Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 2:1

Κεφάλαιο Αʹ. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Και γιατί βλέπεις το ξυλαράκι που είναι στο μάτι του αδελφού σου, ενώ το δοκάρι που βρίσκεται στο δικό σου μάτι δεν το παρατηρείς; Ή πώς θα πεις στον αδελφό σου: Άφησε να βγάλω το ξυλαράκι από το μάτι σου· και ιδού, το δοκάρι είναι στο μάτι σου; Υποκριτή, βγάλε πρώτα το δοκάρι από το μάτι σου, και τότε θα δεις καθαρά για να βγάλεις το ξυλαράκι από το μάτι του αδελφού σου. ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ. Γι' αυτό είσαι αναπολόγητος, άνθρωπε, καθένας που κρίνει.

Διότι, με το να κρίνεις τον άλλον, κατακρίνεις τον εαυτό σου· επειδή εσύ που κρίνεις, πράττεις τα ίδια. Γνωρίζουμε δε ότι η κρίση του Θεού είναι σύμφωνη με την αλήθεια εναντίον εκείνων που πράττουν τέτοια έργα. Νομίζεις, λοιπόν, τούτο, ω άνθρωπε, εσύ που κρίνεις όσους πράττουν τέτοια έργα, και όμως κάνεις τα ίδια, ότι εσύ θα αποφύγεις την κρίση του Θεού;

Αυτοί, αν και γνώρισαν καλά το δίκαιο θέλημα του Θεού, ότι δηλαδή όσοι πράττουν τέτοια είναι άξιοι θανάτου, όχι μόνο τα κάνουν, αλλά και επιδοκιμάζουν αυτούς που τα πράττουν. Γι' αυτό είσαι αναπολόγητος, ω άνθρωπε, καθένας που κρίνεις. Διότι, με το να κρίνεις τον άλλον, καταδικάζεις τον εαυτό σου· επειδή εσύ που κρίνεις, πράττεις τα ίδια.» Και σε πολλά άλλα σημεία αναφέρονται παρόμοια. Από αυτά αποδεικνύεται ότι, ακόμη και αν στις επιμέρους περιπτώσεις δεν έχει προστεθεί η απειλή της τιμωρίας για κάθε είδος [παράβασης], οφείλουμε αναγκαστικά να γνωρίζουμε ότι, από αναπόφευκτη ανάγκη, υποβάλλεται στη γενική καταδικαστική απόφαση εκείνος που παραβαίνει έστω και μία εντολή· αφενός επειδή ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός δήλωσε ότι «Εκείνος που με αθετεί και δεν δέχεται τα λόγια μου, έχει αυτόν που θα τον κρίνει· ο λόγος που δίδαξα, εκείνος θα τον κρίνει κατά την έσχατη ημέρα», και τα όσα ακολουθούν είναι ακόμη πιο φοβερά· αφετέρου επειδή ο Ιωάννης ο Βαπτιστής, από τον οποίο κανείς δεν είναι μεγαλύτερος, μαρτυρεί κατηγορηματικά ότι «Εκείνος που απειθεί στον Υιό δεν θα δει τη ζωή, αλλά η οργή του Θεού θα παραμείνει πάνω του.» Διότι αυτό είναι σύνηθες στη θεόπνευστη Γραφή και στην Παλαιά Διαθήκη. Επειδή, μάλιστα, μέσω του Μωυσή, ο οποίος έγραψε πολλά από τα παραγγέλματα του νόμου χωρίς να προσθέσει την απειλή εναντίον εκείνου που παραβαίνει ή αμελεί, επέφερε μια γενική κατάρα εναντίον όλων, η οποία αποτελεί την απαρχή της πιο φοβερής τιμωρίας, λέγοντας: «Επικατάρατος είναι καθένας που δεν εμμένει σε όλα τα γεγραμμένα στο βιβλίο αυτού του νόμου.»

Του Κυρίλλου. Αποκόπτει κάθε ολέθριο πάθος των διανοιών μας, την αρχή και τη γέννηση της υπεροψίας. Διότι, ενώ θα έπρεπε μερικοί να εξετάζουν τους εαυτούς τους και να πολιτεύονται σύμφωνα με τον Θεό, αυτό δεν το κάνουν, αλλά ασχολούνται με τις υποθέσεις των άλλων. Και αν δουν κάποιους να πάσχουν πνευματικά, σαν να έχουν λησμονήσει τα δικά τους νοσήματα, κάνουν το γεγονός αφορμή για επίκριση και καταλαλιά. Διότι τους καταδικάζουν, μη γνωρίζοντας ότι, καθώς νοσούν από τα ίδια με αυτούς που διαβάλλουν, κατακρίνουν τους ίδιους τους εαυτούς τους. Έτσι κάπου γράφει και ο σοφότατος Παύλος: «Διότι σε ό,τι κρίνεις τον άλλον, κατακρίνεις τον εαυτό σου. Διότι εσύ που κρίνεις πράττεις τα ίδια». Εμπρός, λοιπόν, τώρα εσείς που λέτε: Σήμερα και αύριο θα πάμε σε αυτήν την πόλη, και θα περάσουμε εκεί έναν χρόνο, και θα εμπορευτούμε και θα κερδίσουμε.

Έτσι κάπου γράφει και ο σοφότατος Παύλος: «Διότι σε ό,τι κρίνεις τον άλλον, καταδικάζεις τον εαυτό σου· επειδή εσύ που κρίνεις πράττεις τα ίδια». Καίτοι θα έπρεπε μάλλον να ελεούμε όσους ασθενούν, ως υποκείμενους στις επιθέσεις των παθών και αναπόφευκτα μπλεγμένους στις παγίδες της αμαρτίας, και να προσευχόμαστε υπέρ αυτών, και να τους παρηγορούμε, και να τους παρακινούμε σε νήψη, και να προσπαθούμε να μην περιπέσουμε στα ίδια παραπτώματα.

Την ασθένεια, λοιπόν, που προκλήθηκε στην οικουμένη από τα πονηρά δόγματα, μας την παρουσίασε μέσα από αυτά, και έδειξε με σαφήνεια ότι και οι δύο μορφές της αρρώστιας οφείλονται στη ραθυμία αυτών που νοσούν. Δείχνει στη συνέχεια, όπως ακριβώς έκανε και στην περίπτωση των δογμάτων, ότι και εδώ στερούνται κάθε δικαιολογίας· γι' αυτό λέει: «Οι οποίοι, αν και γνωρίζουν το δικαίωμα του Θεού, ότι δηλαδή όσοι πράττουν τέτοια πράγματα είναι άξιοι θανάτου, όχι μόνο τα πράττουν οι ίδιοι, αλλά και τα επιδοκιμάζουν όταν τα πράττουν άλλοι». Έχοντας θέσει δύο αντιρρήσεις, εδώ τις αναίρεσε εκ των προτέρων και τις δύο. Διότι τι θα μπορούσες να πεις; λέει. Ότι τάχα δεν γνωρίζεις τι πρέπει να πράξεις; Μάλιστα, ακόμα κι αν δεν γνώριζες, εσύ είσαι ο υπαίτιος, που εγκατέλειψες τον Θεό, ο οποίος σου τα έκανε γνωστά· τώρα όμως, μέσα από πολλά, σου αποδεικνύουμε ότι γνωρίζεις, και ότι αμαρτάνεις εκουσίως. Αλλά μήπως παρασύρεσαι από το πάθος; Τότε γιατί συμπράττεις και τα επαινείς; Διότι, λέει, όχι μόνο τα πράττουν οι ίδιοι, αλλά και τα επιδοκιμάζουν σε αυτούς που τα πράττουν. Έθεσε, λοιπόν, πρώτα την πιο βαριά και ασυγχώρητη πράξη, για να τον καταβάλει (επειδή εκείνος που επαινεί την αμαρτία είναι πολύ χειρότερος από εκείνον που αμαρτάνει)· αφού είπε λοιπόν πρώτα αυτό, μέσω αυτού τον υποτάσσει πάλι με μεγαλύτερη σφοδρότητα σε όσα ακολουθούν, λέγοντας τα εξής: «Γι' αυτό είσαι αναπολόγητος, άνθρωπε, καθένας που κρίνει. Διότι σε ό,τι κρίνεις τον άλλον, καταδικάζεις τον εαυτό σου». Αυτά τα έλεγε απευθυνόμενος προς τους άρχοντες, επειδή η πόλη εκείνη είχε τότε στα χέρια της την εξουσία της οικουμένης.

Διότι αυτό που είναι γνωστό για τον Θεό ήταν φανερό σε αυτούς, και γνώριζαν τι μεν είναι καλό και τι δε κακό, από αυτά με τα οποία έκριναν τους άλλους· πράγμα το οποίο τους επέρριπτε λέγοντας ότι: «Με αυτό που κρίνεις τον άλλον, κατακρίνεις τον εαυτό σου». Προκειμένου δε για τους Ιουδαίους, μαζί με τα προαναφερθέντα υφίσταται και ο Νόμος, και όχι μόνο ο λογισμός, ούτε μόνο η συνείδηση. Για ποιον λόγο, όμως, παραθέτει το: «να κατηγορούν ή και να απολογούνται»; Διότι, εάν έχουν γραπτό νόμο και αποδεικνύουν το έργο του, τι απομένει λοιπόν στον λογισμό να κατηγορήσει; Αλλά το «να κατηγορούν» δεν το αναφέρει πλέον μόνο για εκείνους, αλλά για ολόκληρη την ανθρώπινη φύση. Διότι τότε θα παρασταθούν ενώπιον του Θεού και οι δικοί μας λογισμοί, άλλοι μεν για να κατηγορήσουν, άλλοι δε για να απολογηθούν, και σε εκείνο το δικαστήριο ο άνθρωπος δεν θα έχει ανάγκη από κανέναν άλλον κατήγορο.

Διότι, όπως ακριβώς λέει εκεί: «Με αυτό που κρίνεις τον άλλον, κατακρίνεις τον εαυτό σου», έτσι και εδώ λέει: «Εσύ λοιπόν που διδάσκεις τον άλλον, δεν διδάσκεις τον εαυτό σου;» Αλλά εκεί μεν χρησιμοποιεί τον λόγο με τρόπο πιο απότομο, ενώ εδώ πιο ήπιο. Διότι δεν είπε: «Και βέβαια γι' αυτόν τον λόγο είσαι άξιος μεγαλύτερης τιμωρίας, επειδή, ενώ σου εμπιστεύθηκαν τόσα πολλά, κανένα από αυτά δεν χρησιμοποίησες όπως έπρεπε»· αλλά προβάλλει τον λόγο του με μορφή ερώτησης, προκαλώντας ντροπή και λέγοντας: «Εσύ λοιπόν που διδάσκεις τον άλλον, δεν διδάσκεις τον εαυτό σου;»

Πώς; Κάνοντας χρήση του φυσικού. Αυτοί οι οποίοι φανερώνουν το έργο του νόμου. Ποιου; Αυτού που εκφράζεται διά των πράξεων. Διότι εκείνος μεν που δίνεται μέσω των γραμμάτων βρίσκεται έξω, αυτός δε που δίνεται μέσω της φύσεως βρίσκεται μέσα, και ο άλλος βρίσκεται στις πράξεις· και τον μεν τον υπαγορεύουν τα γράμματα, τον δε η φύση, και τον άλλον οι πράξεις. Αυτόν ακριβώς τον τρίτο έχουμε ανάγκη, για χάρη του οποίου υπάρχουν και εκείνοι οι δύο, τόσο αυτός από τη φύση όσο και αυτός από τα γράμματα· και εάν αυτός δεν είναι παρών, κανένα όφελος δεν προκύπτει από εκείνους, αλλά μάλιστα πολύ μεγάλη βλάβη. Και αυτό το αποδεικνύει για τον φυσικό μεν λέγοντας: «Διότι σε ό,τι κρίνεις τον άλλον, κατακρίνεις τον εαυτό σου»· για τον γραπτό δε: «Εσύ που κηρύττεις να μην κλέβουν, κλέβεις;»

Διότι τι θα μπορούσες να πεις, λέει; Ότι δεν γνωρίζεις τα όσα πρέπει να πράξεις; Εσύ βέβαια είσαι υπαίτιος της άγνοιάς σου, επειδή εγκατέλειψες τον Θεό που σου τα γνωστοποιεί· τώρα όμως αποδεικνύουμε με πολλά επιχειρήματα ότι γνωρίζεις και αμαρτάνεις με τη θέλησή σου· αλλά παρασύρεσαι από το πάθος. Γιατί λοιπόν και συμπράττεις και επαινείς; ΚΕΦΑΛΑΙΟ Βʹ. «Γι' αυτό είσαι αναπολόγητος, ώ άνθρωπε, όποιος και αν είσαι εσύ που κρίνεις· διότι στο σημείο που κρίνεις τον άλλον, καταδικάζεις τον εαυτό σου· διότι εσύ που κρίνεις πράττεις τα ίδια. Γνωρίζουμε δε ότι η κρίση του Θεού είναι σύμφωνη με την αλήθεια εναντίον εκείνων που πράττουν τέτοια πράγματα;» Απευθύνει μεν τον λόγο του προς τους άρχοντες της Ρώμης, αλλά ταιριάζει και στον κάθε άνθρωπο· διότι κρίνουμε τους εαυτούς μας εξαιτίας εκείνων των πραγμάτων για τα οποία κατακρίνουμε άλλους, ενώ και εμείς πράττουμε τα παρόμοια. «Και νομίζεις, ώ άνθρωπε, εσύ που κρίνεις εκείνους που πράττουν τέτοια πράγματα και τα κάνεις ο ίδιος, ότι θα ξεφύγεις από την κρίση του Θεού; Ή μήπως περιφρονείς τον πλούτο της αγαθότητάς του και της ανοχής και της μακροθυμίας, αγνοώντας ότι η αγαθότητα του Θεού σε οδηγεί σε μετάνοια;» Ανθυποφορά: αλλά προς το παρόν δεν τιμωρούμαι, λέει· αυτός όμως την αναβολή την καθιστά όχι αφορμή για συγχώρεση, αλλά για μεγαλύτερη τιμωρία, για εκείνους που δεν θέλουν μέσω αυτής να προχωρήσουν σε μετάνοια. «Σύμφωνα δε με τη σκληρότητά σου και την αμετανόητη καρδιά σου,» Διότι αυτός που ούτε μέσω των αγαθών ούτε μέσω των επαπειλούμενων τιμωριών δεν έρχεται σε μετάνοια, πώς να μην είναι παντελώς σκληρότατος; «

«Αδικία θα την θεωρήσω, λέγει ο Κύριος.» «Οι άρχοντές της στο μέσο της είναι σαν λύκοι άρπαγες, που αρπάζουν λεία για να χύσουν αίμα, ώστε να ικανοποιήσουν την πλεονεξία τους. Και οι προφήτες της τους συγκαλύπτουν. Ανάμεσα στο άγιο και στο βέβηλο δεν έκαναν καμία διάκριση, και ανάμεσα στο ακάθαρτο και στο καθαρό δεν ξεχώριζαν.» «Οι ψυχές του λαού μου διαστράφηκαν, και ιδιοποιούνταν ψυχές, και με βεβήλωναν ενώπιον του λαού μου για μια χούφτα κριθάρι και για κομμάτια ψωμιού, θανατώνοντας ψυχές που δεν έπρεπε να πεθάνουν, και κρατώντας στη ζωή ψυχές που δεν έπρεπε να ζήσουν.» «Αυστηρή κρίση επιφυλάσσεται για όσους κατέχουν εξουσία· στους ισχυρούς επιβάλλεται σκληρή ανάκριση.» «Τα δώρα και οι δωροδοκίες τυφλώνουν τα μάτια των σοφών.» «Είσαι αναπολόγητος, άνθρωπε, εσύ που κρίνεις. Διότι, με το να κρίνεις τον άλλον, κατακρίνεις τον εαυτό σου. Επειδή εσύ που κρίνεις, πράττεις τα ίδια. Γνωρίζουμε δε ότι η κρίση του Θεού είναι σύμφωνη με την αλήθεια εναντίον εκείνων που πράττουν τέτοια έργα. Σκέφτεσαι, λοιπόν, τούτο, ω άνθρωπε, που κρίνεις εκείνους που πράττουν τέτοια, ενώ τα κάνεις και εσύ, ότι εσύ θα ξεφύγεις από την κρίση του Θεού;» Εκείνος που δεν έχει τη δικαιοσύνη ριζωμένη στην ψυχή του, αλλά είτε έχει διαφθαρεί από τα χρήματα, είτε χαρίζεται λόγω φιλίας, είτε εκδικείται κάποιον εχθρό, είτε δειλιάζει μπροστά στην εξουσία, δεν μπορεί να αποδώσει ορθά την κρίση.

Όχι εάν αυτό γίνεται προς τον Θεό ή προς κάποιον από τους πλησίον. Ώστε είναι δυνατόν να επιτιμήσει κανείς χωρίς εμπάθεια, και να ελέγξει χωρίς αμαρτία, και να κρίνει θεάρεστα αυτούς που σφάλλουν, όταν αυτά γίνονται μόνο από αγάπη για τον Θεό, για τη βοήθεια του πλησίον και για τη διόρθωση εκείνου που αμαρτάνει. Διότι υπάρχει έλεγχος, λέγω, που γίνεται από κακία και εκδικητικότητα, και υπάρχει άλλος, από φόβο Θεού και αλήθεια. Διότι, όταν η βλάβη του ενός επεκτείνεται στους πολλούς, τότε δεν πρέπει να μακροθυμούμε, ούτε να εφησυχάζουμε, ούτε να ζητούμε το δικό μας συμφέρον, αλλά το συμφέρον των πολλών για να σωθούν. Διότι από τη μεμονωμένη αρετή, η πολυμερής είναι ωφελιμότερη. Και λέγω ότι αυτό πρέπει να γίνεται απαθώς. Εάν όμως, επιτιμώντας κάποιον, παρασυρθείς σε οργή, τότε ικανοποιείς δικό σου πάθος. Και δεν είναι καλό να σώσεις μεν άλλους, ενώ τον εαυτό σου να τον καταστρέψεις. Όπως ακριβώς στην άφεση των αμαρτημάτων η αρχή προέρχεται από εμάς, έτσι και στην κρίση, τα μέτρα της καταδίκης καθορίζονται από εμάς. Διότι, σε ό,τι κρίνει κανείς τον άλλον, ενώ πράττει τα ίδια, κατακρίνει τον εαυτό του, και ελεεινά εκφέρει καταδικαστική απόφαση εναντίον του εαυτού του.

Πρόσεξε καλά και τον άγιο Μάξιμο που γράφει: «Πώς να μη φρίξει κανείς, και να μην εκπλαγεί, και να μην εκσταθεί η διάνοιά του, από το γεγονός ότι ο μεν Θεός και Πατέρας δεν κρίνει κανέναν, αλλά όλη την κρίση την έχει δώσει στον Υιό· και ο Υιός κράζει: “μην κρίνετε για να μην κριθείτε”, και “μην καταδικάζετε για να μην καταδικαστείτε”· και ο απόστολος ομοίως: “μην κρίνετε τίποτα προ του καιρού, έως ότου έλθει ο Κύριος”· και “με το κρίμα που κρίνεις τον άλλον, κατακρίνεις τον εαυτό σου”· οι δε άνθρωποι, αφήνοντας το να κλαίνε για τις δικές τους αμαρτίες, άρπαξαν την κρίση από τον Υιό, και οι ίδιοι, ως αναμάρτητοι, κρίνουν και καταδικάζουν ο ένας τον άλλον; Και ο μεν ουρανός εξέστη γι' αυτό, η δε γη έφριξε, αυτοί όμως δεν ντρέπονται παραμένοντας αναίσθητοι;». Αλλά ο ζήλος σε θλίβει; Ας σε πείσει ο άγιος Ισαάκ που λέει: «Ο ζηλωτής άνθρωπος ποτέ δεν φτάνει στην ειρήνη της διάνοιας· και αυτός που είναι ξένος προς την ειρήνη, είναι ακόμη πιο ξένος προς τη χαρά· διότι, αν η ειρήνη της διάνοιας αποκαλείται τέλεια υγεία, και ο ζήλος είναι αντίθετος προς την ειρήνη, λοιπόν πάσχει από μεγάλη νόσο αυτός που έχει πονηρό ζήλο». Ώ άνθρωπε, εσύ που νομίζεις ότι εκδηλώνεις τον ζήλο σου απέναντι στα νοσήματα των άλλων!

Εμείς δε, που τον γνωρίζουμε μερικώς, οφείλουμε να κατανοήσουμε ότι εάν μισήσουμε κάποιον από τους ομοπίστους μας ως κακό, και εμείς, όντας κακοί, θα μισηθούμε από τον Θεό· και εάν απορρίψουμε κάποιον από τη μετάνοια ως αμαρτωλό, και εμείς, όντας αμαρτωλοί, θα απορριφθούμε· και εάν δεν συγχωρήσουμε στον πλησίον τα αμαρτήματα, ούτε σε εμάς θα συγχωρηθούν. Αυτόν τον νόμο φανερώνοντας ο νομοθέτης Χριστός είπε: «Μην κρίνετε, για να μην κριθείτε, μην καταδικάζετε και δεν θα καταδικαστείτε, συγχωρείτε, και θα συγχωρηθείτε.» Γνωρίζοντας αυτόν τον νόμο ο άγιος Παύλος, τον φανέρωνε λέγοντας: «Εκείνος που κρίνει τον άλλον, κατακρίνει τον εαυτό του.» Αλλά και ο προφήτης, μη αγνοώντας τον, φώναζε προς τον Θεό λέγοντας: «Διότι εσύ θα αποδώσεις στον καθένα σύμφωνα με τα έργα τους.» Και άλλος προφήτης εκ προσώπου του Θεού λέει: «Σε εμένα ανήκει η εκδίκηση, εγώ θα ανταποδώσω, λέει ο Κύριος.» Και τι τα αναφέρω ένα προς ένα, εφόσον ολόκληρη η Θεία Γραφή, Παλαιά και Καινή, και μάλιστα ο μεγάλος ψαλμός μάς υποδεικνύει σαφέστερα αυτόν τον νόμο, έτσι ώστε, αφού τον θεωρήσουμε πνευματικό και νιώσουμε δέος, καθώς είναι μυστικά προορισμένος για κάθε μας μεταβολή, να φροντίσουμε να αγαπάμε τους αδελφούς μας όχι μόνο φανερά, αλλά και κρυφά.

ΝΔ΄. Δεν προκαλεί φρίκη, έκπληξη και έκσταση της διάνοιας το γεγονός ότι ο μεν Θεός και Πατέρας δεν κρίνει κανέναν, αλλά όλη την κρίση την έχει δώσει στον Υιό; Και ο Υιός αναφωνεί: «Μην κρίνετε, για να μην κριθείτε· μην καταδικάζετε, για να μην καταδικασθείτε». Και ο Απόστολος παρομοίως: «Μην κρίνετε τίποτε πριν από την ώρα του, έως ότου έλθει ο Κύριος», και: «Με την κρίση που κρίνεις τον άλλο, κατακρίνεις τον εαυτό σου».

Βέβαια, εσύ, έχοντας τον νου σκοτισμένο από τα πάθη, δεν θα μπορέσεις να διακρίνεις την πρέπουσα διόρθωση που χρειάζεται ο κάθε αμαρτωλός· «Υποκριτή, βγάλε πρώτα το δοκάρι από το μάτι σου, και τότε θα δεις καθαρά για να βγάλεις το σκουπιδάκι που είναι στο μάτι του αδελφού σου». Εσύ δεν θα κανονίζεις όπως πρέπει, αλλά πολύ εύκολα θα κάνεις υπερβολικές συγκαταβάσεις στους αμαρτωλούς εκείνους που πέφτουν στα ίδια πάθη που έχεις και εσύ. «Επειδή με όποια κρίση κρίνεις τον άλλον, κατακρίνεις τον εαυτό σου· διότι τα ίδια πράττεις εσύ που κρίνεις.» Εσύ δεν θα μπορέσεις να επιστρέψεις τους αμαρτωλούς προς εσένα· αλλά αντίθετα, οι αμαρτωλοί θα στρέψουν εσένα προς τον εαυτό τους· εκείνοι εσένα προς το θέλημά τους, και όχι εσύ εκείνους προς το δικό σου θέλημα· πράγμα το οποίο εμποδίζει ο Θεός, λέγοντας στον Ιερεμία: «Αυτοί θα επιστρέψουν προς εσένα· εσύ όμως δεν θα επιστρέψεις προς αυτούς».

Ρωμ. 2,1-5 Ομιλεί για υπερβολή παρανομίας· διότι και οι ίδιοι έπρατταν τα παράνομα και συνέπρατταν με όσους τα έπρατταν, και όταν κάποιος συλλαμβανόταν από κάποιον και οδηγούνταν σε δίκη, οι ίδιοι κάθονταν και καταδίκαζαν εκείνον, του οποίου τα ίδια ακριβώς έργα έπρατταν και οι ίδιοι και με τον οποίο συνέπρατταν στο να τα πράξει, και όμως τον καταδίκαζαν. Έτσι γνώριζαν ότι αμαρτάνουν, ώστε πολύ περισσότερο προκαταδίκαζαν τους εαυτούς τους.

«Και ποιος είσαι εσύ που κρίνεις ξένο υπηρέτη;» επιπλήττει πάλι μέσω του θεσπέσιου Παύλου· διότι, λέει, «με το να κρίνεις τον άλλον, καταδικάζεις τον εαυτό σου». Ποια βία της αμαρτίας σε ωθεί πιεστικά σε αυτό; Ποιο κέρδος που ελπίζεις από αυτήν τη μανία σε παρακινεί σε αυτήν την αναισχυντία, ώστε αφενός να περιφρονήσεις τις εντολές του Δεσπότη που μισεί την πονηρία, και αφετέρου να υποκύψεις στο πρόσταγμα του μισάνθρωπου τυράννου; Ή μάλλον, ποια ζημία δεν ακολουθεί όσους ταλαιπωρούνται με αυτήν τη ματαιοπονία;

Ο πρώτος νόμος, εξαιτίας της εύλογης αφορμής εκείνου που αμάρτησε, κατέκρινε περισσότερο τον αδικημένο. «Διότι», λέει, «με το κριτήριο που κρίνεις τον άλλον, κατακρίνεις τον εαυτό σου». Ενώ στο μέτρο που κάποιος συγχωρεί, θα συγχωρεθεί και ο ίδιος. Διότι έτσι λέει ο νόμος: «ανάμεσα στην κρίση υπάρχει κρίση και ανάμεσα στη συγχώρεση υπάρχει συγχώρεση». Επομένως, το πλήρωμα του νόμου είναι η συγχώρεση. Και κάναμε λόγο για πρώτο νόμο, όχι επειδή ο Θεός έδωσε δύο νόμους στους ανθρώπους, αλλά έναν, ο οποίος είναι μεν πνευματικός κατά τη φύση του, αλλά ως προς την ανταπόδοση επιφέρει στον καθένα δίκαια την απόφαση. Σε αυτόν που συγχωρεί δίνει συγχώρεση, και σε αυτόν που αντιδικεί ανταποδίδει αναλόγως. Διότι λέει: «με τον εκλεκτό θα είσαι εκλεκτός και με τον διεστραμμένο θα διαστραφείς». Γι' αυτό, εκείνοι που τον εφαρμόζουν πνευματικά και μετέχουν ανάλογα στη χάρη, αγαπούσαν όχι μόνο όσους τους ευεργετούσαν, αλλά και όσους τους χλεύαζαν και τους δίωκαν, εκλαμβάνοντας την πνευματική αγάπη ως ανταπόδοση των αγαθών. Και λέω των αγαθών, όχι μόνο επειδή συγχώρεσαν τα αδικήματα, αλλά επειδή ευεργέτησαν και τις ψυχές εκείνων που τους αδικούσαν. Διότι με τέτοιον τρόπο τους εμπιστεύονταν στον Θεό, σαν να επιτύγχαναν μέσω αυτών τον μακαρισμό, καθώς λέει: «μακάριοι είστε όταν σας ονειδίσουν και σας διώξουν». Διδάσκονταν δε από τον πνευματικό νόμο να σκέφτονται με αυτόν τον τρόπο.

Ο πρώτος νόμος, μέσω της εύλογης αφορμής εκείνου που αμάρτησε, κατέκρινε περισσότερο τον αδικηθέντα· «διότι με ό,τι κρίνει κάποιος τον άλλον, κατακρίνει τον εαυτό του», ενώ με ό,τι συγχωρεί, θα του συγχωρεθεί. Διότι έτσι λέει και ο νόμος: «ανάμεσα σε κρίση υπάρχει κρίση και ανάμεσα σε συγχώρεση υπάρχει συγχώρεση». Πλήρωμα, λοιπόν, του νόμου είναι η συγχώρεση. Ονομάσαμε δε τον νόμο πρώτο, όχι επειδή ο Θεός έδωσε δύο νόμους στους ανθρώπους, αλλά έναν· πνευματικό μεν ως προς τη φύση, που επιφέρει όμως δίκαιη την απόφαση στον καθένα κατά την ανταπόδοση. Σε αυτόν που συγχωρεί θα συγχωρήσει και από αυτόν που απαιτεί αυστηρά θα απαιτήσει αυστηρά. Λέει άλλωστε: «Με τον εκλεκτό θα είσαι εκλεκτός και με τον διεστραμμένο θα συμπεριφερθείς αναλόγως». Γι' αυτό, εκείνοι που εφάρμοζαν τον νόμο πνευματικά και συμμετείχαν αναλόγως της χάριτος, αγαπούσαν όχι μόνο αυτούς που τους ευεργετούσαν, αλλά και αυτούς που τους ονείδιζαν και τους δίωκαν, προσδοκώντας την πνευματική ανταπόδοση των αγαθών. Όχι μόνο επειδή συγχώρησαν τα αδικήματα, αλλά επειδή ευεργέτησαν και τις ψυχές εκείνων που τους αδικούσαν· διότι έτσι τους εμπιστεύονταν στον Θεό, ώστε μέσω αυτών να επιτύχουν τον μακαρισμό, καθώς λέει: «Μακάριοι είστε όταν σας διώξουν και σας ονειδίσουν». Και από τον πνευματικό νόμο διδάσκονταν να φρονούν με αυτόν τον τρόπο.