Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 2:13

Στα δικαιώματά σου θα μελετήσω· δεν θα λησμονήσω τους λόγους σου. Η μελέτη δεν περιορίζεται μόνο στις λέξεις, αλλά ωθεί αυτόν που τα κατανόησε να τα πράττει. Διότι δίκαιοι ενώπιον του Θεού δεν είναι οι ακροατές των δικαιωμάτων του Θεού, αλλά οι εκτελεστές τους. Διότι με αυτόν τον τρόπο κανείς δεν θα τα λησμονήσει ποτέ.

Βιβλίο ΣΤ΄, Επτά Καθολικές Επιστολές· πρώτη από αυτές είναι του Ιακώβου. Και αυτές οι επιστολές παίρνουν την ονομασία τους από τους ίδιους τους συγγραφείς τους. Διότι ο ίδιος ο Ιάκωβος γράφει αυτή την επιστολή προς εκείνους από τις δώδεκα φυλές που βρίσκονται στη διασπορά και έχουν πιστέψει στον Κύριό μας Ιησού Χριστό. Συγγράφει δε την Επιστολή με διδακτικό χαρακτήρα, διδάσκοντας για τη διαφορά των πειρασμών, δηλαδή ποιος προέρχεται από τον Θεό και ποιος από την ίδια την καρδιά των ανθρώπων· και ότι δεν πρέπει να αποδεικνύει κανείς την πίστη του μόνο με τα λόγια, αλλά και με τα έργα· και ότι δεν δικαιώνονται οι ακροατές του νόμου, αλλά οι τηρητές του.

Εάν όμως κάποιος ισχυρίζεται ότι αρκείται στη διδασκαλία των θείων Γραφών για την τελειοποίηση των ηθών, ενεργεί παρόμοια με εκείνον που μαθαίνει μεν την ξυλουργική τέχνη αλλά ποτέ δεν την εξασκεί, και με εκείνον που διδάσκεται μεν τη σιδηρουργική αλλά δεν επιλέγει να κάνει πράξη τα διδάγματα. Προς αυτόν θα μπορούσε να πει ο Απόστολος: «Δεν είναι δίκαιοι ενώπιον του Θεού οι ακροατές του νόμου, αλλά θα δικαιωθούν οι τηρητές του νόμου». Διότι ιδού, ο Κύριος, από υπερβολική φιλανθρωπία, δεν αρκέστηκε μόνο στη διδασκαλία μέσω του λόγου, αλλά, προκειμένου να μας παραδώσει με ακρίβεια και σαφήνεια το υπόδειγμα της ταπεινοφροσύνης μέσα στην τελειότητα της αγάπης, ο Ίδιος ζώστηκε και έπλυνε τα πόδια των μαθητών.

Από την προς Ρωμαίους, στον ίδιο 〈δ〉, ενώ στο αποστολικό 〈α〉. 〈α〉 (〈κη〉). «Όσοι αμάρτησαν χωρίς νόμο, χωρίς νόμο και θα απολεστούν, και όσοι αμάρτησαν υπό τον νόμο, θα κριθούν μέσω του νόμου. Διότι δεν είναι δίκαιοι ενώπιον του Θεού οι ακροατές του νόμου, αλλά οι εκτελεστές του νόμου θα δικαιωθούν». 〈β〉 (〈κθ〉). «Διότι η περιτομή ωφελεί, εάν εφαρμόζεις τον νόμο· εάν όμως είσαι παραβάτης του νόμου, η περιτομή σου έχει γίνει ακροβυστία». 〈γ〉 (〈λ〉). «Έχοντας τη μορφή της γνώσης και της αλήθειας στον νόμο». 〈δ〉 (〈λα〉). «Διότι ο Χριστός, ενώ εμείς ήμασταν ακόμη ασθενείς, πέθανε στον κατάλληλο καιρό υπέρ των ασεβών». 〈ε〉 (〈λβ〉). «Ώστε ο μεν νόμος είναι άγιος, και η εντολή αγία και δίκαιη και αγαθή». 〈στ〉 (〈λγ〉). «Για να εκπληρωθεί το δικαίωμα του νόμου σε εμάς». 〈ζ〉 (〈λδ〉). «Διότι τέλος του νόμου είναι ο Χριστός, προς δικαίωση καθενός που πιστεύει». 〈η〉 (〈λε〉). «Διότι εκείνος που αγαπά τον πλησίον έχει εκπληρώσει τον νόμο».

Από την προς Ρωμαίους [δ'] επιστολή· διότι με αυτή τη σειρά έχει τοποθετηθεί από τον Μαρκίωνα, ώστε τίποτε να μην είναι ορθό σε αυτόν. [α'] [και] [κη'] [σχόλιο]. «Όσοι αμάρτησαν χωρίς τον νόμο, χωρίς τον νόμο και θα χαθούν, και όσοι αμάρτησαν έχοντας τον νόμο, μέσω του νόμου θα κριθούν. Διότι δεν είναι οι ακροατές του νόμου δίκαιοι ενώπιον του Θεού, αλλά οι τηρητές του νόμου θα δικαιωθούν». [α'] [και] [κη'] [έλεγχος]. Εάν όσοι αμάρτησαν χωρίς τον νόμο, χωρίς τον νόμο και θα χαθούν, τότε ο νόμος, όταν τηρείται, καθίσταται πρόξενος σωτηρίας και δεν αφήνει αυτούς που τον τηρούν να χαθούν. Και εάν εκείνοι που αμάρτησαν μέσω του νόμου θα κριθούν μέσω του νόμου, άρα ο νόμος είναι κριτής των παραβάσεων, όντας όχι μέσο απώλειας αλλά δίκαιης κρίσης, κρίνοντας με οσιότητα όσους τον παραβίασαν. «Διότι δεν είναι οι ακροατές του νόμου δίκαιοι ενώπιον του Θεού, αλλά οι τηρητές του νόμου θα δικαιωθούν». Εάν, όμως, ο νόμος όταν εφαρμόζεται δικαιώνει αυτόν που τον εφαρμόζει, τότε ο νόμος δεν είναι ούτε άδικος ούτε φαύλος, αφού εξαιτίας του καθίστανται δίκαιοι όσοι τον εκπληρώνουν. Από τον νόμο δε προέρχεται και η προφητευόμενη πίστη στον Χριστό, χωρίς τον Οποίο κανείς δεν θα δικαιωθεί· και πιστεύοντας σε Αυτόν έξω από τη μαρτυρία που προφητεύτηκε [από] τον νόμο, πάλι κανένας δεν δύναται να δικαιωθεί, δεδομένου ότι ο Χριστός είναι το πλήρωμα του νόμου, σύμφωνα με όσα λέγονται από τον απόστολο ότι «το πλήρωμα του νόμου είναι ο Χριστός προς δικαίωση», γεγονός που αποδεικνύει ότι χωρίς τον νόμο και τον Χριστό δεν υπάρχει δικαιοσύνη.

Παρόμοιο είναι και το: «Αυτός που δείχνει έλεος σε εκείνους που με αγαπούν». Διότι το έλεος του Κυρίου, και η συνυφασμένη με αυτό δικαιοσύνη, παρατείνεται σε κάθε γενεά προς αυτούς που τον φοβούνται και προς τους υιούς τους, δηλαδή προς εκείνους που είναι ζηλωτές των έργων του, οι οποίοι δεν θυμούνται απλώς τις εντολές του, αλλά προσθέτουν στα λόγια και τα έργα, και σύμφωνα με αυτά ρυθμίζουν τον βίο τους. Διότι αυτές (οι εντολές) δεν δίνονται για να έχουμε εμείς απλώς την ψιλή μνήμη και γνώση τους, αλλά μνήμη με σκοπό την πράξη. Αυτό φανερώνει και ο Σωτήρας λέγοντας: «Εκείνος που έχει τις εντολές μου και τις τηρεί, εκείνος είναι που με αγαπά»· διότι ο μισθός δίνεται για την εφαρμογή τους και όχι μόνο για τη μνήμη τους· και δεν θα δικαιωθούν οι ακροατές, αλλά οι τηρητές του νόμου.

Αλλά επειδή «δεν είναι δίκαιοι ενώπιον του Θεού οι ακροατές του νόμου, αλλά οι τηρητές του νόμου θα δικαιωθούν», πρέπει όχι μόνο να δεχθούμε αυτά τα δύο νομίσματα (εννοώ την πίστη στο Θείο και την αγαθή συνείδηση προς τους συνανθρώπους), αλλά να συνεισφέρει και ο καθένας κάτι από τον εαυτό του μέσω των έργων του για την εκπλήρωση αυτών των εντολών. Γι' αυτό λέει ο Κύριος προς τον πανδοχέα ότι, για καθετί που θα πράξει εκείνος για τη θεραπεία του δεινοπαθήσαντος, θα λάβει την ανταπόδοση κατά τη δεύτερη παρουσία Του, ανάλογα με την αξία της προθυμίας του. Εκείνος λοιπόν που έγινε πλησίον μας μέσω αυτής της φιλανθρωπίας, Εκείνος που έγινε αδελφιδός με το να ανατείλει για εμάς από τη φυλή του Ιούδα, Αυτός είναι τον οποίο φανερώνει στις νεάνιδες ο λόγος της νύμφης, Αυτός είναι που υποδεικνύεται στις θυγατέρες της Ιερουσαλήμ από την άχραντη νύμφη, δια της οποίας λέει: «Αυτός είναι ο αδελφιδός μου και αυτός είναι ο πλησίον μου, θυγατέρες της Ιερουσαλήμ». Αυτόν είθε να βρούμε και εμείς μέσω των φανερωθέντων γνωρισμάτων και να Τον κατανοήσουμε για τη σωτηρία των ψυχών μας, δια της καθοδηγήσεως του Αγίου Πνεύματος, στο Οποίο ανήκει η δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Προς δε αυτόν που τον διαδέχθηκε και ο οποίος, προς υπεράσπιση της πλάνης εκείνου, καταχράται τα λόγια του Πνεύματος, θα έλεγα ότι και «η εντολή του Κυρίου είναι τηλαυγής» και «φως τα προστάγματά του». Αλλά, αν και μέσω αυτών οι Ιουδαίοι πλούτιζαν σε γνώση του θείου θελήματος και, σύμφωνα με τον θείο απόστολο, διέκριναν τα ουσιώδη καθώς κατηχούνταν από τον θείο νόμο, και είχαν σε αυτόν τη μορφή της γνώσης και της αλήθειας, εντούτοις παρέμεναν σκοτισμένοι και πεπωρωμένοι, όπως ακριβώς και σήμερα όσοι διδάσκουν για τα μυστήρια του Θεού χωρίς πράξη. Άρα, η γνώση δεν αποτελεί τον τελειότατο, ωφελιμότατο και πλέον αλάνθαστο φωτισμό, έστω κι αν προέρχεται από τα ίδια τα λόγια του Πνεύματος· διότι «όχι οι ακροατές, αλλά οι τηρητές του νόμου», κατά τον Παύλο, «θα δικαιωθούν».

Αν λοιπόν βλέπαμε τους ανθρώπους να παραμένουν σταθεροί στα καλά που γνωρίζουν, να τα κάνουν πράξη και να γίνονται αγαθοί μέσω των έργων τους, και όχι να σφάλλουν αντίθετα προς τον ορθό λόγο που έχουν μέσα στις ψυχές τους, δεν θα κάναμε εμείς εκτενή λόγο περί δικαιοσύνης, περί σωφροσύνης, περί εγκράτειας και περί των παρόμοιων. Διότι ποιος δεν γνωρίζει ότι το καθένα από αυτά είναι καλό, και μάλιστα ο εγκρατής βίος, ο οποίος αποδεικνύεται εμπράκτως κάθε φορά ότι είναι ωφελιμότατος και για τις ψυχές και για τα σώματα; Επειδή όμως οι περισσότεροι γνωρίζουν, και γνωρίζουν καλά, αλλά η επιθυμία και ο θυμός επικρατούν της καλής γνώσης («διότι βλέπω», λέει ο απόστολος, «άλλον νόμο να αντιστρατεύεται τον νόμο της αμαρτίας που υπάρχει στα μέλη μου»), γι' αυτό συνεχώς σας απευθύνουμε την προτροπή του λόγου, αδελφοί, ώστε να αφυπνίσουμε τον αδιάστροφο και ορθό λογισμό προκειμένου να εφαρμόζει την πράξη του αγαθού, επειδή αυτή αποφέρει αγαθό τον σκοπό της γνώσης σε τέτοιου είδους ζητήματα. «Καλή σύνεση», λέει ο Δαβίδ, «έχουν όλοι όσοι την εφαρμόζουν». Και «η δικαιοσύνη του παραμένει σε υιούς υιών, σε αυτούς που τηρούν τη διαθήκη του και θυμούνται τις εντολές του για να τις εφαρμόζουν». Επίσης ο Παύλος λέει: «δεν είναι δίκαιοι ενώπιον του Θεού οι ακροατές του νόμου, αλλά οι εκτελεστές του νόμου θα δικαιωθούν». Και ο Κύριος και των δύο λέει: «Αν τα γνωρίζετε αυτά, είστε μακάριοι εάν τα πράττετε».

Ο δε Παύλος, ο απόστολος που κλήθηκε από τον ουρανό, λέει: «Ο Κύριος θα ανταποδώσει σε εκείνους που, με την υπομονή στο αγαθό έργο, ζητούν δόξα και τιμή και αφθαρσία, αιώνια ζωή· αντίθετα, οργή και θυμός και θλίψη και στενοχώρια θα πέσει σε κάθε ψυχή ανθρώπου που πράττει το κακό»· και πάλι, «δεν είναι δίκαιοι ενώπιον του Θεού οι ακροατές του νόμου, αλλά οι τηρητές του νόμου θα δικαιωθούν»· και λέει, «εσύ που καυχάσαι για τον νόμο, ατιμάζεις τον Θεό με την παράβαση του νόμου».

Διότι καλό πράγμα δεν είναι απλώς η γνώση, αλλά η έμπρακτη γνώση, όπως ακριβώς και η πράξη που είναι σύμφωνη με τον λόγο. Διότι, όπως λέει, «δεν θα δικαιωθούν οι ακροατές, αλλά οι τηρητές του νόμου».

Διότι, ενώ έφτασε ο καιρός της αιώνιας βασιλείας και ήλθε στον κόσμο ο Θεός που τη δίνει, πώς, αν πράγματι επιθυμούν την ανακαίνιση του νου, δεν προσέρχονται σε Αυτόν μέσω της προσευχής για να λάβουν το αρχαίο αξίωμα της ελευθερίας, αλλά τρέχουν σε εκείνους που δεν μπόρεσαν να ελευθερώσουν ούτε καν τον εαυτό τους, και μάλιστα όταν ο αδελφόθεος διακηρύσσει ξεκάθαρα: «Εάν σε κάποιον λείπει η σοφία, ας την ζητήσει από τον Θεό που τη δίνει και θα τη λάβει»; Και πώς η γνώση που προέρχεται από την έξω σοφία εξορίζει από την ψυχή κάθε κακία σαν να γεννιέται αυτή από την άγνοια, τη στιγμή που ούτε η ίδια η γνώση από την ευαγγελική διδασκαλία δεν μπορεί να το κάνει αυτό από μόνη της; «Διότι δεν θα σωθούν οι ακροατές του νόμου», λέει ο Παύλος, «αλλά οι τηρητές του», και για εκείνον που γνώρισε το θέλημα του Θεού και δεν το έκανε πράξη, «θα δαρεί», λέει ο Κύριος, «πολύ», και μάλιστα περισσότερο από εκείνον που δεν το γνώριζε. Βλέπεις ότι σε κανέναν δεν ωφελεί η γνώση από μόνη της; Και τι λέω για τη γνώση σχετικά με το τι πρέπει να πράττουμε ή για τον ορατό κόσμο ή τον αόρατο; Ούτε η ίδια η γνώση του Θεού που τα δημιούργησε δεν θα μπορέσει να ωφελήσει κάποιον από μόνη της. «Διότι ποιο το όφελος των δογμάτων, όταν απουσιάζει ο θεοφιλής βίος, τον οποίο ήλθε να φυτέψει στη γη ο Κύριος;», λέει ο χρυσούς θεολόγος Ιωάννης. Μάλλον δε, όχι μόνο δεν υπάρχει όφελος από αυτήν, αλλά προκαλείται και μέγιστη βλάβη, την οποία έπαθαν και αυτοί από τους οποίους άκουσες τα λόγια που μου ανέφερες.

Διότι τέτοια πράγματα δεν ειπώθηκαν από εκείνους με σκοπό τη διαβολή της Ιεράς Γραφής· αλλά, γνωρίζοντας ότι η πράξη και όχι η γνώση σώζει, και επειδή άκουσαν τον Απόστολο να λέει ότι «δεν θα σωθούν οι ακροατές του νόμου, αλλά οι τηρητές του», προς αυτό προτρέπουν και αυτοί όσους τους ρωτούν, μέσα από τέτοιου είδους λόγια.

Εμπρός λοιπόν, παρακαλώ, ας συζητήσουμε εν συντομία για αυτήν προς την αγάπη σας, αφού πρώτα σας παρακαλέσουμε το εξής, να δεχθείτε με πολλή ησυχία τα λόγια μας, ώστε, αφού καρπωθείτε κάτι το σπουδαίο, να αναχωρήσετε από εδώ για τα σπίτια σας. Διότι δεν συγκεντρωνόμαστε εδώ απλώς και άσκοπα, για να μιλήσει ο ένας και ο άλλος απλώς να επικροτήσει τα λεγόμενα, και έπειτα να φύγουμε από εδώ· αλλά για να πούμε κι εμείς κάτι χρήσιμο και από εκείνα που συντελούν στη δική σας σωτηρία, και εσείς να κερδίσετε από όσα λέγονται, και αφού αποκομίσετε πολλή ωφέλεια, έτσι να αναχωρήσετε από εδώ. Διότι η Εκκλησία είναι πνευματικό ιατρείο, και πρέπει όσοι προσέρχονται εδώ να λαμβάνουν τα κατάλληλα φάρμακα, να τα επιθέτουν στα δικά τους τραύματα, και έτσι να επιστρέφουν. Το ότι, άλλωστε, μόνο η ακρόαση, χωρίς την απόδειξη διά μέσου των έργων, δεν πρόκειται να ωφελήσει σε τίποτα, άκουσέ το από τον μακάριο Παύλο που λέει: «Διότι δεν είναι δίκαιοι ενώπιον του Θεού οι ακροατές του νόμου, αλλά οι τηρητές του νόμου θα δικαιωθούν». Και ο Χριστός επίσης, όταν δίδασκε στα πλήθη, έλεγε: «Δεν θα εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών καθένας που μου λέει, Κύριε, Κύριε, αλλά εκείνος που πράττει το θέλημα του Πατέρα μου που βρίσκεται στους ουρανούς».

Εάν λοιπόν διαπαιδαγωγήσουμε κατ' αυτόν τον τρόπο τον εαυτό μας, θα μπορέσουμε να επιδείξουμε την ίδια υπακοή με τον δίκαιο, και να επιτύχουμε τους ίδιους στεφάνους. Πώς όμως θα υπακούσουμε; Εάν εκπληρώσουμε τις εντολές Του διά των έργων. Διότι δεν θα δικαιωθούν, λέει, οι ακροατές του νόμου, αλλά οι τηρητές του. Διότι ποιο είναι το όφελος, εάν από τη μία τα ακούμε καθημερινά, αλλά από την άλλη αμελούμε την έμπρακτη εφαρμογή τους; Γι' αυτό παρακαλώ, ας σπεύσουμε στην εκτέλεση των έργων αυτών· διότι διαφορετικά δεν είναι δυνατόν να σωθούμε· προκειμένου και τα αμαρτήματά μας να αποπλύνουμε, και να αξιωθούμε τη φιλανθρωπία του ίδιου του Δεσπότη, με τη χάρη και τους οικτιρμούς του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, μαζί με τον οποίο ανήκει η δόξα στον Πατέρα, ομού με το άγιο και ζωοποιό Πνεύμα, νυν και αεί και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Διότι δεν αρκεί η γνώση. Επειδή δεν θα δικαιωθούν, λέγει, οι ακροατές του νόμου, αλλά οι τηρητές του νόμου· απεναντίας, η γνώση αποτελεί και αιτία καταδίκης, όταν υπάρχει χωρίς την πράξη και τα αγαθά έργα. Για να αποφύγουμε λοιπόν την κατάκριση, ας επιδιώξουμε την πράξη, ώστε να αξιωθούμε των επαγγελθέντων αγαθών, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού.

ε΄. Βλέπεις πώς κατέστησε επιτακτικότερη για τους Ιουδαίους την ανάγκη να προστρέξουν στη χάρη; Διότι, επειδή έλεγαν ότι δεν έχουν ανάγκη της χάριτος, εφόσον δικαιώνονται αποκλειστικά διά του νόμου, αποδεικνύει ότι αυτοί την έχουν ανάγκη περισσότερο από τους Έλληνες, εφόσον βεβαίως πρόκειται να κολαστούν βαρύτερα. Έπειτα πάλι εισάγει έναν έτερο συλλογισμό, ο οποίος συνηγορεί υπέρ των προλεχθέντων: «Διότι δεν είναι δίκαιοι ενώπιον του Θεού οι ακροατές του νόμου». Ορθώς προσέθεσε το «ενώπιον του Θεού»· διότι ενώπιον μεν των ανθρώπων ίσως δύνανται να φαίνονται αξιοσέβαστοι και να κομπάζουν, ενώπιον του Θεού όμως ισχύει το εντελώς αντίθετο: «Μόνο οι τηρητές του νόμου δικαιώνονται». Είδες με πόση περίσσεια επιχειρημάτων ανατρέπει τον συλλογισμό στο αντίθετο;

Διότι, επειδή είπε, «Δεν θα δικαιωθούν οι ακροατές του νόμου, αλλά οι τηρητές του νόμου», το φυσικό επακόλουθο θα ήταν να πει: «Όταν, δηλαδή, τα έθνη που δεν έχουν νόμο πράττουν από τη φύση τους τα έργα του νόμου, αυτοί είναι κατά πολύ ανώτεροι από εκείνους που διδάσκονται από τον νόμο». Αλλά δεν λέει αυτό, παρά σταματά μέχρι τον έπαινο των Ελλήνων και δεν προχωρά τον λόγο σε σύγκριση προς το παρόν, ώστε έστω και έτσι ο Ιουδαίος να αποδεχθεί τα λεγόμενα. Γι' αυτό δεν μίλησε έτσι, όπως είπα, αλλά πώς; «Όταν, δηλαδή, τα έθνη που δεν έχουν νόμο πράττουν από τη φύση τους τα έργα του νόμου, αυτοί, μη έχοντας νόμο, είναι οι ίδιοι νόμος για τον εαυτό τους· οι οποίοι αποδεικνύουν το έργο του νόμου γραμμένο στις καρδιές τους, με τη συμμαρτυρία της συνειδήσεώς τους». Διότι αντί για τον νόμο αρκεί η συνείδηση και ο λογισμός. Μέσα από αυτά έδειξε πάλι ότι ο Θεός δημιούργησε τον άνθρωπο αυτάρκη για την επιλογή της αρετής και την αποφυγή της κακίας. Και μην απορήσεις αν και μία και δύο και πολλές φορές επιχειρηματολογεί για αυτό. Διότι το θέμα αυτό του ήταν εξαιρετικά αναγκαίο εξαιτίας εκείνων που έλεγαν: «Γιατί άραγε εμφανίστηκε τώρα ο Χριστός; Και πού βρίσκονταν τα έργα μιας τόσο μεγάλης πρόνοιας κατά τον προηγούμενο χρόνο;». Αποκρούοντας, λοιπόν, παρεμπιπτόντως τώρα τους ισχυρισμούς αυτών, αποδεικνύει ότι και στα παλαιότερα χρόνια, και πριν από την παράδοση του νόμου, η ανθρώπινη φύση απόλαυσε κάθε πρόνοια.

Και μελετούσα τις εντολές σου, τις οποίες αγάπησα πάρα πολύ. Και ύψωσα τα χέρια μου προς τις εντολές σου, τις οποίες αγάπησα, και εμβάθυνα στα δικαιώματά σου. Διότι η βασιλεία του Θεού δεν συνίσταται σε λόγια, αλλά σε δύναμη· και: «Εκείνος που θα τις εφαρμόσει και θα τις διδάξει, αυτός θα ονομαστεί μέγας στη βασιλεία των ουρανών». Για τον λόγο αυτόν και ο θείος προφήτης προσέθεσε στη μελέτη την πράξη. Διότι, αφού είπε: «Και μελετούσα τις εντολές σου, τις οποίες αγάπησα πάρα πολύ», και αφού έδειξε τον θερμό του πόθο, πρόσθεσε: «Και ύψωσα τα χέρια μου προς τις εντολές σου, τις οποίες αγάπησα, και εμβάθυνα στα δικαιώματά σου». Διότι όσα διδασκόμουν από τους θείους λόγους, αυτά τα εφάρμοζα μέσω των έργων. Διότι η μελέτη των θείων λόγων και η ακρόαση της αναγνώσεως καταλήγει σε έργα αγαθά. Αυτό ακριβώς σημαίνει το: «Ύψωσα τα χέρια μου προς τις εντολές σου». Επειδή τα χέρια είναι δηλωτικά των πράξεων· όπως άλλωστε είπε ο Απόστολος: «Δεν είναι δίκαιοι ενώπιον του Θεού οι ακροατές του νόμου, αλλά οι ποιητές του νόμου θα δικαιωθούν»· και: «Η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή, καθώς και τα έργα χωρίς την πίστη». Γι' αυτό και ο Κύριος έλεγε: «Καθένας που ακούει αυτά τα λόγια μου και δεν τα εφαρμόζει, θα ομοιάσει με άνθρωπο ανόητο, ο οποίος οικοδόμησε την οικία του πάνω στην άμμο· και κατέβηκε η βροχή, και ήρθαν οι ποταμοί, και φύσηξαν οι άνεμοι, και προσέκρουσαν στην οικία εκείνη, και έπεσε, και η πτώση της ήταν μεγάλη».

Και πάλι: Διότι δεν είναι δίκαιοι ενώπιον του Θεού οι ακροατές του νόμου, αλλά οι εκτελεστές του νόμου θα δικαιωθούν. Και ο προφήτης: Εκείνοι που κατείχαν τον νόμο δεν με γνώρισαν. Και πάλι: Μάταια δημιουργήθηκε η ψευδής γραφίδα των γραμματέων.

Διότι, όπως λέγει, δεν είναι δίκαιοι ενώπιον του Θεού οι ακροατές του νόμου, αλλά θα δικαιωθούν οι τηρητές του νόμου· και πάλι ο Χριστός λέγει: «Εάν δεν είχα έλθει και δεν τους είχα μιλήσει, δεν θα είχαν αμαρτία· τώρα όμως δεν έχουν δικαιολογία για την αμαρτία τους». Μακάριος δε είναι αυτός που ομιλεί σε αυτιά που ακούν, και μάλιστα όταν αυτοί καταβάλλουν τον τόκο· και τόκος είναι η υπακοή και η έμπρακτη εφαρμογή των εντολών του Θεού, καθώς λέγει ο Κύριος: «Και εγώ, όταν θα ερχόμουν, θα απαιτούσα το δικό μου μαζί με τον τόκο».

Όλα αυτά δε, όπως είπα, τα παραθέτει για να τους περιορίσει στη χάρη που δίδεται διά της πίστεως. «Διότι δεν είναι δίκαιοι ενώπιον του Θεού οι ακροατές του νόμου, αλλά οι τηρητές του νόμου θα δικαιωθούν. Επειδή, όταν τα έθνη που δεν έχουν νόμο πράττουν εκ φύσεως τα του νόμου, αυτοί, μη έχοντας νόμο, είναι οι ίδιοι νόμος για τον εαυτό τους· οι οποίοι αποδεικνύουν το έργο του νόμου γραμμένο στις καρδιές τους, καθώς η συνείδησή τους συμμαρτυρεί, και οι λογισμοί τους μεταξύ τους κατηγορούν. Ή και υπερασπίζονται, την ημέρα κατά την οποία ο Θεός θα κρίνει τα κρυπτά των ανθρώπων σύμφωνα με το Ευαγγέλιό μου, διά του Ιησού Χριστού». Έχοντας αναφέρει παραπάνω την κρίση του Θεού, εδώ αποκαλύπτει σαφώς ότι ο Χριστός είναι Αυτός που θα κρίνει κατά την έσχατη ημέρα. Διότι σε Αυτόν έχει παραχωρήσει όλη την κρίση ο Πατέρας· και το πράττει αυτό, ανοίγοντάς τους τον δρόμο για τα δόγματα της Καινής Διαθήκης. «Εάν δε εσύ ονομάζεσαι Ιουδαίος, και επαναπαύεσαι στον νόμο, και καυχάσαι για τον Θεό, και γνωρίζεις το θέλημά Του, και διακρίνεις το ορθό, έχοντας κατηχηθεί από τον νόμο· και έχεις την πεποίθηση ότι εσύ ο ίδιος είσαι οδηγός τυφλών, φως εκείνων που βρίσκονται στο σκοτάδι». Αφού συνέκρινε τους Ιουδαίους με τους Έλληνες, και τους κατατρόπωσε σφοδρά, αφαιρεί λίγο από το βάρος. Σαν να του φέρνει κάποιος αντίρρηση και να του λέει: Πού βρίσκονται λοιπόν τα σεμνά προτερήματα των Ιουδαίων; Αποδεικνύει λοιπόν ότι πρόκειται μόνο για όνομα σε αυτούς. Μάλλον, λοιπόν, ακόμη και σε αυτά για τα οποία υπερηφανεύονταν πολύ, καθίστανται άξιοι τιμωρίας.

«Διότι δεν είναι δίκαιοι ενώπιον του Θεού οι ακροατές του νόμου, αλλά οι τηρητές του νόμου θα δικαιωθούν.» «Να γίνεστε τηρητές του νόμου, και όχι μόνο ακροατές, εξαπατώντας τον εαυτό σας· διότι αν κάποιος είναι ακροατής του νόμου και όχι τηρητής, αυτός μοιάζει με άνθρωπο που παρατηρεί το φυσικό του πρόσωπο σε καθρέφτη, και αμέσως ξέχασε πώς ήταν.» Είδα εγώ αυτά, και θαύμασα τη σοφία του Θεού που υπάρχει στα πάντα. Εάν τα άλογα ζώα διαθέτουν επινοητικότητα και φροντίζουν για τη δική τους σωτηρία, και το ψάρι γνωρίζει τι πρέπει να επιλέξει και τι να αποφύγει, τι θα πούμε εμείς, που έχουμε τιμηθεί με τον λόγο, και έχουμε εκπαιδευτεί με τον νόμο, έχουμε παρακινηθεί από τις επαγγελίες, έχουμε γίνει σοφοί μέσω του Πνεύματος, εμείς που ρυθμίζουμε τη ζωή μας πιο παράλογα και από τα άλογα ψάρια; Επειδή εκείνα μεν γνωρίζουν να προνοούν κάπως για το μέλλον, εμείς όμως σπαταλούμε τη ζωή μας σε κτηνώδεις ηδονές.

ιη΄ Περί του εάν οι τηρητές του νόμου θα δικαιωθούν, και πώς εκπίπτει της χάριτος αυτός που δικαιώνεται διά του νόμου. ιθ΄ Περί του ότι όσοι αμάρτησαν χωρίς νόμο, χωρίς νόμο και θα απωλεσθούν. κ΄ Περί της συκής που ξηράνθηκε στο Ευαγγέλιο.

Ερώτηση ΙΗʹ Εάν οι τηρητές του νόμου θα δικαιωθούν, σύμφωνα με τον Απόστολο, πώς πάλι λέγει «όσοι δικαιώνεστε μέσω του νόμου ξεπέσατε από τη χάρη»; Απόκριση. Δεν θα δικαιωθούν απλώς οι τηρητές του νόμου, αλλά θα δικαιωθούν εκείνοι που τηρούν τον πνευματικό νόμο, ο οποίος κατανοείται πνευματικά, και εφαρμόζουν τον κατά πνεύμα νόμο σύμφωνα με τον εσωτερικό άνθρωπο εν Πνεύματι, χωρίς να εκπίπτουν από τη χάρη, μέσω της μετάβασης στο βάθος της ψυχής κατά την κάθαρση του λόγου. Εκείνοι δε που λατρεύουν σωματικά ακολουθώντας τα εξωτερικά φαινόμενα του νόμου εκπίπτουν οπωσδήποτε από τη θεία χάρη, διότι αγνοούν την τελείωση του πνευματικού νόμου εν χάριτι, η οποία καθαίρει τον νου από κάθε κηλίδα, και αγνοούν ότι το τέλος αυτού είναι ο Χριστός.

Επειδή, λοιπόν, ο Ιησούς ολοκλήρωσε τους λόγους αυτούς, και η δική μας ελαχιστότητα με τη χάρη και τη συνέργειά του είπε όσα είπε για τους λόγους αυτούς των ενταλμάτων του, πρέπει οπωσδήποτε να ολοκληρώσουμε αυτούς τους λόγους σε αυτόν εδώ τον λόγο και να παρακαλέσουμε τον Λόγο του Θεού να μου τείνει χείρα βοηθείας, ώστε να εκπληρώνω τους λόγους του με έργα και όχι μόνο με την ερμηνεία, για να μη φανώ, σύμφωνα με τον θείο Παύλο, σαν χαλκός που ηχεί ή κύμβαλο που αλαλάζει, διότι δεν θα δικαιωθούν οι ακροατές ή οι ερμηνευτές, αλλά οι εκτελεστές του νόμου. Είθε δε ο χορηγός και δότης αυτού του νέου νόμου των εντολών να μας δώσει χείρα βοηθείας, ώστε, τηρώντας και φυλάσσοντας τον δικό του νόμο, να διατηρηθούμε από αυτόν και να διαφυλαχθούμε μέσω αυτού για τη βασιλεία του.

Τώρα, λοιπόν, αυτό παρακαλούμε την αγάπη σας, να φροντίσουμε με ζήλο να γίνουμε όχι μόνο ακροατές, αλλά και τηρητές των όσων λέγονται, διότι «όχι οι ακροατές του νόμου», λέει, «αλλά οι τηρητές του νόμου θα δικαιωθούν». Και τηρητές των όσων λέγονται γινόμαστε τότε, όταν ακούσουμε για πορνεία ή κλοπή ή οποιοδήποτε άλλο πάθος ή αρετή, και αποφύγουμε με προθυμία το πάθος και επιδιώξουμε την αρετή. Εάν όμως εμείς τα λέμε, αλλά ο καθένας από εσάς εμμένει στο δικό του ελάττωμα, ποιο είναι το κέρδος από αυτό, ποια είναι η ωφέλεια από το να σπέρνουμε σε πετρώδη και άγονα και ακανθώδη εδάφη και να κοπιάζουμε μάταια και να χάνουμε τον σπόρο;

Σου αρκούν αυτά, νομίζω, αδελφέ, σχετικά με αυτήν την αξιέπαινη και αείμνηστη αρετή. Είθε να τα φέρνουμε αυτά στον νου μας νύχτα και μέρα και να τα επιτελούμε όχι μόνο με τα λόγια, αλλά και με τα έργα, επειδή ούτε οι ακροατές ούτε οι εξηγητές, αλλά οι τηρητές του νόμου θα δικαιωθούν, όπως θέσπισε ο θείος Παύλος.

Και συ ο ίδιος, διατεινόμενος ότι ασπάζεσαι και επιδιώκεις τη φιλεταιρεία, τη σταθερότητα και την πίστη στη φιλία, επιθυμείς διακαώς να ονομάζεσαι άριστος φίλος και γνήσιος Σκύθης, καθόλου κατώτερος από εκείνους τους άνδρες. Οι Σκύθες θα ονόμαζαν έναν τέτοιον φίλο «φίλιο Δάμωνα», διότι και σε αυτό πρέπει να ορίζεται η ειλικρινής αγάπη, στο να μην συμμετέχει κανείς μόνο στα ευχάριστα, όταν το πλοίο πλέει με ούριο άνεμο, αλλά αν φυσήξει λίγο αντίθετα η τρικυμία της ζωής, να τον εγκαταλείπει στη μέση των κινδύνων και να φεύγει τρέχοντας ή να πετάει μακριά σαν τα όνειρα. Διότι αυτό είναι έργο μάλλον προδότη, παρασίτου και κόλακα, που αγαπά για να χορτάσει την κοιλιά του, παρά ανθρώπου που πρεσβεύει την αληθινή φιλία, και ο οποίος απορρίπτει τον αγαπώμενο όπως τα σκεύη που περιφρονούνται μετά τη χρήση τους, ή όπως τα υποστηρίγματα των αψίδων που αφαιρούνται και πετιούνται μετά την πήξη του έργου. Διότι, όπως ακριβώς οι ακροατές του νόμου δεν είναι δίκαιοι ενώπιον του Θεού, όπως ρητά διακηρύσσει ο δάσκαλος των εθνών Παύλος, αλλά οι ποιητές του νόμου θα δικαιωθούν, και όπως στα Ευαγγέλια ο απολύτως αψευδής Κύριος διακήρυξε δυνατά ότι δεν θα εισέλθουν στη βασιλεία των ουρανών όσοι τον προσφωνούν «Κύριε, Κύριε», αλλά όσοι ρυθμίζουν τη ζωή τους σύμφωνα με το δικό Του θέλημα, έτσι και από τους φίλους άριστος είναι εκείνος που δεν συμπεριφέρεται με ιδιοτέλεια προς τους πλησίον ή τους ανωτέρους του, ούτε περιορίζει την αγάπη του μόνο στα λόγια.

Ρωμ. 2,15-16 Το «μεταξύ τους οι λογισμοί» έχει λεχθεί με σχήμα υπερβατού· διότι ακολουθεί αμέσως μετά το «επειδή δεν είναι δίκαιοι ενώπιον του Θεού οι ακροατές του νόμου, αλλά οι τηρητές του νόμου θα δικαιωθούν»· διότι αποτελεί ερμηνεία τού πώς άλλοι μεν δεν δικαιώνονται, ενώ άλλοι δικαιώνονται. Και λέει ότι, χωρίς να χρειάζεται το κριτήριο μάρτυρες ή κάποιες εξωτερικές αποδείξεις, αλλά από μέσα, από τους ίδιους τους λογισμούς και η αμαρτία αποδεικνύεται και η αρετή γίνεται ολοφάνερη. Γι' αυτό, κι αν οι άνθρωποι εδώ αθωώνουν, δεν πρέπει κανείς να επαναπαύεται σε αυτούς· διότι σε τίποτα δεν πρόκειται να τον ωφελήσουν εκείνοι. Κι αν πάλι τον κατακρίνουν, δεν πρέπει να ανησυχεί· διότι σε τίποτα δεν θα τον βλάψουν εκεί, αλλά αρκεί και για την κατάκριση και για την αθώωση η συναίσθηση και η μαρτυρία των δικών του λογισμών. Γιατί όμως, λέγοντας «καθώς οι λογισμοί κατηγορούν», δεν είπε «και δικαιώνουν»; Διότι έτσι θα φανερώνονταν αφενός όσοι τιμωρούνται διά του «κατηγορούν», και όσοι σώζονται διά του «δικαιώνουν». Τώρα όμως η ακολουθία του λόγου προτρέπει να εννοήσουμε ότι αναφέρονται σε ένα και το αυτό πρόσωπο και το «κατηγορούν» και το «απολογούνται». Λέμε λοιπόν ότι δεν πρέπει να εκλάβουμε και τα δύο για ένα και το αυτό πρόσωπο, αλλά το ότι οι λογισμοί «κατηγορούν» αναφέρεται σε άλλους, δηλαδή σε όσους θα τιμωρηθούν, ενώ το «απολογούνται» σε άλλους, δηλαδή σε όσους θα σωθούν. Γιατί λοιπόν δεν είπε: «δικαιώνουν και κατακρίνουν»;

Θέλεις, λοιπόν, να μην κοινωνήσεις ποτέ χωρίς δάκρυα; Κάνε πράξη αυτά που καθημερινά ο ίδιος και ψάλλεις και αναγινώσκεις, και τότε θα μπορέσεις να το επιτελείς και αυτό αδιάλειπτα. Ποια είναι αυτά; Και τα αγνοείς εντελώς; Άκουσε αυτόν που λέει: «Διότι δεν είναι δίκαιοι ενώπιον του Θεού οι ακροατές του νόμου, αλλά οι τηρητές του νόμου θα δικαιωθούν». Αλλά, για να μην μακρηγορούμε, θα σου υπενθυμίσω τα ίδια τα λόγια του Δαβίδ: «Αν θα ανέβω, λέει, στο κρεβάτι της στρωμνής μου, αν θα δώσω ύπνο στα μάτια μου και νυσταγμό στα βλέφαρά μου και ανάπαυση στους κροτάφους μου, έως ότου βρω τόπο για τον Κύριο, σκήνωμα για τον Θεό του Ιακώβ», και πάλι: «Δεν υπάρχει ειρήνη στα οστά μου εξαιτίας των αμαρτιών μου, διότι οι ανομίες μου ξεπέρασαν το κεφάλι μου, σαν βαρύ φορτίο με βάρυναν».

Αυτά σας τα φανερώνω όχι επειδή τα αγνοείτε, αλλά επειδή τα γνωρίζετε. Και όσοι τα εφαρμόζετε προοδεύετε, ενώ όσοι μένετε άπρακτοι κινητοποιηθείτε έστω και καθυστερημένα. Απολαύσαμε λοιπόν μεγάλη δωρεά, έχοντας λυτρωθεί από κάθε αμάρτημα μέσω του σχήματος. Ας μην προσβάλουμε τη χάρη, για να μην επιστρέψουν στο κεφάλι μας και τα προηγούμενα. Θεωρούμαστε μεγάλοι και άγιοι και έτσι αποκαλούμαστε από τους ανθρώπους. Ας πορευθούμε αγιοπρεπώς και με μεγάλη αξιοπρέπεια. Ας σταματήσει ο καθένας μας την κακία του και ας αλλοιωθούμε την καλή αλλοίωση. Διότι πάντοτε είναι ημέρα εγκαινίων, εάν το θέλουμε. Ας μην διαβάζουμε μάταια, διότι, όπως δίδαξε ο θείος Παύλος, δεν είναι δίκαιοι ενώπιον του Θεού οι ακροατές του νόμου, αλλά οι εκτελεστές.

Όσον αφορά όμως τη σωτηρία της ψυχής, κάθε καιρός είναι κατάλληλος και κάθε ημέρα ευνοϊκή, αρκεί βέβαια να το θέλουμε. Επομένως, ας είμαστε αεικίνητοι προς τα καλά, ευκίνητοι, ανανεωμένοι, κάνοντας πράξη τα λεγόμενα. Διότι «δεν είναι δίκαιοι ενώπιον του Θεού», λέει, «οι ακροατές του νόμου, αλλά οι τηρητές του νόμου θα δικαιωθούν.» Είτε λοιπόν υπάρχει αόρατος πόλεμος, πρέπει να πολεμούμε με γενναιότητα και να διώχνουμε, με τη βοήθεια του Θεού, τους δαιμονικούς λογισμούς που επαναστατούν εναντίον μας, ώστε να μην χρονίσουν μέσα μας και μας προξενήσουν τον θάνατο· είτε πρόκειται για πνευματικό θερισμό, πρέπει να θερίζουμε πρόθυμα και να συγκεντρώνουμε στις πνευματικές αποθήκες τα εφόδια της αιώνιας ζωής, ώστε να μην πεθάνουμε αιώνια από την πείνα. Πάντοτε είναι καιρός για προσευχές, καιρός για δάκρυα, καιρός για συγχώρεση σφαλμάτων, καιρός για την αρπαγή της βασιλείας των ουρανών. Γιατί λοιπόν καθυστερούμε; γιατί αναβάλλουμε; γιατί μεταθέτουμε από μέρα σε μέρα τη διόρθωσή μας; «Δεν παρέρχεται το σχήμα τούτου του κόσμου;» Δεν είναι αναρίθμητοι αυτοί που αναχωρούν καθημερινά; Δεν φανερώνουν περίτρανα οι τάφοι που ανοίγονται την ελεεινή μας φύση; Δεν υποδέχεται η γη τα συγγενικά της σώματα; Μήπως εμείς θα παραμείνουμε μέχρι το τέλος; Δεν κατανοούμε πόσο μεγάλο πλήθος από τη δική μας αδελφότητα, για να αναφέρω μόνο αυτό, έχει αναχωρήσει; Πού βρίσκονται άραγε οι μακάριοι πατέρες μας; πού οι αδελφοί, τόσο οι πνευματικοί όσο και οι σαρκικοί; πού είναι οι συγχωριανοί; οι σύντροφοι; οι συμψάλτες;