άλλη εντολή υπάρχει, ανακεφαλαιώνεται σε τούτο τον λόγο, στο «Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου».

Διότι το «δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα φονεύσεις, δεν θα κλέψεις, δεν θα ψευδομαρτυρήσεις, δεν θα επιθυμήσεις, και όποια άλλη εντολή υπάρχει». Μη νομίσεις βέβαια, λέει, ότι αυτό αποτελεί χάρη. Διότι και αυτό είναι οφειλή. «Σε αυτόν τον λόγο ανακεφαλαιώνεται».

Δεν είπε απλώς, εκπληρώνεται, αλλά ανακεφαλαιώνεται· δηλαδή, συνοπτικά και εν συντομία ολοκληρώνεται όλο το έργο των εντολών. Διότι η αγάπη είναι και αρχή και τέλος της αρετής. Στο: «Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου· η αγάπη δεν κάνει κακό στον πλησίον· επομένως, πλήρωμα του νόμου είναι η αγάπη». Δεν ζητά απλώς αγάπη, αλλά την εντεταμένη. «Και τούτο, γνωρίζοντας τον καιρό, ότι είναι πλέον ώρα να εγερθούμε από τον ύπνο». Επειδή παρήγγειλε όλα όσα έπρεπε, τους παρακινεί και πάλι προς την εργασία των αγαθών έργων λόγω του κατεπείγοντος.

Διότι το «δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα κλέψεις, δεν θα ψευδομαρτυρήσεις», και αν υπάρχει κάποια άλλη εντολή, ανακεφαλαιώνεται σε τούτο τον λόγο, στο «να αγαπήσεις τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου». «Ας επιδιώκουμε τα της ειρήνης και εκείνα που συντελούν στην αμοιβαία οικοδομή.» «Η αγάπη δεν κάνει κακό στον πλησίον.»

Η εκπλήρωση δε του νόμου και κάθε εντολής είναι η αγάπη. Γι' αυτό λέει στους Ψαλμούς αφενός ο Δαβίδ, «ο νόμος του Κυρίου είναι άμωμος, επιστρέφοντας τις ψυχές, η μαρτυρία του Κυρίου είναι αξιόπιστη, κάνοντας σοφούς τους απλοϊκούς, τα προστάγματα του Κυρίου είναι ορθά, ευφραίνοντας την καρδιά, η εντολή του Κυρίου είναι ολόλαμπρη, φωτίζοντας τα μάτια, ο φόβος του Κυρίου είναι αγνός, παραμένοντας στον αιώνα τον άπαντα, οι κρίσεις του Κυρίου είναι αληθινές, απόλυτα δικαιωμένες, πιο επιθυμητές και από το χρυσάφι και από πολλούς πολύτιμους λίθους, και πιο γλυκές και από το μέλι και την κηρήθρα»· και ο Απόστολος στην προς Ρωμαίους επιστολή, «σε κανέναν να μην οφείλετε τίποτα, παρά μόνο το να αγαπάτε ο ένας τον άλλον· διότι εκείνος που αγαπά τον άλλον, έχει εκπληρώσει τον νόμο· επειδή το δεν θα μοιχεύσεις, δεν θα φονεύσεις, δεν θα κλέψεις, δεν θα επιθυμήσεις, και όποια άλλη εντολή υπάρχει, ανακεφαλαιώνεται σε τούτο τον λόγο: στο να αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου· επομένως, πλήρωμα του νόμου είναι η αγάπη»· και ο Κύριος στα Ευαγγέλια, άλλοτε μεν, «αυτή είναι η δική μου εντολή, να αγαπάτε ο ένας τον άλλον»· άλλοτε δε, «όλα όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, έτσι να κάνετε και εσείς σε αυτούς· διότι αυτός είναι ο νόμος και οι προφήτες».

Κανένας όμως άνθρωπος δεν υπάρχει, ο οποίος, χωρίς την αγάπη προς τον πλησίον, να έχει ένοικο τον Κύριο. Διότι κάθε εντολή, όπως λέει, ανακεφαλαιώνεται στο «θα αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου», και η αγάπη είναι η εκπλήρωση όλου του νόμου. Και όπως ακριβώς ο ήλιος είναι παντού όμοιος και ολόλαμπρος, έτσι και η άγια ψυχή, αφού καταληφθεί και φωτιστεί τέλεια από το άρρητο κάλλος της δόξας του φωτός του προσώπου του Χριστού, και αφού κοινωνήσει ολοκληρωτικά το Άγιο Πνεύμα, και αξιωθεί να γίνει κατοικητήριο και θρόνος του Θεού, γίνεται όλη οφθαλμός, και όλη πρόσωπο, και όλη φως, και όλη δόξα, και όλη Πνεύμα, Εκείνου τον οποίο φέρει, βαστάζει και ενδύεται, καθώς Εκείνος την διαμορφώνει κατ' αυτόν τον τρόπο. Μάλλον δε, Εκείνος που την φέρει, την οδηγεί και την βαστάζει, την ευπρεπίζει κατ' αυτόν τον τρόπο και την στολίζει με το κάλλος του Αγίου Πνεύματος. Γι' αυτό και ο Παύλος λέει ότι ο καρπός του Πνεύματος είναι η αγάπη. Το συμπέρασμα λοιπόν του λόγου: ας φροντίσουμε να γίνουμε κατοικητήριο του Θεού. Διότι όλες και οι πράξεις, και οι θεωρίες, και οι συνάξεις, και οι λειτουργίες, και οι θυσίες, και οι προσφορές γι' αυτόν τον σκοπό γίνονται: για να καθαριστεί ο άνθρωπος από τις αμαρτίες του και να κατοικήσει μέσα του ο Θεός, σύμφωνα με τα λόγια του Κυρίου, όπως ανέφερα, ότι: «εγώ και ο Πατέρας θα έλθουμε και θα κάνουμε κατοικία σε αυτόν».

(Ρωμ. 13,8-10) Πώς «εκείνος που αγαπά τον πλησίον έχει εκπληρώσει τον νόμο»; Ή είναι από μόνο του φανερό; Διότι αυτός που αγαπά δεν θα καταστρέψει τον γάμο του αγαπημένου του, επιβουλευόμενος και ζημιώνοντας τον αγαπημένο του στο ίδιο το κεφάλαιο της ζωής του, ούτε βέβαια θα οπλίσει φονικά χέρια εναντίον του. Ούτε πάλι θα επιχειρήσει να τον κλέψει, ούτε με άλλον τρόπο, επιθυμώντας κάτι από τα υπάρχοντά του, θα του το αφαιρέσει παίρνοντάς το με τη βία - διότι τίποτα από αυτά δεν χαρακτηρίζει αυτόν που αγαπά - ούτε βέβαια θα μαρτυρήσει ψευδή μαρτυρία κατά του πλησίον, ούτε θα ορκιστεί ψεύτικο όρκο. Και τον πατέρα και τη μητέρα πώς εκείνος που αγαπά τον πλησίον δεν θα τους αγαπήσει και δεν θα τους τιμήσει εξαιρετικά; Και πώς αυτός δεν θα αγαπήσει και δεν θα δοξολογήσει αληθινά το Θείο «εξ όλης της καρδίας» του και «εξ όλης της ψυχής» του; Αυτός δε που έχει περιφράξει τον εαυτό του με αυτά, ποια άλλη αρετή δεν θα συναυξήσει και δεν θα ολοκληρώσει μαζί με τις προαναφερθείσες; Ώστε «αυτός που αγαπά τον πλησίον θα έχει εκπληρώσει όλον τον νόμο». Επειδή όμως το όνομα της αγάπης συνηθίζουν οι άνθρωποι να το αποδίδουν και σε διαθέσεις ανάξιες αυτής της ονομασίας, ο ίδιος δίνει την περιγραφή της, προσδιορίζοντας ποια αγάπη εννοούσε όταν είπε ότι σε αυτήν περιέχεται ο νόμος και συγκεφαλαιώνεται το πλήθος των αρετών. Διότι η αγάπη, λέει, την οποία ανέφερα, συνδέοντας τους πλησίον μεταξύ τους, τους ενοποιεί τόσο πολύ, ώστε ο καθένας να μην θεωρεί τον άλλον με τον οποίο συνδέθηκε ως ξένο, αλλά να νομίζει ότι εκείνος είναι ένας άλλος εαυτός του.