Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 2:12

ΑΠΟ ΤΙΣ ΕΠΙΣΤΟΛΕΣ ΤΟΥ ΠΑΥΛΟΥ. Ερώτ. 91. «Δόξα και τιμή και ειρήνη σε καθέναν που εργάζεται το αγαθό, στον Ιουδαίο πρώτα αλλά και στον Έλληνα. Διότι δεν υπάρχει προσωποληψία εκ μέρους του Θεού. Διότι όσοι αμάρτησαν χωρίς να έχουν τον νόμο, χωρίς τον νόμο και θα χαθούν· και όσοι αμάρτησαν ενώ είχαν τον νόμο, μέσω του νόμου θα κριθούν.» Ερμηνεία. Επαινεί όλους όσους εργάζονται το αγαθό. Ως Έλληνα δεν εννοεί τον ειδωλολάτρη, αλλά τον θεοσεβή, ο οποίος δεν πιστεύει στον Χριστό, ούτε τηρεί τον παλαιό νόμο, αλλά βρίσκεται εκτός νόμου. Επικαλείται όμως και σέβεται τον Θεό, και διατηρεί την αρετή. Ένας τέτοιος άνθρωπος, ακόμη και αν σφάλει, πρόκειται να τιμωρηθεί ελαφρότερα από τον Ιουδαίο, διότι ο Ιουδαίος παραβαίνει τον νόμο και φέρει βαρύτερη κατηγορία. Όταν λοιπόν ακούσεις το: «Όσοι αμάρτησαν χωρίς να έχουν τον νόμο, χωρίς τον νόμο και θα χαθούν», να κατανοείς την ελαφρότερη τιμωρία· ενώ το: «Όσοι αμάρτησαν ενώ είχαν τον νόμο», τη χειρότερη κόλαση και τιμωρία.

Και θα φέρει σε κρίση τον ισραηλιτικό λαό. Διότι όσοι αμάρτησαν ευρισκόμενοι υπό τον νόμο, διά του νόμου θα κριθούν, ενώ τους υπόλοιπους λαούς, όχι πλέον· διότι όσοι αμάρτησαν χωρίς νόμο, χωρίς νόμο και θα απολεστούν· και οι ασεβείς δεν θα αναστηθούν εν κρίσει, αλλά εν κατακρίσει. Σε κάθε νομοθέτη δε, απέναντι σε αυτούς που κρίνονται σύμφωνα με τον νόμο που γράφτηκε από αυτόν, η κρίση έγκειται στην αντιπαραβολή τόσο της πράξεως όσο και του θελήματος του νομοθέτη. Γι' αυτό και ο Κύριος λέγει: «Ο λόγος που ελάλησα, αυτός θα σας κρίνει», διότι οι λογισμοί αντιπαρατίθενται μεταξύ τους: και εκείνος που έχει υποβληθεί από τον Κύριο, και εκείνος που έχει παρακινήσει στην αμαρτία.

Από την προς Ρωμαίους, στον ίδιο 〈δ〉, ενώ στο αποστολικό 〈α〉. 〈α〉 (〈κη〉). «Όσοι αμάρτησαν χωρίς νόμο, χωρίς νόμο και θα απολεστούν, και όσοι αμάρτησαν υπό τον νόμο, θα κριθούν μέσω του νόμου. Διότι δεν είναι δίκαιοι ενώπιον του Θεού οι ακροατές του νόμου, αλλά οι εκτελεστές του νόμου θα δικαιωθούν». 〈β〉 (〈κθ〉). «Διότι η περιτομή ωφελεί, εάν εφαρμόζεις τον νόμο· εάν όμως είσαι παραβάτης του νόμου, η περιτομή σου έχει γίνει ακροβυστία». 〈γ〉 (〈λ〉). «Έχοντας τη μορφή της γνώσης και της αλήθειας στον νόμο». 〈δ〉 (〈λα〉). «Διότι ο Χριστός, ενώ εμείς ήμασταν ακόμη ασθενείς, πέθανε στον κατάλληλο καιρό υπέρ των ασεβών». 〈ε〉 (〈λβ〉). «Ώστε ο μεν νόμος είναι άγιος, και η εντολή αγία και δίκαιη και αγαθή». 〈στ〉 (〈λγ〉). «Για να εκπληρωθεί το δικαίωμα του νόμου σε εμάς». 〈ζ〉 (〈λδ〉). «Διότι τέλος του νόμου είναι ο Χριστός, προς δικαίωση καθενός που πιστεύει». 〈η〉 (〈λε〉). «Διότι εκείνος που αγαπά τον πλησίον έχει εκπληρώσει τον νόμο».

Από την προς Ρωμαίους [δ'] επιστολή· διότι με αυτή τη σειρά έχει τοποθετηθεί από τον Μαρκίωνα, ώστε τίποτε να μην είναι ορθό σε αυτόν. [α'] [και] [κη'] [σχόλιο]. «Όσοι αμάρτησαν χωρίς τον νόμο, χωρίς τον νόμο και θα χαθούν, και όσοι αμάρτησαν έχοντας τον νόμο, μέσω του νόμου θα κριθούν. Διότι δεν είναι οι ακροατές του νόμου δίκαιοι ενώπιον του Θεού, αλλά οι τηρητές του νόμου θα δικαιωθούν». [α'] [και] [κη'] [έλεγχος]. Εάν όσοι αμάρτησαν χωρίς τον νόμο, χωρίς τον νόμο και θα χαθούν, τότε ο νόμος, όταν τηρείται, καθίσταται πρόξενος σωτηρίας και δεν αφήνει αυτούς που τον τηρούν να χαθούν. Και εάν εκείνοι που αμάρτησαν μέσω του νόμου θα κριθούν μέσω του νόμου, άρα ο νόμος είναι κριτής των παραβάσεων, όντας όχι μέσο απώλειας αλλά δίκαιης κρίσης, κρίνοντας με οσιότητα όσους τον παραβίασαν. «Διότι δεν είναι οι ακροατές του νόμου δίκαιοι ενώπιον του Θεού, αλλά οι τηρητές του νόμου θα δικαιωθούν». Εάν, όμως, ο νόμος όταν εφαρμόζεται δικαιώνει αυτόν που τον εφαρμόζει, τότε ο νόμος δεν είναι ούτε άδικος ούτε φαύλος, αφού εξαιτίας του καθίστανται δίκαιοι όσοι τον εκπληρώνουν. Από τον νόμο δε προέρχεται και η προφητευόμενη πίστη στον Χριστό, χωρίς τον Οποίο κανείς δεν θα δικαιωθεί· και πιστεύοντας σε Αυτόν έξω από τη μαρτυρία που προφητεύτηκε [από] τον νόμο, πάλι κανένας δεν δύναται να δικαιωθεί, δεδομένου ότι ο Χριστός είναι το πλήρωμα του νόμου, σύμφωνα με όσα λέγονται από τον απόστολο ότι «το πλήρωμα του νόμου είναι ο Χριστός προς δικαίωση», γεγονός που αποδεικνύει ότι χωρίς τον νόμο και τον Χριστό δεν υπάρχει δικαιοσύνη.

«Ναι», λέγει, «αλλά το ότι βεβαίως υπάρχει κόλαση και γέεννα είναι νομίζω φανερό σε όλους· μόνο όμως οι άπιστοι θα πέσουν εκεί». Για ποιον λόγο, πες μου; «Διότι», λέγει, «οι πιστοί εγνώρισαν τον Δεσπότη τους». Και τι σημαίνει αυτό; Διότι, όταν ο βίος τους είναι ακάθαρτος, ακριβώς γι' αυτόν τον λόγο θα υποστούν βαρύτερη τιμωρία από τους απίστους· διότι λέγει: «Όσοι αμάρτησαν χωρίς νόμο, χωρίς νόμο και θα χαθούν· και όσοι αμάρτησαν έχοντας τον νόμο, μέσω του νόμου θα κριθούν»· και, «Ο δούλος που εγνώρισε το θέλημα του κυρίου του και δεν το έπραξε, θα τιμωρηθεί με πολλά χτυπήματα». Εάν όμως δεν πρόκειται να τιμωρηθούμε για τον βίο μας, αλλά αυτά ελέχθησαν απλώς έτσι, τότε ούτε ο διάβολος θα τιμωρηθεί.

Διότι άκου τον μακάριο Παύλο που λέει: «Όσοι αμάρτησαν χωρίς νόμο, χωρίς νόμο και θα χαθούν»· δηλαδή, θα υποστούν ελαφρότερη τιμωρία, επειδή δεν είχαν ως έλεγχο την απειλή και τη διόρθωση που παρέχει ο νόμος· «και όσοι αμάρτησαν ευρισκόμενοι υπό τον νόμο, διά του νόμου θα κριθούν». Αυτοί δε, λέει, οι οποίοι, ακόμη και μετά τη βοήθεια του νόμου, έπραξαν τα ίδια με εκείνους, υφίστανται βαρύτερες και πιο αφόρητες τις κολάσεις.

Διότι, λέει, όσοι αμάρτησαν χωρίς νόμο, χωρίς νόμο και θα χαθούν· και όσοι αμάρτησαν υπό τον νόμο, θα κριθούν μέσω του νόμου. Και γράφοντας στους Εβραίους, έλεγε: «Όποιος αθέτησε τον νόμο του Μωυσή, πεθαίνει χωρίς οίκτο με τη μαρτυρία δύο ή τριών μαρτύρων. Πόσο χειρότερης τιμωρίας νομίζετε ότι θα κριθεί άξιος εκείνος που καταπάτησε τον Υιό του Θεού;» Και πολύ δικαιολογημένα· διότι σου υπέταξα, λέει, όλα τα πάθη μέσω του βαπτίσματος. Τι συνέβη λοιπόν, ώστε να εξυβρίσεις μια τόσο μεγάλη δωρεά, και να γίνεις άλλος αντί γι' άλλον; Θανάτωσα και έθαψα τα προηγούμενα παραπτώματά σου σαν σκουλήκια· γιατί λοιπόν γέννησες άλλα; Διότι τα αμαρτήματα είναι χειρότερα από τα σκουλήκια· επειδή αυτά μεν φθείρουν το σώμα, ενώ εκείνα την ψυχή, και προκαλούν μεγαλύτερη δυσοσμία. Αλλά εμείς δεν το αντιλαμβανόμαστε· γι' αυτό και δεν σπεύδουμε να την καθαρίσουμε.

Διότι το μυστήριο της ανομίας, λέει, ήδη ενεργείται. Τι λοιπόν; Τίποτα δεν θα πάθει ο Νέρων; Τίποτα δεν θα πάθει ο αντίχριστος, τίποτα ο διάβολος; Επομένως, πάντοτε θα υπάρχει ο αντίχριστος και ο διάβολος· διότι δεν πρόκειται να απομακρυνθούν από την κακία τους, εάν δεν τιμωρούνται. Ναι, λέει· αλλά το ότι υπάρχει κόλαση και γέεννα, είναι νομίζω σε όλους φανερό· όμως μόνο οι άπιστοι θα πέσουν σε αυτή. Για ποιον λόγο, πες μου; Επειδή οι πιστοί, λέει, αναγνώρισαν τον Δεσπότη τους. Και τι σημαίνει αυτό; Διότι, όταν ο βίος τους είναι ακάθαρτος, ακριβώς γι' αυτό θα υποστούν βαρύτερη τιμωρία από τους απίστους. Διότι, «όσοι αμάρτησαν χωρίς νόμο, χωρίς νόμο και θα χαθούν· και όσοι αμάρτησαν έχοντας νόμο, διά του νόμου θα κριθούν»· και, «Ο δούλος που γνώριζε το θέλημα του κυρίου του και δεν το έπραξε, θα τιμωρηθεί με πολλές πληγές». Εάν όμως δεν πρόκειται να δώσουμε λόγο για τον βίο μας, αλλά απλώς έχουν λεχθεί αυτά, τότε ούτε ο διάβολος θα τιμωρηθεί· διότι και εκείνος γνωρίζει τον Θεό, και μάλιστα καλύτερα από πολλούς ανθρώπους· και όλοι οι δαίμονες επίσης τον γνωρίζουν, και φρίττουν, και τον ομολογούν ως κριτή. Εάν λοιπόν δεν πρόκειται να δώσουμε λόγο για τον βίο μας, ούτε για τις πονηρές πράξεις, τότε θα διαφύγουν από την τιμωρία και αυτοί. Δεν είναι έτσι τα πράγματα, δεν είναι έτσι· μην εξαπατάτε τους εαυτούς σας, αγαπητοί. Διότι, εάν δεν υπάρχει γέεννα, πώς θα κρίνουν τις δώδεκα φυλές του Ισραήλ οι απόστολοι; Πώς λέει ο Παύλος: «Δεν γνωρίζετε ότι θα κρίνουμε αγγέλους; Πόσο μάλλον τα βιωτικά;»

Διότι, «όσοι αμάρτησαν υπό τον νόμο, διά του νόμου θα κριθούν», λέει· δηλαδή, αυστηρότερα, έχοντας ως κατήγορο, μαζί με τη φύση, και τον ίδιο τον νόμο.

Δ΄. Ας μην εισάγουμε, λοιπόν, τέτοια γραώδη δόγματα και ιουδαϊκούς μύθους. Άκουσε εξάλλου τι λέει για αυτά ο Παύλος: «Διότι όσοι αμάρτησαν χωρίς τον νόμο, χωρίς τον νόμο και θα χαθούν»· ομιλώντας για εκείνους που έζησαν την εποχή πριν από τον νόμο. «Και όσοι αμάρτησαν υπό τον νόμο, δια του νόμου θα κριθούν»· αναφερόμενος σε όλους όσους έζησαν μετά τον Μωυσή. Και, «Αποκαλύπτεται η οργή του Θεού από τον ουρανό εναντίον κάθε ασέβειας και αδικίας των ανθρώπων»· και, «Θυμός και οργή και θλίψη και στενοχώρια θα έλθει σε κάθε ψυχή ανθρώπου που εργάζεται το κακό, Ιουδαίου πρώτα και Έλληνα».

Και για να γίνει σαφέστερο αυτό που λέω, ας τεθεί στο μέσον ένα αμάρτημα, η πορνεία, και παρατήρησε πόσες διαφορετικές τιμωρίες βρίσκω, όχι από τον εαυτό μου, αλλά από τις θείες Γραφές. Πόρνευσε κάποιος πριν από τον νόμο; Τιμωρείται διαφορετικά· και αυτό το αποδεικνύει ο Παύλος: Διότι όσοι αμάρτησαν χωρίς τον νόμο, χωρίς τον νόμο και θα χαθούν.

Πόρνευσε κάποιος μετά την παράδοση του Νόμου; Θα υποστεί βαρύτερη τιμωρία. Διότι, «όσοι αμάρτησαν έχοντας τον Νόμο», λέει, «διά του Νόμου θα κριθούν». Πόρνευσε κάποιος όντας ιερέας; Δέχεται τη μεγαλύτερη δυνατή επαύξηση στην τιμωρία του εξαιτίας του αξιώματός του. Για τον λόγο αυτόν, οι μεν άλλες γυναίκες που πόρνευαν θανατώνονταν, ενώ οι θυγατέρες των ιερέων καίγονταν, δηλώνοντας με τον τρόπο αυτό ο νομοθέτης εκ περισσού πόσο μεγάλη κόλαση περιμένει τον ιερέα που διαπράττει αυτό το αμάρτημα. Διότι, εάν για τη θυγατέρα απαίτησε βαρύτερη τιμωρία επειδή ήταν κόρη ιερέα, πολύ περισσότερο θα την απαιτήσει από τον ίδιο τον ιερωμένο. Εξαναγκάστηκε κάποια σε πορνεία με τη βία; Αυτή απαλλάσσεται κιόλας από την κόλαση. Πόρνευσε κάποια που ήταν πλούσια, και μια άλλη που ήταν φτωχή; Πάλι και εδώ υπάρχει διαφορά. Και αυτό είναι προφανές από όσα είπαμε προηγουμένως για τον Δαβίδ. Πόρνευσε κάποιος μετά την έλευση του Χριστού; Εάν αναχωρήσει από αυτή τη ζωή αμύητος, θα υποστεί τη βαρύτερη τιμωρία από όλους εκείνους.

Πώς χωρίς γράμματα; Εφόσον συμμαρτυρεί η συνείδησή τους και οι λογισμοί τους μεταξύ τους τούς κατηγορούν ή και τούς υπερασπίζονται κατά την ημέρα που ο Θεός θα κρίνει τα κρυφά των ανθρώπων, σύμφωνα με το ευαγγέλιό μου, διά του Ιησού Χριστού· και πάλι: Διότι όσοι αμάρτησαν χωρίς τον νόμο, χωρίς τον νόμο και θα απολεστούν· και όσοι αμάρτησαν υπό τον νόμο, διά του νόμου θα κριθούν.

Τι σημαίνει, «Ανόμως θα χαθούν»; Ότι δεν θα τους κατηγορήσει ο νόμος, αλλά οι λογισμοί και η συνείδηση. Αν όμως δεν είχαν τον νόμο της συνειδήσεως, δεν θα έπρεπε ούτε να χαθούν αμαρτάνοντας· διότι πώς θα συνέβαινε αυτό, αν αμάρτησαν χωρίς να έχουν κανέναν απολύτως νόμο; Αλλά, όταν λέει «ανόμως» (χωρίς νόμο), δεν εννοεί τούτο, ότι δηλαδή δεν είχαν καθόλου νόμο, αλλά ότι δεν είχαν γραπτό νόμο, ενώ διέθεταν τον νόμο της φύσεως. Και πάλι: «Δόξα δε, και τιμή, και ειρήνη σε καθέναν που εργάζεται το αγαθό, πρώτα στον Ιουδαίο και έπειτα στον Έλληνα».

Και δηλώνοντας αυτό, ο Παύλος έλεγε: Όποιος αθετήσει τον νόμο του Μωυσή, πεθαίνει χωρίς οίκτο με την κατάθεση δύο ή τριών μαρτύρων. Πόσο χειρότερης τιμωρίας, νομίζετε, θα κριθεί άξιος εκείνος που καταπάτησε τον Υιό του Θεού, και θεώρησε κοινό το αίμα της διαθήκης; Όταν δε λέει, «Πόσο χειρότερης τιμωρίας, νομίζετε, θα κριθεί άξιος», καταδεικνύει πιο επαυξημένη την κόλαση. Αμάρτησαν εκείνοι που έζησαν πριν από τον νόμο, και εκείνοι που έζησαν υπό τον νόμο. Πάλι όμως, οι πρώτοι υφίστανται ηπιότερη τιμωρία. Και δηλώνοντας αυτό, έλεγε: Διότι όσοι αμάρτησαν χωρίς να έχουν τον νόμο, χωρίς τον νόμο και θα χαθούν.

Το «Ανόμως» δεν είναι βαρύτερο, αλλά ηπιότερο. Και όσοι αμάρτησαν υπό τον νόμο, διά του νόμου θα κριθούν. Γιατί άραγε; Διότι οι μεν έχουν ως κατήγορο τη φύση, ενώ οι δε, μαζί με τη φύση, έχουν και τον νόμο. Και όσο περισσότερη διδασκαλία απόλαυσαν, τόσο μεγαλύτερη τιμωρία θα υποστούν. Πάλι, το ίδιο μπορεί κανείς να δει να συμβαίνει και ανάλογα με τα αξιώματα, και αυτό γίνεται φανερό από τη θυσία. Για ολόκληρο δηλαδή τον λαό, όταν αμάρτανε, προσφερόταν τόση θυσία όση και για μόνον τον ιερέα· γεγονός που δηλώνει ότι, όσο μεγαλύτερο είναι το αξίωμα, τόσο βαρύτερη είναι και η τιμωρία για όσα αμαρτάνουν. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, η απλή γυναίκα που πόρνευε θανατωνόταν, ενώ η κόρη του ιερέα κατακαιγόταν. Μπορεί κανείς και από αλλού να δει να γίνεται ελάφρυνση ή και επιδείνωση της τιμωρίας· όπως, για παράδειγμα, όταν κάποιος που αμάρτησε τιμωρηθεί εδώ, ενώ ένας άλλος απολαμβάνει τρυφηλό βίο. Διότι ο ένας θα υποστεί μεγαλύτερη τιμωρία εκεί, και ο άλλος μικρότερη, εάν δεν εξοφλήσει τα πάντα εδώ.

Ε'. Είδες πώς επαινεί και ανακηρύττει αυτούς που κατορθώνουν το αγαθό χωρίς τον νόμο; Δες πάλι πώς αποδεικνύει ότι όσοι αμαρτάνουν στην εποχή της χάριτος είναι άξιοι μεγαλύτερης κολάσεως από αυτούς που αμάρτησαν υπό τον νόμο, λέγοντας τα εξής: «Όποιος αθέτησε τον νόμο του Μωυσή, με τη μαρτυρία δύο ή τριών πεθαίνει χωρίς οίκτο· πόσο χειρότερης τιμωρίας νομίζετε ότι θα κριθεί άξιος εκείνος που καταπάτησε τον Υιό του Θεού, και θεώρησε κοινό το αίμα της διαθήκης;» Και πάλι, αποδεικνύοντας ότι εκείνοι που έζησαν πριν από τον νόμο είναι άξιοι μικρότερης τιμωρίας από αυτούς που παρέβησαν όντας υπό τον νόμο, αναφέρει: «Όσοι αμάρτησαν χωρίς τον νόμο, χωρίς τον νόμο και θα απολεσθούν»· δηλαδή πιο ήπια, εφόσον δεν έχουν τον νόμο ως κατήγορο, παρά μόνο τη φύση. «Όσοι όμως αμάρτησαν υπό τον νόμο, θα κριθούν διά του νόμου»· δηλαδή πιο βαριά, έχοντας μαζί με τη φύση και τον νόμο ως κατήγορο.

Διότι ο Δημιουργός είναι ο Δεσπότης της φύσεως. γʹ. Και μην απορήσεις εάν απευθύνει τον λόγο προς τους Ιουδαίους, ενώ ομιλεί περί της καθολικής κρίσεως. Διότι έτσι λέει και ο Παύλος: «Θυμός και οργή, θλίψη και στενοχώρια θα επέλθει σε κάθε ψυχή ανθρώπου που πράττει το κακό, πρώτα του Ιουδαίου και έπειτα του Έλληνα». Και πάλι: «Διότι όσοι αμάρτησαν χωρίς νόμο, χωρίς νόμο και θα καταστραφούν· και όσοι αμάρτησαν υπό τον νόμο, μέσω του νόμου θα κριθούν». «Συγκεντρώστε σε αυτόν τους οσίους του, αυτούς που συνάπτουν τη διαθήκη του με θυσίες». Γιατί άραγε αποκαλεί εδώ «οσίους» αυτούς που πρόκειται να κατηγορήσει και τους οποίους πρόκειται να καταδικάσει; Για να επιτείνει την κατηγορία, θέτοντας την προγενέστερη τιμή ως ισχυρότερο επιβαρυντικό στοιχείο για την τιμωρία τους. Έτσι και εμείς, όταν δούμε κάποιους να έχουν σφάλει και θέλουμε να τους ελέγξουμε πιο αυστηρά, τους προσφωνούμε με τα αξιώματά τους, ώστε να καταστήσουμε την κατηγορία βαρύτερη, λέγοντας: «Κάλεσε τον διάκονο ή τον πρεσβύτερο». Επειδή λοιπόν και αυτοί ονομάζονταν βασίλειο ιεράτευμα και λαός περιούσιος, και υπερηφανεύονταν πολύ για αυτό, από αυτό ακριβώς το γεγονός αναδεικνύει το μέγεθος των εγκλημάτων τους. «Αυτούς που συνάπτουν τη διαθήκη του με θυσίες».

Διότι πρώτα αναφέρεται διεξοδικά στις αμοιβές, τις οποίες θα λάβουν οι άγιοι· και αφού τοποθέτησε στο μέσον τις κολάσεις, πάλι επανέρχεται στις αμοιβές των καλών. Λέγοντας ότι δόξα και τιμή θα υπάρξει σε αυτόν που εργάζεται το καλό· διότι έτσι θα μπορούσε περισσότερο να ελκύσει τον ακροατή στην πράξη. «Διότι όσοι αμάρτησαν χωρίς τον νόμο, χωρίς τον νόμο και θα χαθούν· και όσοι αμάρτησαν έχοντας τον νόμο, διά του νόμου θα κριθούν». Αντί του: χωρίς να έχουν τον νόμο ως κατήγορο. Αρχίζει δε να κάνει σύγκριση μεταξύ των Ιουδαίων και των Ελλήνων προ της χάριτος· ως Έλληνες όμως μην εκλαμβάνεις τους ειδωλολάτρες, αλλά τους θεοσεβείς, όπως ήταν ο Μελχισεδέκ, οι Νινευίτες, ο Ιώβ, ο Κορνήλιος. Το αναπτύσσει δε αυτό σαφώς, για να δείξει ότι ο Ιουδαίος καθόλου δεν ωφελείται μέσω του νόμου, αλλά μάλιστα επιβαρύνεται σφόδρα· και το κάνει αυτό, προκειμένου να τους προτρέψει να αποδεχθούν τη χάρη. Διότι οι Ιουδαίοι έλεγαν ότι δεν έχουν ανάγκη τη χάρη, εφόσον δικαιώνονται μέσω του νόμου. Γι' αυτό αποδεικνύει ότι δεν τους ωφελεί σε τίποτα. Διότι είναι αδύνατον να τηρηθεί πλήρως· αντιθέτως, τους καθιστά και επικατάρατους.

«Θα πάρεις γυναίκα, και άλλος άνδρας θα την πάρει· σπίτι θα χτίσεις, και δεν θα κατοικήσεις σε αυτό.» «Είπε ο Σαμουήλ προς τον Σαούλ: Δεν ήσουν μικρός εσύ, και σε έχρισε ο Κύριος βασιλιά στον Ισραήλ; Και σε έστειλε ο Κύριος σε πορεία, και σου είπε: Πήγαινε, εξολόθρευσε τον Αμαλήκ, και αυτούς που αμαρτάνουν σε εμένα· και θα τους πολεμήσεις μέχρι να τους αφανίσεις. Και γιατί δεν άκουσες τη φωνή του Κυρίου, αλλά όρμησες στα λάφυρα, και έπραξες το πονηρό ενώπιον του Κυρίου; Και είπε ο Σαούλ: Επειδή άκουσα τον λαό.» «Όπως ακριβώς μίλησε ο Κύριος, και δεν τον εισάκουσαν, έτσι θα κραυγάσουν, και δεν πρόκειται να τους εισακούσω, λέει ο Κύριος.» «Το σπέρμα των απειθούντων κατέληξε στην απώλεια.» «Αν είχες ακούσει τις εντολές μου, η ειρήνη σου θα γινόταν σαν ποτάμια, και η δικαιοσύνη σου σαν το κύμα της θάλασσας.» «Θα πουν, Αλίμονο σε αυτούς που αθετούν· εσείς που αθετείτε τον νόμο, φόβος και λάκκος και παγίδα βρίσκονται πάνω σας.» «Καθένας που ακούει αυτούς τους λόγους μου, και δεν τους εφαρμόζει, θα παρομοιαστεί με άνθρωπο μωρό, ο οποίος έχτισε το σπίτι του πάνω στην άμμο. Και κατέβηκε η βροχή, και ήλθαν τα ποτάμια, και φύσηξαν οι άνεμοι, και προσέκρουσαν στο σπίτι εκείνο, και έπεσε. Και η πτώση του ήταν μεγάλη.» «Όσοι αμάρτησαν χωρίς νόμο, χωρίς νόμο θα απολεστούν· και όσοι αμάρτησαν υπό τον νόμο, διά του νόμου θα κριθούν.»

ιη΄ Περί του εάν οι τηρητές του νόμου θα δικαιωθούν, και πώς εκπίπτει της χάριτος αυτός που δικαιώνεται διά του νόμου. ιθ΄ Περί του ότι όσοι αμάρτησαν χωρίς νόμο, χωρίς νόμο και θα απωλεσθούν. κ΄ Περί της συκής που ξηράνθηκε στο Ευαγγέλιο.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΙΘ΄ Τι σημαίνει το ρητό «όσοι αμάρτησαν χωρίς τον νόμο, χωρίς τον νόμο και θα απολεστούν, και όσοι αμάρτησαν ευρισκόμενοι υπό τον νόμο, διά του νόμου θα κριθούν»; Και πώς ο ίδιος λέει πάλι «όταν θα κρίνει ο Θεός τα κρυπτά των ανθρώπων, σύμφωνα με το ευαγγέλιό μου, διά του Ιησού Χριστού»; Εάν πρόκειται να κριθούν διά του νόμου, πώς θα κριθούν διά του Ιησού Χριστού;

ΙΕ΄ Περί του χωνευτού μόσχου στην έρημο. ΙΣΤ΄ Περί του αγγέλου που απείλησε με θάνατο τον Μωυσή στον δρόμο προς την Αίγυπτο. ΙΖ΄ Περί του «αν οι τηρητές του νόμου θα δικαιωθούν, πώς εκείνοι που δικαιώνονται μέσω του νόμου εκπίπτουν από τη χάρη;» ΙΗ΄ Τι σημαίνει «όσοι αμάρτησαν χωρίς νόμο, χωρίς νόμο και θα χαθούν». ΙΘ΄ Ποια είναι η συκιά που ξεράθηκε στο Ευαγγέλιο και όσα αφορούν αυτήν. Κ΄ Περί του τι σημαίνει «απεκδυσάμενος τις αρχές και τις εξουσίες» και τα εξής, και πώς εκείνος που δεν ενδύθηκε απολύτως τίποτα απεκδύεται. ΚΑ΄ Αν στους επερχόμενους αιώνες ο Θεός θα δείξει τον πλούτο της χρηστότητάς Του, πώς έχουν φτάσει σε εμάς τα τέλη των αιώνων. ΚΒ΄ Περί του «θα του δώσει ο Θεός τον οίκο του Δαβίδ του πατέρα του», πώς του τη δίνει, εφόσον η βασιλεία του Δαβίδ μεταβιβάστηκε στα έθνη που αναγνώρισαν τον καταγόμενο από αυτόν. ΚΓ΄ Τι σημαίνει «αφού πέρασαν την πρώτη και τη δεύτερη φρουρά» και ποια είναι η σιδερένια πύλη. ΚΔ΄ Περί του «η κεφαλή κάθε άνδρα είναι ο Χριστός» και τα εξής.