Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 14:9

Κύριε όλων των δημιουργημάτων, Κύριέ μας των σωζομένων. Κύριε εκείνων που απέθαναν για εσένα, Κύριέ μας εκείνων που ζουν για εσένα. Διότι για αυτόν τον σκοπό ο Χριστός απέθανε και ανέστη και έζησε, ώστε να κυριεύσει και νεκρών και ζώντων. Κύριε, ο Κύριός μας, πόσο θαυμαστό είναι το όνομά σου σε όλη τη γη. Όχι στην Ιουδαία είναι θαυμαστό το όνομά σου, αλλά σε όλη τη γη. Διότι εκεί βλασφημήθηκε: «Οι δε διερχόμενοι τον εβλασφημούσαν». Όπως είναι θαυμαστό το όνομά σου στην παλαιά, έτσι είναι θαυμαστό το όνομά σου και στην καινή.

Ακούς πώς αυτόν που είναι υπέρτατος πάνω από όλα, που είναι σύνθρονος με τον Πατέρα, που προσκυνείται από τα άνω πνεύματα ως Θεός, τον οποίο υπηρετούν χίλιες χιλιάδες αγγέλων και στον οποίο παραστέκονται μύριες μυριάδες, τον κατεβάζει πάλι ο μυσταγωγός στα δικά μας ανθρώπινα μέτρα και διηγείται τον τρόπο της κένωσής του, προσθέτοντας αμέσως και όλα τα αγαθά που κατορθώθηκαν μέσω αυτής για την ανθρώπινη φύση. Αναλογίσου, δηλαδή, ότι αυτός έγινε για λίγο κατώτερος από τους αγγέλους, ώστε εμείς, μέσω αυτού, να πλουτίσουμε με όσα ξεπερνούν τη δική μας φύση, κατά την ευδοκία του Θεού και Πατέρα· διότι μας ανέστησε μαζί του «και μας συνεκάθισε στα επουράνια εν Χριστώ». Αφού λοιπόν ο Σωτήρας όλων μας, ο Χριστός, παρακάθεται στον θρόνο, το καύχημα αυτό θα επεκταθεί σε ολόκληρη την ανθρώπινη φύση. Επειδή, με ποιον τρόπο εμείς πλουτίσαμε από τη δική του φτώχεια, εάν η δική μας κατάσταση δεν βελτιώθηκε με κανέναν τρόπο, όταν αυτός που είναι πάνω από όλη την κτίση έγινε όμοιος με εμάς; Έγινε, λοιπόν, για λίγο κατώτερος από τους αγγέλους με το να γίνει άνθρωπος, για να τιμήσει την ανθρώπινη φύση και να την επαναφέρει πάλι στην αρχική της κατάσταση, στεφανωνόμενος σε αυτήν με δόξα και τιμή, καίτοι είναι κύριος της δόξας ως Θεός. Διότι όπως η παράβαση του Αδάμ μας κατέστησε ατιμότατους, έτσι δοξαστήκαμε μέσω της υπακοής του Χριστού υπέρ ημών, ο οποίος παρέδωσε και την ίδια του τη ζωή, «για να κυριεύσει και νεκρούς και ζωντανούς». Πώς έγινε κατώτερος από τους αγγέλους αυτός που προσκυνείται από αυτούς;

Διότι, έχοντας στερηθεί τρόπον τινά την ακρίβεια του νου και έχοντας χάσει τα λογικά τους εξαιτίας της ασέβειάς τους, αν και συνομιλούσαν με αυτόν, αγνοούσαν ότι αυτός ήταν που αναζητούσαν. Πλην όμως, αυτό που είπε ο Χριστός αποδεικνύεται αληθινό και από τα ίδια τα πράγματα: «Διότι εγώ», λέει, «είμαι ο καλός ποιμένας· ο καλός ποιμένας θυσιάζει τη ζωή του για τα πρόβατα». Προασπίζεται, λοιπόν, ο Κύριος τη σωτηρία των αποστόλων και, μπαίνοντας μπροστά στον κίνδυνο, προσέρχεται αυτοβούλως σε αυτούς που ήρθαν να τον οδηγήσουν στο πάθος, οι οποίοι βεβαίως ήταν απεσταλμένοι από τους αρχιερείς και τους Φαρισαίους. Όταν, λοιπόν, σε ερώτησή του ποιον ήρθαν να συλλάβουν και να δέσουν με τα δεσμά του θανάτου, απάντησαν τον Ιησού τον Ναζωραίο, φανέρωσε τον εαυτό του και, σχεδόν κατηγορώντας τους για τη βραδύνοιά τους, τους διέταξε να τον συλλάβουν και να αφήσουν ελεύθερους τους άλλους. Διότι έπρεπε να πεθάνει ένας υπέρ όλων, αυτός που άξιζε όσο η ζωή όλων, «ώστε να κυριεύσει και νεκρών και ζώντων». Διότι, εξάλλου, θα ήταν εντελώς απίθανο να θεωρηθεί από κάποιους ότι και ο θάνατος των αγίων αποστόλων συνέβη για την κατάλυση του θανάτου και της φθοράς, αφού και αυτοί θα κατατάσσονταν, και πολύ λογικά, μεταξύ εκείνων που ελευθερώθηκαν από τον θάνατο και τη φθορά, έχοντας λάβει την ίδια φύση με εμάς, επί της οποίας άσκησε τυραννική εξουσία η δύναμη του θανάτου.

Γι' αυτό, λοιπόν, δικαίως λέει το «τετέλεσται», καθώς η ώρα ήδη τον καλούσε να θελήσει να κηρύξει και στα πνεύματα που βρίσκονταν στον άδη. Διότι ήλθε, για να κυριεύσει και νεκρών και ζώντων, και εισήλθε ο ίδιος στον θάνατο για χάρη μας, και υπομένει αυτό το κοινό πάθος της δικής μας φύσης, προφανώς κατά τη σάρκα, αν και ως Θεός είναι από τη φύση του ζωή, ώστε αφού σκυλεύσει τον άδη να κατορθώσει για την ανθρώπινη φύση την επιστροφή στη ζωή, έχοντας αναδειχθεί «απαρχή των κεκοιμημένων» και πρωτότοκος εκ των νεκρών, σύμφωνα με τις Γραφές. Έκλινε λοιπόν την κεφαλή· επειδή, καθώς συνήθως και αυτό συμβαίνει στους νεκρούς, λόγω της χαλάρωσης των τόνων της σάρκας, αφού είχε ήδη αναχωρήσει το πνεύμα που τη συγκρατούσε και τη συνέχει, δηλαδή η ψυχή, ο Ευαγγελιστής χρησιμοποίησε αυτές τις λέξεις. Και βέβαια, το να πει πάλι ότι «παρέδωσε το πνεύμα» δεν απέχει από τη δική μας συνήθεια· διότι έτσι οι περισσότεροι εκφράζουν το ότι κάποιος έσβησε και πέθανε. Είναι όμως επίσης πιθανό, τόσο για λόγους θείας οικονομίας όσο και από αναγκαιότητα, ο άγιος Ευαγγελιστής να μην είπε απλώς ότι πέθανε, αλλά ότι «παρέδωσε το πνεύμα», προφανώς στα χέρια του Θεού και Πατέρα, σύμφωνα με αυτό που ελέχθη από τον ίδιο: «Πατέρα, στα χέρια σου παραθέτω το πνεύμα μου», και η δύναμη αυτού του λόγου έθεσε για εμάς τους ίδιους την αρχή και το θεμέλιο της αγαθής ελπίδας.

«Ολοκαυτώματα και θυσίες περί αμαρτίας δεν ευαρεστήθηκες, τότε είπα: Ιδού έρχομαι. Στην αρχή του βιβλίου είναι γραμμένο για εμένα, ότι θέλησα, Θεέ, να πράξω το θέλημά σου.» Επειδή, λοιπόν, η κατά τον Νόμο λατρεία ήταν ανώφελη για τους επιγείους ως προς την αφαίρεση της αμαρτίας, εφόσον οι θυσίες βοδιών και οι σφαγές προβάτων ήταν ανεπιθύμητες στον Θεό, προσέφερε τον εαυτό του ως οσμή ευωδίας υπέρ ημών ο αληθινός αμνός, ο αίρων την αμαρτία του κόσμου. Έπειτα, αφού υπέμεινε τον σαρκικό θάνατο, ελευθέρωσε ολόκληρη την οικουμένη και από τον θάνατο και από την αμαρτία. Διότι Ένας, ο οποίος είναι πολυτιμότερος από όλους, έπαθε υπέρ όλων, για να κυριαρχεί και να βασιλεύει επί όλων. Και αυτό το επιβεβαιώνει πάλι ο Παύλος γράφοντας: «Γι' αυτό ο Χριστός και πέθανε και ανέζησε, για να κυριεύσει και νεκρούς και ζωντανούς.» Και πάλι: «Ένας πέθανε υπέρ πάντων, ώστε εκείνοι που ζουν να μη ζουν πλέον για τον εαυτό τους, αλλά για εκείνον που πέθανε και αναστήθηκε γι' αυτούς.» Ορθά λοιπόν λέει ο προφήτης, ότι «Αυτός που φέρει πληγές, που γνωρίζει να υπομένει ασθένειες, που έχει αποστραμμένο το πρόσωπο, που ατιμάστηκε και περιφρονήθηκε, φέρει τις αμαρτίες μας, και πονάει για εμάς, ενώ εμείς νομίσαμε ότι βρίσκεται σε πόνο, σε πληγή και σε κακουχία.» Παρατήρησε, λοιπόν, πάλι με πόση δεξιοτεχνία προχωρά εν προκειμένω ο προφητικός λόγος.

Για να δημιουργήσει, λοιπόν, σταθερή πίστη, δηλαδή στο πρόσωπό του, σε όσους ακόμη δίσταζαν και δεν είχαν πεισθεί πλήρως ότι αυτός ήταν ο Χριστός, προσποιείται άγνοια. Έπειτα στέλνει απεσταλμένους σε αυτόν για να ρωτήσουν και να πουν: «Εσύ είσαι ο ερχόμενος, ή άλλον να περιμένουμε;» Ερχόμενος όμως πού; θα μπορούσαν ίσως να ρωτήσουν μερικοί. Και σε κάποιους φαίνεται ότι εννοεί κάτι τέτοιο. Επειδή δηλαδή, λένε, έμελλε ο Βαπτιστής να υποστεί τον θάνατο από τη σκληρότητα του Ηρώδη πριν από τον τίμιο σταυρό, και να αναχωρήσει από τη ζωή πριν από τον Χριστό, και να προπορευτεί ως πρόδρομος στην άφιξη στον άδη, ρωτά, λένε, αν θα έλθει και εκείνος εκεί, για να λυτρώσει αυτούς που βρίσκονταν στο σκοτάδι και στη σκιά του θανάτου. Αλλά μια τέτοια άποψη είναι εντελώς απορριπτέα. Διότι πουθενά δεν θα βρούμε τη θεόπνευστη Γραφή να αναφέρει ότι ο μακάριος Βαπτιστής προανήγγειλε την άφιξη του Σωτήρα και στα πνεύματα που βρίσκονταν στον άδη. Είναι όμως αληθές να πούμε και το εξής: διότι, εφόσον δεν αγνοούσε καθόλου τη δύναμη όλης της ένσαρκης οικονομίας του Μονογενούς, γνώριζε οπωσδήποτε, περισσότερο από τους άλλους, ότι θα λυτρώσει και όσους βρίσκονταν στον άδη, και θα λάμψει σε αυτούς με τη χάρη του Θεού, έχοντας υποστεί τον θάνατο υπέρ του καθενός, ώστε, όπως λέει ο Παύλος, να κυριεύσει και νεκρών και ζώντων. Τι άραγε, λοιπόν, θέλει να πει, ρωτώντας και λέγοντας: «Εσύ είσαι ο ερχόμενος, ή άλλον να περιμένουμε;»

Διότι παρέδωσε τη ζωή του για εμάς, και με το δικό του αίμα απέκτησε την οικουμένη. Επομένως, δεν ανήκουμε στους εαυτούς μας, αλλά μάλλον σε εκείνον που μας εξαγόρασε και μας διέσωσε, και σε αυτόν οφείλουμε τη ζωή μας. Διότι, όπως λέει ο θεσπέσιος Παύλος, γι' αυτό ο Χριστός πέθανε και ανέζησε, για να κυριεύσει και νεκρούς και ζωντανούς. Ας δούμε όμως και τα αγκάθια με τα οποία πνίγεται ο θείος σπόρος. Τι λέει πάλι ο Σωτήρας;

Εάν βέβαια κάποιος επιλέξει να επεκτείνει το νόημα των προηγουμένων σε όλους τους ανθρώπους, δεν θα απομακρυνθεί από τον σκοπό του. Διότι θα κατανοήσει πολύ σωστά, αναλογιζόμενος εκείνο, ότι δηλαδή ο σατανάς άρπαξε και καταβρόχθισε τους ανθρώπους επί της γης, σαν κάποιο ανήμερο θηρίο, αλλά εμφανίστηκε και προσέφερε βοήθεια «Ο Ποιμήν ο Καλός, που θέτει την ψυχή του υπέρ των προβάτων», και μας απέσπασε, τόσο αυτούς που είχαν απομείνει στη ζωή, όσο και εκείνους που είχαν ήδη πεθάνει. Διότι, όπως λέει ο μακάριος ψαλμωδός: «Τους μύλιους οδόντες των λεόντων συνέτριψε ο Κύριος», και όπως λέει ο Παύλος: «Απέθανε και έζησε, για να κυριεύσει και νεκρών και ζώντων». <Ακούστε, ιερείς, και δώστε μαρτυρία στον οίκο Ιακώβ, λέει ο Κύριος ο Θεός ο Παντοκράτωρ, διότι την ημέρα που θα τιμωρήσω τον Ισραήλ για τις ασέβειές του, θα τιμωρήσω και τα θυσιαστήρια της Βαιθήλ, και θα κατασκαφούν τα κέρατα του θυσιαστηρίου και θα πέσουν στη γη. Θα προκαλέσω σύγχυση και θα πατάξω τον περίπτερο οίκο μαζί με τον θερινό οίκο, και θα καταστραφούν οι ελεφάντινοι οίκοι, και θα προστεθούν πολλοί άλλοι οίκοι, λέει ο Κύριος.> Επανέρχεται και πάλι σε σαφή διήγηση όσων πρόκειται να συμβούν στους ασεβείς, διευρύνοντας πολλές φορές τον ίδιο λόγο για την ωφέλεια των ακροατών. Εξού και νομίζω ότι, κατανοώντας πως αυτό το πράγμα δεν είναι ανώφελο, και ο θεσπέσιος Παύλος γράφει σε κάποιους: «Το να σας λέω τα ίδια, για μένα δεν είναι οκνηρό, για σας όμως είναι ασφαλές».

Αυτό λοιπόν είναι το ιστορικό νόημα· λέμε όμως ότι η πνευματική θεωρία των προκειμένων έχει αποβεί σε φανέρωση του μυστηρίου του Χριστού, και ότι θέλει να καταδείξει τον καιρό της λυτρώσεως, της καθολικής και γενικότατης, δηλαδή αυτής διά του Χριστού. Διότι παλαιά, με τη συμπλήρωση των εβδομήντα ετών, ο Θεός των όλων εγέρθηκε προς βοήθεια εκείνων που τα είχαν υποστεί αυτά, στους έσχατους όμως καιρούς του αιώνα έγινε άνθρωπος ο Μονογενής, όχι για να ελευθερώσει μόνο τον Ισραήλ, αλλά για να απαλλάξει όλα τα έθνη από τη δουλεία στον διάβολο και να τα αναδείξει ελεύθερα, και να τα ελευθερώσει από τη φθορά, τον ρύπο και την αμαρτία, και προπάντων από το να προσκυνούν την κτίση αντί για τον Κτίσαντα. Και επειδή έγινε άνθρωπος, «υπέμεινε σταυρό, καταφρονώντας την αισχύνη», για να αποκτήσει με το ίδιο του το αίμα για τον Θεό και Πατέρα τόσο αυτούς που ζούσαν ακόμη, όσο και αυτούς που ήδη προφθάνοντας «κατέπιε ο θάνατος», σύμφωνα με το γεγραμμένο. «Διότι γι' αυτό ο Χριστός πέθανε και έζησε, για να κυριεύσει και νεκρούς και ζώντες». Εύλογα, λοιπόν, λεγόταν στους παλαιότερους: Γι' αυτό περίμενέ με, λέγει ο Κύριος, μέχρι την ημέρα της αναστάσεώς μου για μαρτύριο.

«Αυτό δε είναι το θέλημα εκείνου που με έστειλε, ώστε καθετί που μου έχει δώσει να μην χάσω τίποτα από αυτό, αλλά να το αναστήσω κατά την έσχατη ημέρα». Διότι, όπως γράφει ο θεσπέσιος Παύλος: «Γι' αυτό ο Χριστός πέθανε και ανέζησε, για να κυριεύσει και νεκρούς και ζωντανούς». Έδωσε λοιπόν εκούσια τη ζωή του για εμάς, σαν να τον παρέδωσε σχεδόν ως άνθρωπο με δικό του νεύμα ο Θεός και Πατέρας, και σαν να του επέτρεψε, όπως είπα, να αγοράσει με το τίμιο αίμα του τη ζωή όλων. Γι' αυτό άλλωστε ο Σωτήρας απάντησε στον Πιλάτο, ο οποίος νόμισε ότι έχει εξουσία πάνω του, λέγοντας: «Δεν θα είχες καμία εξουσία εναντίον μου, αν δεν σου είχε δοθεί άνωθεν». Αφού λοιπόν προανήγγειλε μέσω της φωνής του Προφήτη ότι θα υπάρξει πολύ μεγάλη μεταστροφή των ανθρωπίνων πραγμάτων προς το καλύτερο με τον κατά σάρκα θάνατό του, σχεδόν επισπεύδει την εμφάνιση του καιρού κατά τον οποίο θα γίνουν αυτά, και πρόσταξε να τελεστεί το μυστήριο του πάθους, δίνοντας παραγγελία στην ίδια τη ρομφαία και λέγοντας: «Εγέρσου εναντίον του ποιμένα μου και εναντίον του άνδρα του συμπολίτη του, λέγει ο Κύριος Παντοκράτωρ». Και λέμε ότι με τη λέξη ρομφαία σε αυτά τα λόγια υποδηλώνεται, με τη μορφή μαχαιριού, ο πειρασμός ή και το ίδιο το πάθος που επιφέρθηκε στον Εμμανουήλ από την παράνοια των Ιουδαίων.

Και βέβαια δεν λέμε ότι προτρέπει την υφήλιο να συγκλονιστεί σωματικά και αισθητά· διότι αυτό είναι ανόητο πράγμα, και δεν μας προσφέρει καμία ωφέλεια. Μάλλον εκείνο αξίωνε ο πνευματοφόρος, δηλαδή να μετατοπιστεί η γη από τη λατρεία των ειδώλων στο να γνωρίσει πλέον τον κατά φύση και αληθινό Θεό, από το να φρονεί τα της σάρκας στο να επιθυμεί να ζει πνευματικά, και με μια λέξη από τα επίγεια στα επουράνια. Αν μάλιστα λέει ότι άνοιξαν και τα ίδια τα μνήματα των κεκοιμημένων, λέμε ότι έπρεπε και ο ίδιος ο θάνατος να φανεί νικημένος, εφόσον ο Χριστός πέθανε κατά σάρκα για εμάς στο πλαίσιο της θείας οικονομίας, «ώστε να κυριεύσει και νεκρών και ζώντων». <Και θα έρθει ο Κύριος ο Θεός μου, και όλοι οι άγιοι μαζί του. Εκείνη την ημέρα δεν θα υπάρχει φως, και θα υπάρχει ψύχος και πάγος για μια ημέρα, και η ημέρα εκείνη είναι γνωστή στον Κύριο, και δεν θα είναι ούτε ημέρα ούτε νύχτα, και προς το βράδυ θα υπάρξει φως.> Αφού ανέφερε συνοπτικά τα ανοσιουργήματα των Ιουδαίων εναντίον του Σωτήρα όλων μας Χριστού, καθώς και την άλωση της Ιουδαίας και των ίδιων των Ιεροσολύμων, έρχεται λοιπόν στο ίδιο το τέλος του παρόντος αιώνος, και αφηγείται επωφελώς την από τον ουρανό κάθοδο του Εμμανουήλ.

Επομένως, σύμφωνα με τη φωνή του Ψαλμωδού, «Θεός είναι ο Κύριος, και φανερώθηκε σε εμάς.» Διότι πραγματικά φανερώθηκε σε εκείνους που περπατούσαν στη νύχτα και στο σκοτάδι, και, φωτίζοντας από τη μία τις καρδιές όσων τον άκουγαν με λόγια ευσεβείας, τους προέτρεπε έντονα να στραφούν προς τον Θεό· από την άλλη, με τα υπερφυσικά του θαύματα, αποδεικνύοντας ότι είναι Θεός κατά φύση, καλούσε τους πάντες στο να πιστέψουν πιο εύκολα. Αλλά εκείνοι που εύκολα τολμούν τα πάντα, εννοώ δηλαδή αυτούς από τον Ισραήλ, ενώ έπρεπε να ευχαριστούν και να δεχτούν με χαρά τον ευεργέτη, και να τον αναγνωρίσουν ως Σωτήρα, βοηθό και Κύριο, πιάστηκαν να ασεβούν. Διότι δεν συγκράτησαν τη γλώσσα τους· και αφού δεν άφησαν κανένα είδος τολμήματος που να μην το διαπράξουν, στο τέλος τον σταύρωσαν· διότι έλεγαν ίσως μέσα τους αυτό που και παλαιότερα είχε προφητευτεί μέσω της φωνής του Ησαΐα: «Ας δέσουμε τον δίκαιο, γιατί μας είναι δυσάρεστος». Αλλά εκείνοι που τα σκέφτηκαν αυτά, και με αθεΐα τα τόλμησαν, προκαλώντας οι ίδιοι την οργή πάνω στα κεφάλια τους, καταστράφηκαν ολοσχερώς. Αυτός όμως, αν και κατά φύση είναι ζωή, επέτρεψε να υποστεί η σάρκα τον θάνατο οικονομικά για χάρη μας, «για να κυριεύσει και νεκρούς και ζωντανούς», όπως έχει γραφτεί.

Συγχώρησε δε αυτούς που τον σταύρωσαν, διότι έπαθε εκουσίως και θυσίασε ο ίδιος τη δική του ψυχή, χωρίς να εξαναγκαστεί από κανέναν, αλλά εθελοντικά, όπως είπα, για να «κηρύξει στα πνεύματα που ήταν φυλακισμένα στον Άδη» και να ανοίξει διάπλατα για τους νεκρούς τις πύλες του Άδη. Διότι, όπως μας γράφει ο σοφός Παύλος, «Για αυτόν τον λόγο ο Χριστός πέθανε και ανέστη, για να γίνει Κύριος και νεκρών και ζώντων.» Αφού, λοιπόν, ελευθέρωσε αυτούς που βρίσκονταν στο σκοτάδι, καταπάτησε την κυριαρχία του θανάτου και αναστήθηκε τριήμερος. Έπειτα, αφού εμφανίστηκε στους αγίους αποστόλους του και τους διέταξε «να μαθητεύσουν όλα τα έθνη και να τα βαπτίζουν στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος», ανελήφθη στον ουρανό και βρίσκεται εκ δεξιών του Θεού και Πατρός, και θα έλθει εν καιρώ ως κριτής των πάντων, με δύναμη και θεοπρεπή δόξα, συνοδευόμενος από αγγέλους. Και θα καθίσει στον θρόνο της δόξας του, κρίνοντας την οικουμένη με δικαιοσύνη και αποδίδοντας στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του.

Διότι ομολογούμε ότι ο Λόγος, όντας Θεός, έγινε σάρκα, δηλαδή άνθρωπος, λαμβάνοντας σώμα όχι άψυχο ούτε χωρίς νου· αλλά μάλλον εμψυχωμένο και με νου, ώστε, αφού ενωθεί κατά πάντα με τους αδελφούς, εκτός μόνο από την αμαρτία, να προσφέρει τον εαυτό του υπέρ ημών στον Πατέρα ως λογική ευωδία, και πεθαίνοντας ένας υπέρ όλων, να αποκτήσει τους πάντες για τον εαυτό του, και μέσω του εαυτού του για τον Θεό και Πατέρα. Όπως γράφει ο θεσπέσιος Παύλος: «Γι' αυτό ο Χριστός πέθανε και ανέζησε, για να κυριεύσει και νεκρών και ζώντων». Εάν, λοιπόν, κυρίευσε τα υπό τον ουρανό, πεθαίνοντας μεν κατά σάρκα, ζωοποιώντας δε ως Θεός τον δικό του ναό, τότε δεν θα μπορούσε λογικά να θεωρηθεί ως απλός άνθρωπος, που τιμήθηκε με τη συνάφεια του Θεού μόνο ως προς την αξία, αλλά ως Θεός αληθινός, έστω κι αν έγινε σάρκα, έχοντας όλη την κτίση κάτω από τα πόδια του. Διότι κάθεται στον ίδιο θρόνο με τον Θεό και Πατέρα έχοντας και τη σάρκα· «Και σε αυτόν κάμπτει κάθε γόνυ, και κάθε γλώσσα ομολογεί ότι ο Ιησούς Χριστός είναι Κύριος εις δόξαν του Θεού Πατρός». Και ο μεν λόγος της αλήθειας σε αυτά, καθώς και η παράδοση της ορθής και αμώμητης πίστης, ακολουθεί αυτήν την οδό. Προσέχοντας όμως σε πνεύματα πλάνης, και σε άνδρες με καυτηριασμένο τον νου, όπως λέει ο σοφότατος Παύλος, μερικοί από τους ασύνετους ναυάγησαν ως προς την πίστη, και κίνησαν τα όπλα της δυσσέβειας εναντίον εκείνων που φρονούν ορθά, χτυπώντας με πολύτροπες επιβουλές και τεντώνοντας το τόξο της βασκανίας.

Διότι το ότι επρόκειτο στο μεταξύ το έμβιο ον να υποστεί τη φθορά, δεν το αγνοούσε ο Δημιουργός, αλλά το γνώριζε καλά, και μαζί με αυτό γνώριζε τη λύση των δεινών, την αναίρεση της φθοράς, την επαναφορά σε καλύτερη κατάσταση και την ανάκτηση των αρχικών αγαθών. Επειδή γνώριζε ότι στον κατάλληλο χρόνο θα έστελνε τον ίδιο Του τον Υιό σε ανθρώπινη μορφή για να πεθάνει υπέρ ημών και για να καταλύσει το κράτος του θανάτου, ώστε να κυριεύσει και νεκρών και ζώντων. Και τι με αυτό, εάν δεν πίστεψαν όλοι; Το πλήθος όμως των σεσωσμένων, που υπερβαίνει κάθε αριθμό, τρόπον τινά θα θριαμβεύσει επί της απώλειας εκείνων· και τη λύπη για εκείνους θα την καταστήσει μάταιη, λέγοντας σχεδόν τα εξής: Επομένως, «θα γευθούν τους καρπούς της δικής τους οδού». Διότι, ενώ τους ήταν δυνατόν να σωθούν, εάν το ήθελαν, και να διαφύγουν τις βλάβες που παρεισέφρησαν στο μεταξύ, δεν αποδέχονται τον λυτρωτή, δηλαδή τον Χριστό. Άραγε, πες μου, εάν κάποιος ειδήμων στη γεωργία γέμιζε τον κήπο του με τα πιο εύρωστα δέντρα, και έπειτα δεν κατόρθωναν όλα να διαφύγουν τις βλάβες από διάφορες αιτίες, θα θεωρούσε άραγε κανείς ότι δεν έπραξε σωστά που επέλεξε να κοπιάσει εκείνος που αποφάσισε να ασχοληθεί με τη γεωργία; Αλλά δεν θα τον κατηγορούσε κανείς, νομίζω.

«Ανοίγονται λοιπόν σε σένα από φόβο οι πύλες του θανάτου, και οι θυρωροί του άδη βλέποντάς σε τρόμαξαν.» Διότι θα το αναγνώσουμε αυτό με μορφή ερώτησης· καθώς ο λόγος καταδεικνύει τα κατορθώματα του Χριστού, τα οποία πραγματοποιήθηκαν μέσα στα ίδια τα κατάβαθα του άδη. Επειδή για τον σκοπό αυτόν ο Χριστός πέθανε και έζησε, για να γίνει Κύριος και νεκρών και ζώντων.

Σώθηκε λοιπόν το άγιο πλήθος των πατέρων, ή μάλλον ολόκληρο το γένος από την αρχή και πριν από αυτόν. Διότι πέθανε υπέρ πάντων, και στο πρόσωπό του καταλύθηκε ο θάνατος όλων. Διότι δεν διαφεύγουμε τον ολεθρευτή με το αίμα των προφητών, αλλά με το αίμα του Χριστού, του νεότατου, και μαζί με αυτόν. «Διότι για τον σκοπό αυτό», λέει, «ο Χριστός πέθανε και ανέζησε, για να κυριεύσει και νεκρούς και ζωντανούς.» Αν πάλι δεν λέγεται ότι ο ολεθρευτής επιτίθεται στον Γηρσάμ, αλλά μάλλον στον μακάριο Μωυσή, θα κατανοήσεις και πάλι το εξής. Διότι ο θάνατος δεν αποδιώχθηκε διά της περιτομής κατά τον νόμο, δηλαδή της κατά σάρκα και αισθητής, αλλά διά της περιτομής εν Χριστώ διά του Πνεύματος, την οποία ενέργησε στον πρωτότοκο και νέο λαό, που είναι πάροικος μεν στη γη, αλλά εγγράφεται πάλι στην άνω και ουράνια πολιτεία· την οποία η νοητή Σεπφώρα, δηλαδή η Εκκλησία, που προέρχεται και από τη Μαδιάμ και από τα έθνη, περιέτεμε με πέτρα. Θα μπορούσε δε να είναι και αυτή τύπος του Πνεύματος, εξαιτίας της παντοδυναμίας και του αθραύστου της, καθώς επίσης και επειδή προέρχεται από πέτρα. Διότι το Πνεύμα είναι του Χριστού· «και η πέτρα είναι ο Χριστός», καθώς γράφει και ο σοφός Παύλος. Πρέπει δε να γνωρίζουμε ότι και ο Ιησούς του Ναυή, ο οποίος έδρασε παλαιά μετά τον Μωυσή, περιέτεμε με πέτρινα μαχαίρια τους υιούς του Ισραήλ, υποδηλώνοντας σε εμάς αινιγματωδώς την αχειροποίητη περιτομή εν Χριστώ, από την οποία ηττάται ο θάνατος, και η οποία είναι η νοητή περιτομή της κακίας, η αποβολή της φαυλότητας και των ηδονών.

Έπιασε λοιπόν την ουρά ο Χριστός, δηλαδή τα έσχατα και τα τελευταία· διότι κατήλθε κατά τους έσχατους καιρούς του αιώνος. Αλλά όπως ακριβώς, αν και ο Μωυσής έπιασε την ουρά, η μεταμόρφωση ανήλθε μέχρι την ίδια την κεφαλή (διότι το φίδι μεταστοιχειώθηκε εξολοκλήρου σε ράβδο), με τον ίδιο ακριβώς τρόπο, έστω και αν ο Χριστός ανέλαβε τα έσχατα, εντούτοις η διά της χάριτος αναμόρφωση διαπερνά ολόκληρο το γένος και φθάνει μέχρι την ίδια την κεφαλή, δηλαδή τον Αδάμ. Διότι έχει γραφεί, ότι για τον σκοπό αυτό ο Χριστός πέθανε και αναστήθηκε, για να κυριεύσει και νεκρούς και ζωντανούς. Επομένως, μαζί με τους εσχάτους συντελείται ταυτόχρονα και η λύτρωση των πρώτων. ΠΑΛΛ. Ο λόγος αυτός μας φαίνεται πειστικός και η ερμηνεία δεν είναι άστοχη. ΚΥΡ. Για να εδραιώσει λοιπόν απόλυτα την πίστη σε αυτό, τον εφοδίασε και με δύο άλλες θαυματουργικές δυνάμεις θεοσημειών.

Και λοιπόν ο Ιησούς του Ναυή, αφού πέρασε τους Ισραηλίτες από τον Ιορδάνη, τους περιέτεμε με πέτρινα μαχαίρια, προτυπώνοντας την εν Χριστώ περιτομή διά του Πνεύματος. Διότι πέτρα είναι ο Χριστός, τον οποίο προδηλώνει ως τύπος, όπως μόλις ανέφερα, και η πέτρα με την οποία περιέτεμε η Σεπφώρα το παιδί της. Τότε που έφυγε και ο θάνατος, και, έχοντας τιμήσει το μυστήριο της εν Χριστώ περιτομής, απομακρύνθηκε από τον Μωυσή εκείνος που ζητούσε να τον σκοτώσει, πράγμα που μας υποδηλώνει αινιγματικά ότι δεν απομακρύνθηκε ο θάνατος μόνο από όσους αξιώθηκαν την εν Χριστώ περιτομή, αλλά και το ίδιο το γεγονός, εννοώ δηλαδή το μυστήριο του Χριστού, βοήθησε και τους ίδιους τους πατέρες. Διότι, όπως όλοι πεθάναμε στον Αδάμ, έτσι και σε όλους φέρεται η χάρη διά του Χριστού. Διότι για αυτόν τον λόγο πέθανε, για να γίνει Κύριος και νεκρών και ζώντων. Επομένως, κατά τον καιρό της περιτομής του νέου λαού, συντελούνταν μαζί και η ζωή των πατέρων.

Λέμε λοιπόν ότι ο Λόγος ενώθηκε, ως όλος, με όλον τον άνθρωπο. Διότι, βέβαια, δεν θα θεωρούσε ανάξιο λόγου το ανώτερο στοιχείο μέσα μας, δηλαδή την ψυχή, δωρίζοντας τους κόπους της παρουσίας του μόνο στη σάρκα. Αλλά το μυστήριο της θείας οικονομίας επιτελούνταν καλώς και μέσω των δύο. Και χρησιμοποίησε ως όργανο αφενός τη δική του σάρκα για τα έργα της σάρκας και τις φυσικές αδυναμίες και όσα απέχουν από κάθε ψεγάδι, και αφετέρου τη δική του ψυχή για τα ανθρώπινα και αδιάβλητα πάθη. Διότι λέγεται ότι πείνασε, και ότι υπέμεινε τους κόπους από τις μακρινές οδοιπορίες, και ταραχές και φόβους και λύπη και αγωνία και τον θάνατο στον σταυρό. Διότι, χωρίς να τον εξαναγκάζει κανείς, έθεσε από μόνος του τη δική του ψυχή για εμάς, «ώστε να κυριεύσει και νεκρούς και ζώντες». Προσφέροντας ως αντάλλαγμα τη δική του σάρκα για τη σάρκα όλων, ένα δώρο αληθινά ισάξιο, και καθιστώντας την ψυχή του αντίλυτρο για την ψυχή όλων, αν και αναβίωσε πάλι, επειδή είναι εκ φύσεως ζωή ως Θεός. Και βεβαίως ο θεσπέσιος Πέτρος λέει: «Άνδρες αδελφοί, μου επιτρέπεται να σας πω με παρρησία για τον πατριάρχη Δαβίδ, ότι και πέθανε και ετάφη, και το μνήμα του βρίσκεται ανάμεσά μας μέχρι αυτήν την ημέρα. Επειδή λοιπόν ήταν προφήτης και γνώριζε ότι ο Θεός του ορκίστηκε με όρκο πως από τον καρπό της οσφύος του θα καθίσει απόγονό του στον θρόνο του, προείδε και μίλησε για την ανάσταση του Χριστού, ότι ούτε εγκαταλείφθηκε στον άδη η ψυχή του, ούτε η σάρκα του είδε φθορά.»

Διότι ο Θωμάς αναφώνησε: «Ο Κύριός μου και ο Θεός μου», ψηλαφώντας με το δάχτυλο την πλευρά του σώματος και τις τρύπες των καρφιών. Και ο θείος Λουκάς μάς λέει ότι οι άγιοι απόστολοι έγιναν αυτόπτες και υπηρέτες του Λόγου. Διότι ο ασώματος έγινε ορατός, και ο άυλος ψηλαφητός, μη έχοντας την από γη σάρκα ως ξένο πλέον περίβλημα, αλλά κάνοντάς την δικό του ναό, και μαζί με αυτήν αναγνωριζόμενος ως Θεός και Κύριος. Και γνωρίζεις βέβαια ότι ο ιερώτατος Παύλος έχει γράψει: «Διότι κανείς από εμάς δεν ζει για τον εαυτό του, και κανείς δεν πεθαίνει για τον εαυτό του. Εάν ζούμε, ζούμε για τον Κύριο, και εάν πεθαίνουμε, πεθαίνουμε για τον Κύριο. Είτε λοιπόν ζούμε, είτε πεθαίνουμε, του Κυρίου είμαστε. Διότι γι' αυτό τον σκοπό ο Χριστός πέθανε και ανέστη, για να κυριεύσει και επί νεκρών και επί ζώντων». Είναι λοιπόν βέβαιο ότι κυρίευσε αληθινά και νεκρούς και ζωντανούς αυτός που πέθανε και αναστήθηκε όχι για κάποιον άλλο λόγο, αλλά μόνο γι' αυτόν. Β — Είναι βέβαιο. Α — Ποιον λοιπόν, γενναίε μου, λέμε ότι υπέστη τον θάνατο και αναστήθηκε πάλι; Β — Τον Υιό προφανώς. Α — Πολύ σωστά λες τον Υιό, και γι' αυτό σε επαινώ. Θα ήθελα όμως να μάθω από εσένα: ο Λόγος που προέρχεται από τον Θεό Πατέρα είναι θνητός και υποκείμενος στη φθορά, ή βρίσκεται πέρα από τον θάνατο και υπεράνω της φθοράς ως ζωή; Β — Αυτό λέω. Α — Τότε πώς βρέθηκε «ελεύθερος ανάμεσα στους νεκρούς» σύμφωνα με τις Γραφές; Διότι ο Λόγος από μόνος του σε καμία περίπτωση δεν θα μπορούσε να πεθάνει.

Ήδη, λοιπόν, άρχισε να πράττεις αυτά και επίμενε στην πίστη, για να μην αποκλειστείς καθυστερώντας να αγοράσεις το λάδι όπως οι μωρές παρθένες. Μην επαναπαύεσαι στο ότι απλώς κρατάς τη λαμπάδα, αλλά διατήρησέ την αναμμένη. Ας λάμψει το φως των καλών σου έργων μπροστά στους ανθρώπους, και ας μην βλασφημείται ο Χριστός εξαιτίας σου. Φόρεσε το ένδυμα της αφθαρσίας διαπρέποντας σε έργα αγαθά, και ό,τι λαμβάνεις από τον Θεό για να το διαχειριστείς ως οικονόμος, διαχειρίσου το με ωφέλιμο τρόπο. Σου εμπιστεύθηκαν χρήματα; Διαχειρίσου τα καλά. Σου εμπιστεύθηκαν λόγο διδακτικό; Οικονόμησέ τον καλά. Μπορείς να προσελκύσεις στον Θεό τις ψυχές αυτών που σε ακούνε; Κάνε το με σπουδή. Πολλές είναι οι θύρες της καλής διαχείρισης. Ας μην κατακριθεί κανείς μας και αποβληθεί, ώστε με παρρησία να προϋπαντήσουμε τον αιώνιο βασιλιά Χριστό, ο οποίος βασιλεύει στους αιώνες. Διότι βασιλεύει στους αιώνες Εκείνος που κρίνει ζώντες και νεκρούς, ο οποίος πέθανε υπέρ ζώντων και νεκρών. Και καθώς λέει ο Παύλος: Γι' αυτόν τον σκοπό άλλωστε ο Χριστός πέθανε και έζησε, για να κυριεύσει και νεκρών και ζώντων.

Προς τον Ιωάννη τον μοναχό, για να απέχει από τη μανία και τη δυσφημία του Νεστορίου. Αρμόζει σε όλους όσους προσέρχονται στον Θεό και επιθυμούν να αξιωθούν την αιώνια ζωή, να διαφυλάττουν πρωτίστως άμωμη την ορθόδοξη πίστη. Και να μην προδίδουν τον ανεκτίμητο θησαυρό της πίστεως ούτε για την απόκτηση αξιωμάτων, ούτε για τις κολακείες των αρχόντων, ούτε από φόβο προς αυτούς. Διότι, εάν με τον θάνατό μας, και μάλιστα υπέρ της ευσέβειας, επρόκειτο να περιέλθουμε υπό άλλη εξουσία, εύλογα θα φρίτταμε μπροστά στον θάνατο. Εάν όμως ένας και ο αυτός Κύριος υπάρχει και για τους ζωντανούς και για τους νεκρούς, για ποιον λόγο φοβόμαστε τον θάνατο, εφόσον ο Απόστολος λέει: κανένας από εμάς δεν ζει για τον εαυτό του και κανένας δεν πεθαίνει για τον εαυτό του· διότι, είτε ζούμε, για τον Κύριο ζούμε, είτε πεθαίνουμε, για τον Κύριο πεθαίνουμε. Επομένως, είτε ζούμε είτε πεθαίνουμε, ανήκουμε στον Κύριο. Επειδή για τον σκοπό αυτό ο Χριστός και πέθανε και αναστήθηκε και έζησε, για να κυριεύσει και επί των ζωντανών και επί των νεκρών. Διότι, ακόμη και αν δεν αποβάλλουμε το σώμα χάριν της αρετής, θα το υποστούμε αυτό εξ ανάγκης όταν επέλθει ο θάνατος.

Διότι γι' αυτόν τον σκοπό πέθανα και αναστήθηκα, για να γίνω Κύριος και των νεκρών και των ζωντανών. Σηκωθείτε, ας αναχωρήσουμε από εδώ· διότι ο επουράνιος Πατέρας μου περιμένει το χαμένο πρόβατο. Τα ενενήντα εννέα πρόβατα των αγγέλων αναμένουν τον σύνδουλο Αδάμ, πότε θα αναστηθεί, και πότε θα ανέλθει και θα επιστρέψει προς τον Θεό.

Διότι αποδίδεις στον Κύριο αδυναμία ως προς τη δύναμή Του, εφόσον υποστηρίζεις ότι δεν δύναται να σώσει τον πρωτόπλαστό Του, ο οποίος εξαιτίας μίας παρακοής εκδιώχθηκε από τον παράδεισο και υπέστη όχι τυχαία παιδαγωγία, έχοντας ζήσει με ιδρώτα και κόπο και κατοικώντας απέναντι από τον παράδεισο, ώστε να θυμάται την αγαθή [διαμονή], προκειμένου να τον σώσει μέσω της μετάνοιας που γεννά η ανάμνηση· ή ότι, ενώ δύναται, δεν ελεεί. Για ποια αιτία, λοιπόν, κατήλθε ο Χριστός μέχρι τα καταχθόνια, και για ποιον λόγο, αφού έπαθε και κοιμήθηκε επί τριήμερο, αναστήθηκε; Πώς δε εκπληρώνεται το «για να κυριεύσει και νεκρών και ζώντων»; Ποιων ζώντων και νεκρών, παρά εκείνων που έχουν ανάγκη από την άνω και κάτω αρωγή Του; Και πώς θα είναι άγια τα προερχόμενα από το φύραμα, αν το ίδιο το φύραμα δεν είναι άγιο, όπως αναφέρεται και από τον άγιο Απόστολο; Διότι ο ίδιος απόστολος αναφέρει και για την Εύα ότι «θα σωθεί διά της τεκνογονίας, εάν παραμείνουν στην πίστη και τη δικαιοσύνη». 4. Και πολλά μπορούν να ειπωθούν για αυτά, ώστε σε καθέναν που διαθέτει σύνεση θα καταστεί φανερή η πρόχειρη βλασφημία και η σκοτισμένη διάνοια του Τατιανού και όσων από αυτόν ονομάζονται Τατιανοί.

Είναι δε δυνατόν να κατανοήσουμε πώς όλα αυτά, λέγω δηλαδή τα θαυμάσια του Θεού και το έλεός του, και η αλήθειά του, και η δικαιοσύνη του έφθασαν σε εκείνους που ήταν από παλιά νεκροί, και βρίσκονταν στους τάφους, και στην απώλεια, και στο σκοτάδι, και σε γη λησμονημένη, εάν αναλογιστούμε πόσων αγαθών έγινε αίτιος ο Σωτήρας και Κύριός μας σε εκείνους που βρίσκονταν από παλιά στον θάνατο, για χάρη των οποίων άλλωστε κατέβηκε σε εκείνους τους τόπους, ώστε να γίνει Κύριος όχι μόνο των ζώντων, αλλά και των νεκρών. Διότι τις αιτίες της καθόδου του μέχρι τον θάνατο τις παρουσίασε ολοκάθαρα μέσα από τα προαναφερθέντα· τα οποία εκπληρώθηκαν, σύμφωνα με τους ευαγγελιστές, όταν πολλά σώματα κεκοιμημένων αγίων αναστήθηκαν, και μαζί με τον ίδιο τον Σωτήρα εισήλθαν στην αγία πόλη του Θεού, δηλαδή την επουράνια.

Και αυτούς μεν, μέσω όσων έπραττε και δίδασκε, τους έπληττε σφοδρά, ενώ ολόκληρο το ανθρώπινο γένος το γιάτρευε και το θεράπευε με τα ήπια και προσηνή φάρμακα των λόγων του, καθώς και με τις πράες και προτρεπτικές διδασκαλίες του. Το απάλλασσε από κάθε είδους νόσους και πάθη, όχι λιγότερο των σωμάτων από όσο των ψυχών, ελευθερώνοντας όλους όσους τον πλησίαζαν από την παλαιά δεισιδαιμονία, από τους φόβους της πολυθεϊστικής πλάνης και από τον αισχρό και ακόλαστο τρόπο ζωής. Μετέθετε και μετέβαλλε όσους προσκολλώνταν σε αυτόν από την ακολασία στον σώφρονα βίο, από την ασέβεια στην ευσέβεια και από την αδικία στη δικαιοσύνη, και ακόμη από τη δυναστεία των σκληρών δαιμόνων στην ένθεη επίγνωση της αληθινής ευσέβειας, προσφέροντας επιπλέον τις πύλες της ουράνιας ζωής και της ευσεβούς διδασκαλίας στα έθνη όλης της οικουμένης. Και κατέρχεται σε τόσο μεγάλο βαθμό, ώστε όχι μόνο να απλώσει τη σωτήρια δεξιά του σε όσους καταπονούνται και νοσούν βαριά στις ψυχές, αλλά και να ελευθερώσει από τα δεσμά του θανάτου, μέσα από τις ίδιες τις πύλες του, εκείνους που ήταν ημιθανείς ή και εντελώς χαμένοι και από καιρό θαμμένοι· για αυτόν ακριβώς τον λόγο χρειάστηκε να εκτείνει την ενέργειά του μέχρι και εκείνους τους τόπους, ώστε να γίνει Κύριος όχι μόνο των ζώντων αλλά και των νεκρών.

Διότι, πρώτον μεν ο λόγος διδάσκει, «για να γίνει Κύριος και νεκρών και ζώντων»· δεύτερον δε, για να εξαλείψει τις αμαρτίες μας, θυσιαζόμενος υπέρ ημών και «γινόμενος κατάρα για εμάς»· τρίτον, για να προσφερθεί στον επί πάντων Θεό ως θύμα του Θεού και μεγάλη θυσία υπέρ σύμπαντος του κόσμου· τέταρτον, για να επιφέρει έτσι με απόρρητους λόγους την καθαίρεση της δαιμονικής ενέργειας που προκαλεί πολλές πλάνες· πέμπτον, επιπλέον αυτών, ώστε, παρουσιάζοντας στους οικείους και μαθητές του την ελπίδα της μετά θάνατον ζωής κοντά στον Θεό, όχι με λόγια ούτε με ρήματα και φωνές, αλλά με τα ίδια τα έργα, και θέτοντας ενώπιον των οφθαλμών τους την υπόσχεση που είχε δοθεί μέσω των λόγων του, να τους καταστήσει θαρραλέους και προθυμότερους στο να κηρύξουν σε όλους ομού, Έλληνες και βαρβάρους, την ευσεβή πολιτεία που θεμελιώθηκε από αυτόν.

Αυτής λοιπόν της καινής εν Χριστώ κτίσεως, της οποίας ο ίδιος υπήρξε αρχηγός, ονομάστηκε πρωτότοκος, αφού έγινε η απαρχή όλων, και εκείνων που γεννιούνται στη ζωή και των νεκρών που ζωοποιούνται δια της αναστάσεως, για να κυριεύσει και επί των νεκρών και επί των ζώντων και να αγιάσει ολόκληρο το φύραμα δια της απαρχής που βρίσκεται στον εαυτό του. Διότι το γεγονός ότι ο χαρακτηρισμός «πρωτότοκος» δεν εφαρμόζεται στον Υιό σύμφωνα με την προαιώνια ύπαρξή Του, το μαρτυρεί περίτρανα η προσηγορία «μονογενής». Επειδή ο αληθινά μονογενής δεν έχει αδελφούς. Πώς, άλλωστε, θα μπορούσε κάποιος να είναι μονογενής όταν συγκαταλέγεται ανάμεσα σε αδελφούς; Αλλά, όπως ονομάζεται Θεός και άνθρωπος, Υιός του Θεού και Υιός ανθρώπου, μορφή Θεού και μορφή δούλου, όντας τα μεν πρώτα σύμφωνα με την υπερέχουσα φύση Του, ενώ έγινε τα δεύτερα σύμφωνα με τη φιλάνθρωπη οικονομία, έτσι και, ενώ είναι μονογενής Θεός, γίνεται πρωτότοκος πάσης κτίσεως· παραμένοντας αφενός μονογενής ευρισκόμενος στους κόλπους του Πατρός, ενώ αφετέρου ανάμεσα σε αυτούς που σώζονται δια της καινής κτίσεως και γίνεται και ονομάζεται πρωτότοκος της κτίσεως. Εάν πάλι, όπως υποστηρίζει η αίρεση, ονομάζεται πρωτότοκος επειδή κατασκευάστηκε πριν από την υπόλοιπη κτίση, το όνομα αυτό δεν συμφωνεί με όσα οι ίδιοι επινοούν περί του μονογενούς Θεού. Διότι δεν ισχυρίζονται αυτό, ότι δηλαδή ο Υιός και τα σύμπαντα έγιναν με όμοιο τρόπο από τον Πατέρα, αλλά λένε ότι ο μονογενής Θεός είναι ποίημα του Πατέρα, ενώ όλα τα άλλα είναι δικά του δημιουργήματα.

Αλλά ποιο εφόδιο λάμβανε κατά το τέλος του; Την προσευχή και το θυμίαμα που προέρχεται από αυτήν. Και απεκδυόμενος τη σάρκα, ενδυόταν την προσευχή. Και ποια ήταν η προσευχή; «Κύριε Ιησού, δέξου το πνεύμα μου», δηλαδή: Εσύ πάρε αυτό που είναι δικό σου, την παρακαταθήκη που έδωσες ανάλαβέ την, το μαργαριτάρι που εμπιστεύθηκες δέξου το, αυτό που έχω κατ' εικόνα δική σου, αυτό στέλνω σε σένα. «Δέξου το πνεύμα μου». Διότι πλέον οι ψυχές των δικαίων δεν εισέρχονται στον κλαυθμώνα του άδη. Πλέον τα ζοφερά χωρία του θανάτου δεν παραλαμβάνουν τα πνεύματα των ζώντων. Μετά από εσένα, που έγινες ταυτόχρονα απαρχή των ζώντων και των νεκρών, για να γίνεις Κύριος και νεκρών και ζώντων, το φύραμα όλων των νεκρών αναθαρρεί δικαιολογημένα. «Δέξου, λοιπόν, το πνεύμα μου.» Μην επιτρέψεις στο δικό σου στρουθίο να πέσει στην ενέδρα εκείνων που το κυνηγούν, μήτε στους εχθρούς που το συναντούν στις πύλες να λυμανθούν την αναχώρησή μου από τη γη, μήτε να ταράξουν την άνοδό μου στους ουρανούς.

Διότι η Εκκλησία δεν θλίβεται και δεν στενοχωρείται μόνο από τους Ιουδαίους, αλλά και από τα έθνη και από τους λεγόμενους ψευδώνυμους Χριστιανούς, οι οποίοι, βλέποντας πάντοτε τη σωφροσύνη και τη σταθερότητά της, πασχίζουν να την φθείρουν. «Εάν, λοιπόν», λέει, «το πράξω αυτό, είναι θάνατος για μένα». Διότι το να παρακούσει κανείς τον Θεό και να υπακούσει στους ανθρώπους επιφέρει θάνατο και «αιώνια κόλαση». «Εάν όμως δεν το πράξω, δεν θα ξεφύγω από τα χέρια σας». Και το έχει πει αυτό αληθινά. Διότι όσοι προσάγονται εξαιτίας του ονόματος του Χριστού, εάν μεν πράξουν αυτό που προστάζεται από τους ανθρώπους, έχουν πεθάνει για τον Θεό, ζουν όμως για τον κόσμο· εάν πάλι δεν το πράξουν, δεν ξεφεύγουν από τα χέρια των δικαστών, αλλά κατακρίνονται από αυτούς και πεθαίνουν. «Διότι είναι προτιμότερο», χωρίς να το πράξουμε, «να πέσουμε στα χέρια» τους, «παρά να αμαρτήσουμε ενώπιον του Κυρίου». Διότι είναι προτιμότερο να πεθάνουμε αδίκως από τους ανθρώπους, για να ζήσουμε κοντά στον Θεό, παρά αφού συμφωνήσουμε μαζί τους και αφεθούμε ελεύθεροι από αυτούς, «να πέσουμε στα χέρια του Θεού». «Διότι γι' αυτόν τον λόγο και ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός έζησε και πέθανε και αναστήθηκε, για να κυριεύσει ζώντων και νεκρών».

Αυτά μεν έχουν ειπωθεί προς τους Αθηναίους· θα ήταν όμως κατάλληλος καιρός να λέγονται και προς εμάς, ότι πρέπει όλοι παντού να μετανοούν, επειδή όρισε ημέρα κατά την οποία πρόκειται να κρίνει την οικουμένη. Πρόσεξε πώς τον παρουσιάζει και ως κριτή, και ως προνοητή του κόσμου, και ως φιλάνθρωπο, και ως συγχωρητικό, και ως δυνατό, και ως σοφό, και, με απλά λόγια, να έχει όλα τα γνωρίσματα του Δημιουργού. Απόδειξη για όσα ειπώθηκαν έδωσε με την ανάστασή του από τους νεκρούς. Ας μετανοήσουμε λοιπόν· διότι οπωσδήποτε πρέπει να κριθούμε. Εάν δεν αναστήθηκε ο Χριστός, δεν κρινόμαστε· εάν όμως αναστήθηκε, οπωσδήποτε θα κριθούμε. Διότι γι' αυτό και πέθανε, λέει, για να γίνει Κύριος και νεκρών και ζωντανών· και πάλι: Διότι όλοι θα παρασταθούμε στο βήμα του Χριστού, για να λάβει ο καθένας την ανταπόδοση σύμφωνα με αυτά που έπραξε. Μη νομίσετε, λοιπόν, ότι αυτά είναι απλώς λόγια· ιδού, εισήγαγε και τον λόγο περί της αναστάσεως των πάντων· διότι διαφορετικά δεν μπορεί να κριθεί η οικουμένη. Και το, «αφού τον ανέστησε από τους νεκρούς», έχει ειπωθεί για το σώμα· διότι αυτό είναι που νεκρώθηκε, αυτό είναι που έπεσε.

Όμως δεν αρκείται σε αυτό, αλλά προσθέτει και κάτι άλλο, λέγοντας: Είτε, λοιπόν, ζούμε είτε πεθαίνουμε, του Κυρίου είμαστε. Και μεταβαίνοντας από εκείνον τον θάνατο στον φυσικό, για να μη φανεί ότι κάνει τον λόγο του τραχύ, παρουσιάζει ένα άλλο, μέγιστο σημείο της πρόνοιάς Του. Ποιο είναι άραγε αυτό; Διότι γι' αυτόν τον σκοπό, λέει, ο Χριστός και πέθανε και αναστήθηκε και έζησε, για να γίνει Κύριος και των νεκρών και των ζώντων. Ώστε ας σε πείθει και αυτό, ότι πάντοτε φροντίζει για τη σωτηρία και τη διόρθωσή μας. Διότι, εάν δεν ασκούσε τόσο μεγάλη πρόνοια για εμάς, ποια θα ήταν η ανάγκη της οικονομίας; Αυτός, λοιπόν, που επέδειξε τόσο μεγάλη σπουδή για να γίνουμε δικοί Του, ώστε και μορφή δούλου να λάβει και να πεθάνει, Αυτός θα μας περιφρονήσει αφότου γίναμε δικοί Του;

Διότι γι' αυτό, λέγει, πέθανε και έζησε, για να κυριεύσει και των νεκρών και των ζώντων· και πιο πάνω: Διότι είτε ζούμε είτε πεθαίνουμε, δικοί Του είμαστε. Είδες απόλυτη κυριαρχία; Είδες ακαταμάχητη ισχύ; Είδες ακριβέστατη πρόνοια; Διότι μη μου αναφέρεις μόνο τους ζώντες, λέγει· προνοεί και για τους απελθόντες.

Δεν είναι Θεός νεκρών, αλλά ζώντων. Όχι εκείνων που δεν υπάρχουν, λέει, και που έχουν εξαφανιστεί οριστικά, και δεν πρόκειται πλέον να αναστηθούν. Διότι δεν είπε, «Ήμουν», αλλά, «Είμαι»· δηλαδή των όντων και των ζώντων. Διότι, όπως ακριβώς ο Αδάμ, αν και ζούσε την ημέρα που έφαγε από το δέντρο, πέθανε βάσει της καταδικαστικής αποφάσεως· έτσι και αυτοί, αν και είχαν πεθάνει, ζούσαν με την υπόσχεση της αναστάσεως. Πώς λοιπόν λέει αλλού: «Για να κυριεύσει και νεκρών και ζώντων»; Αλλά δεν είναι αντίθετο αυτό με εκείνο. Διότι ως νεκρούς εδώ εννοεί εκείνους που πρόκειται και οι ίδιοι να ζήσουν. Εξάλλου, είναι διαφορετικό το, «Εγώ είμαι ο Θεός του Αβραάμ», και το, «Για να κυριεύσει και νεκρών και ζώντων». Γνωρίζει όμως και μια άλλη νεκρότητα, για την οποία λέει: «Αφήστε τους νεκρούς να θάψουν τους δικούς τους νεκρούς». Και όταν άκουσαν τα πλήθη, εξεπλάγησαν με τη διδασκαλία του. Ούτε εδώ υπάρχουν οι Σαδδουκαίοι· αλλά αυτοί μεν αποχωρούν ηττημένοι, ενώ το αμερόληπτο πλήθος καρπώνεται την ωφέλεια. Επειδή λοιπόν τέτοια είναι η ανάσταση, εμπρός ας κάνουμε τα πάντα, για να αξιωθούμε εκεί τα πρωτεία. Αν πάλι νομίζετε καλό, ας σας δείξουμε και πριν από την ανάσταση μερικούς που τα εφαρμόζουν αυτά από τώρα και τα καρπώνονται, μεταβαίνοντας πάλι στις ερήμους. Διότι πάλι με τα ίδια θέματα θα καταπιαστώ, επειδή σας βλέπω να τα ακούτε με μεγαλύτερη ευχαρίστηση. Ας δούμε, λοιπόν, και σήμερα τα πνευματικά στρατόπεδα· ας δούμε την απαλλαγμένη από φόβο καθαρή ηδονή.

Διότι και αυτός και εκείνος ευχαριστούν τον Θεό. «Διότι κανείς από εμάς δεν ζει για τον εαυτό του και κανείς δεν πεθαίνει για τον εαυτό του. Επειδή, είτε ζούμε, για τον Κύριο ζούμε· είτε πεθαίνουμε, για τον Κύριο πεθαίνουμε· επομένως, είτε ζούμε είτε πεθαίνουμε, του Κυρίου είμαστε. Διότι για τον σκοπό αυτόν ο Χριστός πέθανε και αναστήθηκε, για να γίνει Κύριος και των νεκρών και των ζώντων. Εσύ, όμως, γιατί κρίνεις τον αδελφό σου; Ή εσύ γιατί εξουθενώνεις τον αδελφό σου; Διότι όλοι θα παρασταθούμε μπροστά στο βήμα του Θεού. Επειδή είναι γραμμένο: Ζω εγώ, λέγει ο Κύριος, και σε εμένα θα λυγίσει κάθε γόνατο, και κάθε γλώσσα θα δοξολογήσει τον Θεό. Άρα, λοιπόν, καθένας από εμάς θα δώσει λόγο για τον εαυτό του στον Θεό· ας μην κρίνουμε, λοιπόν, πλέον ο ένας τον άλλον.» Σαφέστερα δήλωσε ότι αυτός που ζει σύμφωνα με τον νόμο δεν μπορεί να ζει για τον Χριστό. «Αλλά να κρίνετε μάλλον αυτό: να μην βάζετε πρόσκομμα ή σκάνδαλο στον αδελφό.» Αυτό μπορεί να αρμόζει και στους δύο, και στον τέλειο, που σκανδαλίζεται με την τήρηση των διατάξεων περί των τροφών, και στον ατελή, που προσκόπτει εξαιτίας της σφοδρής επίπληξης. «Γνωρίζω και είμαι πεπεισμένος εν Κυρίω Ιησού, ότι τίποτα δεν είναι ακάθαρτο από μόνο του, παρά μόνο για εκείνον που θεωρεί ότι κάτι είναι ακάθαρτο, για εκείνον είναι ακάθαρτο. Διότι, εάν ο αδελφός σου λυπείται εξαιτίας κάποιου φαγητού, δεν συμπεριφέρεσαι πλέον σύμφωνα με την αγάπη.» Αφού πρώτα επέπληξε αυτόν που κρίνει τον αδελφό του, τότε πλέον αποφαίνεται και επί του δογματικού ζητήματος. «Μην καταστρέφεις με την τροφή σου εκείνον για τον οποίο πέθανε ο Χριστός.»

Ρωμ. 14,6-13 «Εκείνος που φρονεί την ημέρα, για τον Κύριο τη φρονεί, και εκείνος που δεν φρονεί την ημέρα, για τον Κύριο δεν τη φρονεί». Αυτό είναι φανερό από όσα προείπαμε ότι δηλαδή αυτό εννοεί, ότι εκείνος που κρίνει και θεωρεί καλό να τρώει καθημερινά, για τον Κύριο το φρονεί, δηλαδή εν Κυρίῳ το θεωρεί αυτό, δηλαδή για χάρη του Κυρίου το πράττει· και εκείνος που δεν το κρίνει αυτό ούτε θεωρεί ότι είναι καλό να τρώει καθημερινά, για χάρη του Κυρίου κρίνει και θεωρεί ότι αυτό είναι καλό· διότι αυτά ειπώθηκαν από αυτόν ως αιτιολόγηση του «ο καθένας ας είναι απόλυτα πεπεισμένος στον δικό του νου». Πώς το λες αυτό, Παύλε; Καλώς το είπα, απαντά, επειδή και αυτός που νηστεύει παραπάνω από μία ημέρα και αυτός που τρώει καθημερινά, το πράττουν για να είναι αρεστοί στον Κύριο, και δεν πρέπει καθόλου να κατακρίνουν ο ένας τον άλλον για το ζήτημα αυτό. Έπειτα επαυξάνει την αιτιολογία και λέει: διότι και εκείνος που τρώει «ευχαριστεί» τον Θεό όταν τρώει, επειδή έδωσε στους ανθρώπους τα μέσα και τη συντήρηση της ζωής, και εκείνος που νηστεύει ευχαριστεί, επειδή έδωσε στους ανθρώπους καρτερία και υπομονή και τρόπους με τους οποίους μπορεί κάποιος να κατανικήσει τα πάθη της σάρκας. Ενώ όποιος νηστεύει ή τρώει με άλλον τρόπο είναι κατακριτέος, όπως ακριβώς συμβαίνει σε κάποιες από τις αιρέσεις.

Διότι λέει ο άγιος στο τέλος: ώστε η φράση «Γι' αυτό ο Χριστός πέθανε για να κυριεύσει ζώντων και νεκρών» πρέπει να εκληφθεί ότι αναφέρεται στις ψυχές και στα σώματα, ζώντων μεν των ψυχών, καθότι είναι αθάνατες, νεκρών δε των σωμάτων.