Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 2:11

ΑΠΟ ΤΙΣ ΕΠΙΣΤΟΛΕΣ ΤΟΥ ΠΑΥΛΟΥ. Ερώτ. 91. «Δόξα και τιμή και ειρήνη σε καθέναν που εργάζεται το αγαθό, στον Ιουδαίο πρώτα αλλά και στον Έλληνα. Διότι δεν υπάρχει προσωποληψία εκ μέρους του Θεού. Διότι όσοι αμάρτησαν χωρίς να έχουν τον νόμο, χωρίς τον νόμο και θα χαθούν· και όσοι αμάρτησαν ενώ είχαν τον νόμο, μέσω του νόμου θα κριθούν.» Ερμηνεία. Επαινεί όλους όσους εργάζονται το αγαθό. Ως Έλληνα δεν εννοεί τον ειδωλολάτρη, αλλά τον θεοσεβή, ο οποίος δεν πιστεύει στον Χριστό, ούτε τηρεί τον παλαιό νόμο, αλλά βρίσκεται εκτός νόμου. Επικαλείται όμως και σέβεται τον Θεό, και διατηρεί την αρετή. Ένας τέτοιος άνθρωπος, ακόμη και αν σφάλει, πρόκειται να τιμωρηθεί ελαφρότερα από τον Ιουδαίο, διότι ο Ιουδαίος παραβαίνει τον νόμο και φέρει βαρύτερη κατηγορία. Όταν λοιπόν ακούσεις το: «Όσοι αμάρτησαν χωρίς να έχουν τον νόμο, χωρίς τον νόμο και θα χαθούν», να κατανοείς την ελαφρότερη τιμωρία· ενώ το: «Όσοι αμάρτησαν ενώ είχαν τον νόμο», τη χειρότερη κόλαση και τιμωρία.

Διότι δεν υπάρχει προσωποληψία στον Θεό, σύμφωνα με όσα είναι γεγραμμένα· αλλά είτε είναι κάποιος μεγάλος και σπουδαίος, εξυψωμένος από τον πλούτο και την κοσμική δόξα, θα λάβει την άδοξη και ατιμωτική απόφαση, εάν βαρύνεται με τις κατηγορίες της φαυλότητας· είτε πάλι είναι κάποιος μικρός, που ζει μέσα στη φτώχεια και την ασημότητα, θα καταδικαστεί ως ακάθαρτος, εάν δεν καυχιέται για τους ενάρετους τρόπους του· ούτε μπορεί κάποιος να χρησιμοποιήσει ως εφεύρημα την ταπεινότητά του για να ελεηθεί από τον δίκαιο Κριτή, εάν δεν έχει την ευπρέπεια στα έργα του, δηλαδή τα έργα της ευσέβειας και της αρετής. Επομένως, η καμήλα, ο λαγός και ο χοιρογρύλλιος θα μπορούσαν να είναι ένας σαφής τύπος του μικρού και του μεγάλου. Αναφέρει επίσης τον χοίρο ως ακάθαρτο, διότι έχει μεν διχαλωτή οπλή, αλλά δεν έχει από τη φύση του την ικανότητα να αναμασά την τροφή, δηλαδή να μηρυκάζει, αποδεικνύοντας έτσι ότι το καύχημα των έργων είναι αδρανές και άχρηστο χωρίς τον λόγο της ευσέβειας. Διότι, όπως η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή, έτσι και το αντίστροφο, νεκρή είναι οπωσδήποτε η κοσμιότητα και η ενάρετη συμπεριφορά στα έργα, όταν απουσιάζει η θεογνωσία και όταν ο λόγος της ευσέβειας δεν κατοικεί στις ψυχές μας, αλλά μένοντας προσκολλημένη κάτω, έχει στρέψει την προσοχή της στη γη και φαίνεται να φοβάται να υψώσει το βλέμμα προς τα πάνω.

Διότι είναι αλήθεια αυτό που είπε ο Χριστός, ότι «Καθένας που πράττει τα φαύλα μισεί το φως, και δεν έρχεται στο φως, για να μην ελεγχθούν τα έργα του· ενώ εκείνος που πράττει την αλήθεια, έρχεται στο φως, για να φανερωθούν τα έργα του, επειδή είναι καμωμένα εν τω Θεώ». Ακάθαρτα είναι δε και τα ερπετά από τα πετεινά, «τα οποία πορεύονται», λέει, «με τα τέσσερα», όπως για παράδειγμα οι μύγες και όσα μοιάζουν με αυτές. Είναι δε μύρια αυτά τα μικρά και απεχθή, τα οποία δεν έχουν την ικανότητα να πετούν ψηλά. Ποιος είναι, λοιπόν, ο λόγος που ο νόμος αναφέρθηκε και σε αυτά, είναι αναγκαίο να το εξετάσουμε προσεκτικά. Διότι, όπως ακριβώς όταν έκανε μνεία των κτηνών, κατονομάζοντας την καμήλα πρόσθεσε τον λαγό, αποδεικνύοντας οπωσδήποτε εξίσου ακάθαρτους όσους κατηγορούνται για φαυλότητα, είτε είναι κανείς μεγάλος είτε μικρός (διότι δεν υπάρχει προσωποληψία στον Θεό, σύμφωνα με τα γεγραμμένα)· έτσι και εδώ κάνει μεν μνεία του αετού, και αφού κατονόμασε τον βασιλικότερο των πτηνών, κατέρχεται πάλι έως και στο πιο μικρό από όσα συνηθίζουν να φέρουν πτερά, θέτοντας στην ίδια μοίρα μικρό και μεγάλο, εφόσον είναι δημιουργός άτοπων έργων και φέρει ανεξίτηλη την κατάκριση. Εξαιρεί βεβαίως από ένα τέτοιο γένος την ακρίδα και τον βρούχο και τα παρόμοια με αυτά, εξαιτίας της ευρωστίας τους να μπορούν να αναπηδούν, και ελάχιστα μεν να παραμένουν στα χαμηλά, αλλά αντίθετα να υψώνονται συχνά ψηλά και να πηδούν με ευκολία.

Ούτε αν κάποιος φωνάξει με δυνατή φωνή ενώ φλέγεται, υπάρχει κανείς για να τον βοηθήσει ή να τον παρηγορήσει, εφόσον καταδικαστεί για τις ίδιες του τις πράξεις. Διότι είναι γραμμένο: η κρίση θα είναι αμείλικτη για εκείνον που δεν έδειξε έλεος· και δεν υπάρχει χαρά για τους ασεβείς. Δεν έχεις δει, άλλωστε, και την ίδια την κάμινο που ανάβει κάτω από τα λουτρά; Σε εκείνη δε τη φωτιά, αντί για ξύλα, παπύρους και καλάμια, οι ασεβείς και οι αμαρτωλοί κατακαίγονται από θεϊκό πυρ. Οι αμαρτίες τους υψώνονται εναντίον τους και καθιστούν τη φλόγα ακόμη πιο σφοδρή εναντίον τους. Διότι είναι γραμμένο: οργή και θυμός, θλίψη και στενοχώρια θα έρθουν πάνω σε κάθε ψυχή ανθρώπου που εργάζεται το κακό, Ιουδαίου πρώτα αλλά και Έλληνα. Δόξα δε και τιμή και ειρήνη σε κάθε άνθρωπο που εργάζεται το αγαθό, Ιουδαίο πρώτα και Έλληνα· διότι δεν υπάρχει προσωποληψία ενώπιον του Θεού.

Δέκα λοιπόν είναι αυτές οι αλληλένδετες προφητείες περί των αλλοφύλων εθνών, στις οποίες έχει συμπεριλάβει και τη «φάραγγα της Σιών», συγκαταλέγοντας τον ιουδαϊκό λαό μαζί με τους αλλοφύλους. Σε αυτούς ευαγγελίζεται τη γνώση μέσω του Χριστού και τις επαγγελίες των αγαθών, και κηρύττει καθολικά προς όλους τον λόγο περί της κρίσεως του Θεού, προτρέποντας άπαντες τους ανθρώπους να ζουν θεοσεβώς, έχοντας πάντοτε κατά νου το δικαστήριο του Θεού. Αναγκαστικά δε παρέδιδε στους Ιουδαίους τις προφητείες για αυτά ακριβώς τα πράγματα, ώστε από την προαγόρευση των μελλοντικών γεγονότων και από την έκβαση σύμφωνα με τις προρρήσεις, να πεισθούν αληθώς ότι «είναι ο Θεός αυτός που τους μιλάει μέσω των προφητών», ο οποίος προνοεί για αυτούς και τους συμβουλεύει τα ωφέλιμα. Πρώτη, λοιπόν, τοποθετεί την «όραση κατά της Βαβυλώνος», έχοντας προαναγγείλει στην αρχή ολόκληρου του βιβλίου την «όραση κατά της Ιουδαίας και κατά της Ιερουσαλήμ». Διότι, επειδή «δεν υπάρχει προσωποληψία στον Θεό», άρχισε από τους δικούς του (ανθρώπους) και σε αυτούς πάλι θα καταλήξει τον λόγο. Από τα αλλόφυλα έθνη, προτάσσει τη Βαβυλώνα· αυτή δε ήταν η μεγαλύτερη και ισχυρότερη βασιλική πόλη των Ασσυρίων. Λέγεται δε ότι οι Ασσύριοι πρώτοι κυριάρχησαν στην οικουμένη επί χίλια τριακόσια ολόκληρα χρόνια, μέχρι την εποχή εκείνων που πολιόρκησαν την Ιερουσαλήμ και οδήγησαν τον ιουδαϊκό λαό αιχμάλωτο στη δική τους χώρα.

Όταν, λοιπόν, πλησιάζουμε τον Θεό, ας εξετάζουμε πρώτα τη ζωή μας, εάν φέρουμε μέσα μας κάτι άξιο της θείας συγγένειας, και τότε ας πάρουμε το θάρρος να προφέρουμε έναν τέτοιο λόγο· διότι εκείνος που διέταξε να τον αποκαλούμε Πατέρα, δεν επέτρεψε να λέμε ψεύδη. Επομένως, εκείνος που πολιτεύθηκε επάξια της θεϊκής ευγένειας, αυτός δικαίως αποβλέπει προς την ουράνια πόλη, ονομάζοντας πατέρα τον Βασιλέα των ουρανών και πατρίδα του την ουράνια μακαριότητα. Πού αποβλέπει ο σκοπός της συμβουλής: «Τα άνω φρονείτε»; Στο να θέτει κανείς τα θεμέλια της κατοικίας του εκεί όπου είναι ο Θεός, εκεί να εναποθέτει τους θησαυρούς του, εκεί να μετοικίζει την καρδιά του· διότι όπου είναι ο θησαυρός, εκεί θα είναι και η καρδιά. Στο να ατενίζει παντοτινά προς το πατρικό κάλλος και σύμφωνα με αυτό να καλλωπίζει τη δική του ψυχή. Δεν υπάρχει προσωποληψία στον Θεό, λέει η Γραφή. Ας απέχει και από τη δική σου μορφή ένας τέτοιος ρύπος. Το θείο είναι καθαρό από φθόνο και από κάθε εμπαθή κηλίδα· ας μη σε στιγματίζουν λοιπόν τέτοια πάθη, ούτε ο φθόνος, ούτε η αλαζονεία, ούτε οτιδήποτε άλλο από όσα μολύνουν το θεοειδές κάλλος. Εάν είσαι τέτοιος, πάρε το θάρρος να επικαλεστείς τον Θεό με οικεία φωνή και να ονομάσεις πατέρα σου τον Δεσπότη των πάντων.

Διότι, αν και είχαν αγαθή και εξαιρετική προαίρεση, όμως χωρίς τη δύναμη του Θεού δεν θα μπορούσαν να ξεπεράσουν τη φύση και, ενώ βρίσκονταν στο σώμα, να καταπολεμήσουν τον ασώματο εχθρό. Γι' αυτό και ο ψαλμωδός προφήτης, αφού είπε, «θαυμαστός είναι ο Θεός στους αγίους του», πρόσθεσε: «αυτός θα δώσει δύναμη και ισχύ στο λαό του». Και προσέξτε με σύνεση τη δύναμη των προφητικών λόγων: διότι σε όλο τον λαό του, λέει, δίνει ο Θεός δύναμη και ισχύ· επειδή δεν υπάρχει προσωποληψία στον Θεό· θαυμάζεται όμως μόνο στους αγίους του. Διότι, όπως ακριβώς ο ήλιος από ψηλά ρίχνει πλούσια σε όλους εξίσου τις ακτίνες του, αλλά τις βλέπουν μόνο όσοι έχουν μάτια, και μάλιστα όχι κλειστά, και απολαμβάνουν καθαρά τη λάμψη όσοι βλέπουν οξυδερκώς λόγω της καθαρότητας των ματιών, και δεν βλέπουν θαμπά εξαιτίας ασθένειας ή καταρράκτη ή κάποιου τέτοιου που έχει πέσει στα μάτια τους· έτσι και ο Θεός από ψηλά χορηγεί πλούσια σε όλους τη βοήθειά του· διότι αυτός είναι η σωστική και φωτιστική πηγή του ελέους και της αγαθότητας που αναβλύζει αέναα.

Διότι ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού. Ας κραταιωθεί εναντίον των εχθρών σου, και των αισθητών και των νοητών. Δικαιοσύνη: Τότε όταν πρόκειται να κρίνει όλα τα έθνη· διότι ο θρόνος του Θεού είναι γεμάτος από δικαιοσύνη και κρίση. Έλεος και αλήθεια: Διότι η δευτέρα παρουσία έρχεται με πολλή παράταξη και φρικτή δύναμη. Προηγούνται δε το έλεος και η αλήθεια. Το μεν έλεος για να ελεήσει, η δε αλήθεια διότι δεν υπάρχει προσωποληψία στον Θεό. Μακάριος ο λαός: Διότι τότε μακαρίζονται, όσοι δεν έπαψαν να δοξάζουν τον Θεό με προσευχές και ψαλμούς· και μακαρίζονται αξιούμενοι των αμοιβών. Κύριε, στο φως: Όσοι τότε απολαμβάνουν (κομίζονται) τις αμοιβές των έργων, χαίρονται μέσα σε αληθινό φως στους αιώνες των αιώνων. Και στο όνομα: Όλοι οι άγιοι αγάλλονται σε όλον τον αιώνα (όλη την ημέρα). Και στη δικαιοσύνη: Κάνοντας υψηλό τον βίο τους και για αυτό τον λόγο υψούμενοι ένδοξα. Διότι το καύχημα: Ο Χριστός είναι των αγίων· διότι σε αυτόν σεμνύνονται και σε τούτον τον αιώνα και στον μέλλοντα. Και στην ευδοκία: Όλων των πιστών στο θέλημα του Χριστού υψώθηκε το καύχημα και η ισχύς. Διότι του Κυρίου: Τον πιστό λαό, που αποτελείται από τα έθνη, ο Χριστός τον ανέλαβε ως βασιλιάς του Ισραήλ, ως μορφή και όραση του Θεού, που είναι ο Ισραήλ.

Και ανοίγοντας ο Πέτρος το στόμα του είπε: Αληθινά κατανοώ ότι ο Θεός δεν είναι προσωπολήπτης, αλλά σε κάθε έθνος, εκείνος που τον φοβάται και εργάζεται τη δικαιοσύνη είναι δεκτός από αυτόν. Δηλαδή, είτε είναι απερίτμητος είτε είναι περιτμημένος. Αυτό δηλώνει και ο Παύλος όταν λέει: «Διότι δεν υπάρχει προσωποληψία στον Θεό». «Τώρα, λοιπόν», αναφέρει, «είμαστε όλοι εμείς παρόντες ενώπιον του Θεού». Δες πόση είναι η πίστη, πόση η ευλάβεια. Γνώριζε ότι ο Πέτρος δεν είπε τίποτα το ανθρώπινο, λέγοντας το: «Ο Θεός μου έδειξε». Γι' αυτό και λέει: «Είμαστε παρόντες για να ακούσουμε όλα όσα σε προσέταξε ο Θεός». Τι λοιπόν; Άραγε είναι δεκτός από αυτόν και εκείνος που βρίσκεται στην Περσία; Εάν είναι άξιος, κατ' αυτόν τον τρόπο θα γίνει δεκτός, με το να καταξιωθεί δηλαδή την πίστη. Γι' αυτό άλλωστε δεν παρέβλεψε ούτε τον ευνούχο από την Αιθιοπία. Και τι θα μπορούσες να πεις, αναφέρει, για τους θεοσεβείς που παραβλέφθηκαν; Άπαγε! Κανένας θεοσεβής δεν παραβλέπεται. Διότι δεν είναι δυνατόν, σε καμία περίπτωση δεν είναι δυνατόν να παραβλεφθεί ποτέ κανένας από αυτούς. «Σε κάθε έθνος», λέει, «εκείνος που φοβάται τον Θεό και εργάζεται τη δικαιοσύνη». Ως δικαιοσύνη ονομάζει εδώ την κάθε αρετή.

Διότι εδώ στην παρούσα ζωή, όσα καλά και αν έχει κανείς, τα έχει με πολλές ταραχές, έστω κι αν είναι πλούσιος, έστω κι αν είναι άρχοντας, έστω κι αν είναι βασιλιάς· κι αν δεν συγκρούεται με άλλον, τουλάχιστον συγκρούεται πολλές φορές με τον ίδιο τον εαυτό του, και διεξάγει μεγάλο πόλεμο στους λογισμούς του. Εκεί όμως δεν υπάρχει τίποτε τέτοιο, αλλά τα πάντα είναι γαλήνια και απαλλαγμένα από κάθε ταραχή, και κατέχουν τη γνήσια ειρήνη. Αφού λοιπόν απέδειξε μέσα από τα προηγούμενα, ότι και όσοι δεν έχουν τον νόμο θα απολαύσουν τα ίδια αγαθά, προσθέτει και τη λογική αιτιολόγηση, λέγοντας τα εξής: «Διότι δεν υπάρχει προσωποληψία στον Θεό». Διότι, όταν λέει ότι τιμωρείται και ο Ιουδαίος και ο Έλληνας όταν αμαρτάνουν, δεν έχει ανάγκη από επιχειρήματα· όταν όμως θέλει να αποδείξει ότι τιμάται και ο Έλληνας, τότε πλέον χρειάζεται θεωρητική θεμελίωση. Επειδή φαινόταν θαυμαστό και παράδοξο το να τιμάται κάποιος επειδή πράττει το αγαθό, παρότι δεν είχε ακούσει ποτέ ούτε τον νόμο ούτε τους προφήτες. Γι' αυτό τον λόγο, όπως ακριβώς είπα και πρωτύτερα, προγυμνάζει την ακοή τους με αναφορές στους χρόνους πριν από τη χάρη, ώστε να εισαγάγει στη συνέχεια ευκολότερα, μαζί με την πίστη, και τη συγκατάθεσή τους σε αυτά. Διότι στο σημείο αυτό καθίσταται απολύτως υπεράνω υποψίας, καθώς δεν επιχειρηματολογεί υπέρ του εαυτού του. Αφού λοιπόν είπε, «Δόξα και τιμή και ειρήνη σε καθέναν που εργάζεται το αγαθό, και στον Ιουδαίο πρώτα, και στον Έλληνα», πρόσθεσε: «Διότι δεν υπάρχει προσωποληψία στον Θεό». Ω, με πόση συντριπτική υπεροχή αναδείχθηκε νικητής!

Διότι αποδεικνύει, οδηγώντας τον συλλογισμό σε άτοπο, ότι δεν αρμόζει στον Θεό το να μη γίνει έτσι· διότι αυτό θα συνιστούσε προσωποληψία· ο Θεός όμως δεν είναι τέτοιος. Και δεν είπε: «αν δεν γινόταν αυτό, ο Θεός θα ήταν προσωπολήπτης», αλλά εκφράστηκε με μεγαλύτερη σεμνότητα: «Διότι δεν υπάρχει προσωποληψία στον Θεό»· δηλαδή, δεν εξετάζει την ιδιότητα των προσώπων, αλλά τη διαφορά των πράξεων.

Ο Θεός είναι η ζωή όλων όσων διαθέτουν ελεύθερη προαίρεση· η σωτηρία όλων, πιστών και απίστων, δικαίων και αδίκων, ευσεβών και ασεβών, απαθών και εμπαθών, μοναχών και κοσμικών, σοφών και αγραμμάτων, υγιών και ασθενών, νέων και ηλικιωμένων. Όπως ακριβώς στη διάχυση του φωτός, στη θέα του ήλιου και στην εναλλαγή του αέρα δεν υπάρχει καμία διάκριση· «διότι δεν υπάρχει προσωποληψία στον Θεό». Ασεβής είναι η λογική και θνητή φύση, η οποία αποφεύγει με τη θέλησή της τη ζωή και θεωρεί τον ίδιο τον Δημιουργό της, τον αιώνια υπάρχοντα, ως μη υπάρχοντα. Παράνομος είναι εκείνος που κατέχει τον νόμο του Θεού με τη δική του κακοβουλία και νομίζει ότι πιστεύει στον Θεό ενώ ακολουθεί αντίθετη αίρεση.

«Θησαυρίζεις για τον εαυτό σου οργή κατά την ημέρα της οργής και της αποκαλύψεως της δικαιοκρισίας του Θεού, ο οποίος θα ανταποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του· σε αυτούς μεν που με υπομονή στο αγαθό έργο.» Εσύ, λέγει, προσελκύεις την οργή στον εαυτό σου, όχι ο Θεός σε σένα. Και η λέξη «θησαυρίζεις» (συσσωρεύεις) χρησιμοποιείται επειδή αυτή (η οργή) θα έλθει οπωσδήποτε και αναπόφευκτα, εάν δεν την ξεπλύνουμε με τη μετάνοια. «Αναζητούν δόξα και τιμή και αφθαρσία, (θα δώσει) ζωή αιώνια.» Μη μπορώντας να εκφράσει τα μελλοντικά αγαθά που θα υπάρξουν για τους αγίους που παρίστανται ενώπιόν του, τα υποδηλώνει μέσω των ανθρώπινων τιμών. Αναφέροντας δε δόξα, τιμή και αφθαρσία, αναφέρεται στα όντως αγαθά, τα οποία ποτέ δεν ανέβηκαν σε καρδιά ανθρώπου. «Σε εκείνους δε που ενεργούν από φιλονικία και απειθούν μεν στην αλήθεια, αλλά υπακούουν στην αδικία.» Για να δείξει πάλι την ενοχή της προαιρέσεως, δεν είπε «από άγνοια», αλλά «από φιλονικία». «Οργή και θυμός· θλίψη και στενοχώρια σε κάθε ψυχή ανθρώπου που κατεργάζεται το κακό, Ιουδαίου πρώτα, αλλά και Έλληνα.» Όπως ακριβώς εισάγει τις μελλοντικές αμοιβές μέσω των αγαθών που είναι γνωστά σε εμάς, έτσι και πάλι εισάγει τις μελλοντικές τιμωρίες μέσω των λυπηρών καταστάσεων που υπάρχουν ανάμεσά μας. «Δόξα δε και τιμή και ειρήνη σε καθέναν που εργάζεται το αγαθό, στον Ιουδαίο πρώτα, και στον Έλληνα. Διότι δεν υπάρχει προσωποληψία στον Θεό.» Παντού περιβάλλει τον ακροατή με τα αγαθά, προτρέποντάς τον να προσέλθει σε αυτό (το αγαθό).

Δεν υπάρχει προσωποληψία στον Θεό, σύμφωνα με τα γεγραμμένα, αλλά είτε κάποιος είναι μεγάλος και επιφανής, έχοντας ανυψωθεί με τον πλούτο και την κοσμική δόξα, θα λάβει απόφαση άδοξη και στερημένη από κάθε τιμή, εάν βαρύνεται με κατηγορίες φαυλότητας· είτε κάποιος είναι μικρός, ζώντας μέσα στη φτώχεια και την ασημότητα, θα καταδικαστεί για ακαθαρσία, εάν δεν καυχάται για τον ενάρετο τρόπο της ζωής του.

Εάν δε το σκεύος της οθόνης ανασύρθηκε πάλι στον ουρανό, ας κατανοήσουμε ότι, αφού υποδείχθηκε στον μέγα Πέτρο πως οι πνευματικοί λόγοι των αισθητών συνυπάρχουν με τους νοητούς, ο Θεός τους ελκύει πάλι προς τον εαυτό Του, διδάσκοντας ότι τίποτα από όσα οι λόγοι τους παραμένουν κοντά Του δεν είναι απολύτως ακάθαρτο. Γι' αυτό, ο μέγας απόστολος, αφού κατανόησε τη δύναμη αυτών που είδε, έμαθε να μην αποκαλεί κανέναν άνθρωπο ακάθαρτο, ούτε να θεωρεί ότι υπάρχει προσωποληψία στον Θεό, η οποία να προκαλεί άδικη διαίρεση των όντων. Επομένως, χωρίς καμία χρονοτριβή, εκπλήρωσε το θείο πρόσταγμα, θυσιάζοντας για την πνευματική ζωή εκείνους που εκουσίως περιτέμνουν την καρδιά τους με τον λόγο της χάριτος και αποβάλλουν σαν ακροβυστία κάθε ακαθαρσία απιστίας, κακίας και αγνωσίας, χωρίς όμως να περιτέμνουν κανένα από τα φυσικά γνωρίσματα της σάρκας, των οποίων η σύσταση δεν προέρχεται από εμπαθή προαίρεση, αλλά η γένεσή τους οφείλεται στη θεία δημιουργία. Διότι τίποτα από τα κατά φύσιν δεν είναι ακάθαρτο, εφόσον έχει τον Θεό ως αίτιο της ύπαρξής του.

68. Σε καθέναν που με υπομονή εφαρμόζει τις εντολές ως προς τον εξωτερικό και τον εσωτερικό άνθρωπο, και αποβλέπει μόνο στη δόξα του Θεού, δίνεται η τιμή της ουράνιας γνώσης, ειρήνη ψυχής και αφθαρσία, ως σε κάποιον που δεν είναι απλώς ακροατής, αλλά εκτελεστής του νόμου της χάριτος. Τη γνώση αυτού, η οποία επιβεβαιώνεται από τα έργα, δεν την περιφρονεί ο Θεός, αλλά τη συνδοξάζει με τους λόγους της γνώσης εκείνων που έλαμψαν μέσω της δικής του σοφίας μέσα στην Εκκλησία των πιστών, επειδή σε αυτόν δεν υπάρχει προσωποληψία. Σε εκείνον όμως που αγωνίζεται από εριθεία, και από τη μια απειθεί στους λόγους αυτών που καθοδηγούνται από το Πνεύμα, ενώ από την άλλη πείθεται στη δική του σύνεση και στους απατηλούς λόγους εκείνων που περιβάλλονται μόνο το σχήμα της ευσέβειας, και οι οποίοι καθοδηγούνται από πνεύμα φιλόδοξο και φιλήδονο, δίνεται θλίψη και στενοχώρια, φθόνος, θυμός και οργή, τώρα μεν ως ανταπόδοση για την πλάνη του, στο τέλος δε, ως κατηγορία από τους λογισμούς του που μεταξύ τους κατηγορούν ή και υπερασπίζονται ο ένας τον άλλον, κατά την ημέρα που ο Θεός θα κρίνει τα κρυφά των ανθρώπων, και θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με το έργο του.

Δεν έπραξαν όμως έτσι οι τρισμακάριοι Άγιοι Τεσσαράκοντα· αλλά, όταν λιποτάκτησε ο ένας από αυτούς πηγαίνοντας στο λουτρό, άφησε σε εκείνους αφόρητο πένθος, και όταν ο Ιούδας παρασύρθηκε στην προδοσία και απομακρύνθηκε από τον Χριστό, ο χορός των αγίων αποστόλων περιήλθε σε μεγάλη θλίψη. Εμείς, όμως, οι άθλιοι δεν ενεργούμε έτσι, γι' αυτό ούτε τους στεφάνους τους θα αξιωθούμε, ούτε τη δόξα τους θα απολαύσουμε· διότι τα όμοια ανταποδίδονται στα όμοια, και τους στεφάνους αυτών που ο καθένας ζήλωσε, αυτών και θα λάβει: ο πιστός του πιστού, ο υπομονετικός του υπομονετικού, ο αθλητής του αθλητή, αυτός που δεν αρνήθηκε την πίστη αυτού που δεν την αρνήθηκε, ο φιλέντολος του φιλέντολου, ο αληθινός του αληθινού, ο καθαρός του καθαρού· όπως και αντίστροφα ο άπιστος του απίστου, ο απειθής του απειθούς, ο υπερόπτης του υπερόπτη, ο λιποτάκτης του λιποτάκτη, ο πονηρός του πονηρού, ο ψεύστης του ψεύστη, ο αρνητής του αρνητή, ο απαίδευτος του απαίδευτου, ο καταφρονητής του καταφρονητή, ο μισάρετος του μισάρετου. Και δεν υπάρχει καμία μεταβολή σε αυτό, «διότι δεν υπάρχει προσωποληψία στον Θεό», και καμία «κοινωνία του φωτός με το σκοτάδι», αλλά στον καθένα έχει απονεμηθεί αυτό που του αξίζει.