Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 2:14

Καθώς έλεγα αυτά, ήλθε στο μέσον ο θείος ρήτορας της οικουμένης, ο Παύλος, φέροντας την προς Ρωμαίους επιστολή, μέσα στην οποία μας διδάσκει λέγοντας: «Όταν γαρ τα έθνη, τα μη έχοντα νόμο, εκ φύσεως πράττουν τα του νόμου». Τι σημαίνει το «εκ φύσεως», αν όχι «εν αληθεία»; Ας αντιστρέψουμε τη φράση και ας πούμε: «Όταν γαρ τα έθνη, τα μη έχοντα νόμο, πράττουν διά προσώπου τα του νόμου». Αλλά αυτό που λέγεται δεν ταιριάζει καθόλου, με κανέναν τρόπο· ώστε η φύση δεν είναι πρόσωπο.

Κάτι τέτοιο υπονοεί και ο σοφότατος Παύλος, όταν απευθύνεται στα πλήθη των Ιουδαίων. Διότι είπε τα εξής: «Διότι όταν τα έθνη που δεν έχουν τον νόμο πράττουν εκ φύσεως τα του νόμου, αυτοί, μη έχοντας νόμο, είναι οι ίδιοι νόμος για τον εαυτό τους, οι οποίοι αποδεικνύουν ότι το έργο του νόμου είναι γραμμένο στις καρδιές τους.» Και πάλι: «Διότι η περιτομή ωφελεί, εάν τηρείς τον νόμο· εάν όμως είσαι παραβάτης του νόμου, η περιτομή σου έχει γίνει ακροβυστία. Εάν λοιπόν η ακροβυστία τηρεί τα δικαιώματα του νόμου, δεν θα υπολογιστεί η ακροβυστία του ως περιτομή; Και δεν θα κρίνει η εκ φύσεως ακροβυστία, που εκπληρώνει τον νόμο, εσένα που με το γράμμα και την περιτομή είσαι παραβάτης του νόμου; Διότι Ιουδαίος δεν είναι αυτός που είναι φανερά Ιουδαίος, ούτε περιτομή είναι η φανερή περιτομή στη σάρκα, αλλά Ιουδαίος είναι αυτός που είναι κρυφά Ιουδαίος, και περιτομή είναι η περιτομή της καρδιάς, κατά πνεύμα και όχι κατά γράμμα· του οποίου ο έπαινος δεν προέρχεται από τους ανθρώπους, αλλά από τον Θεό.» Εκείνος, λοιπόν, που απέρριψε ως παρωχημένη την περιτομή της σάρκας, και αγάπησε περισσότερο την περιτομή του πνεύματος, και φέρει μέσα του τον κρυφό Ιουδαίο, «του οποίου ο έπαινος δεν προέρχεται από τους ανθρώπους, αλλά από τον Θεό», πώς να μην είναι καλύτερος και σε τίποτα κατώτερος από τους νομομαθείς και τους πιο αξιοτίμους μεταξύ των Ιουδαίων, έστω κι αν έχει ίσως κάποιο υπόλειμμα ασθένειας, επειδή δεν έχει ακόμη βαπτιστεί; Διότι με το υγιές μέρος της καρδιάς του, δηλαδή με την πίστη, θα υπερέχει οπωσδήποτε από εκείνον που δεν αποδέχεται την πίστη.

Επίλυσις. Εάν ισχυρίζονται ότι το «κατ' εικόνα» είναι διαφορετικό από το «καθ' ομοίωσιν», ας μας διδάξουν τη διαφορά. Διότι εμείς έχουμε την πεποίθηση ότι το «κατ' εικόνα» δεν δηλώνει τίποτε άλλο παρά το «καθ' ομοίωσιν», και ομοίως το «καθ' ομοίωσιν» δηλώνει το «κατ' εικόνα». Και την προς τον Θεό ομοίωση λάβαμε κατά την πρώτη δημιουργία, και είμαστε εικόνες του Θεού. Διότι, όπως είπα, η ανθρώπινη φύση είναι δεκτική και αγαθότητας και δικαιοσύνης και αγιασμού, και έχει την έφεση προς αυτά εμφυτευμένη από τον Θεό. Και αυτό μπορεί κανείς να το διαπιστώσει από το εξής. Η εκτροπή στη διάνοια του ανθρώπου έγινε όχι βέβαια από τα φαύλα προς το αγαθό, αλλά από το αγαθό προς το φαύλο. Πρέπει λοιπόν να προϋπήρχε αρχικά εκείνο, το οποίο ακριβώς εγκαταλείψαμε και εκτραπήκαμε. Διότι το ότι σπάρθηκε στην ψυχή του ανθρώπου από την πρώτη δημιουργία η έφεση, η προθυμία και η γνώση κάθε αγαθού, το διασαφηνίζει ο πάνσοφος Παύλος λέγοντας: «Διότι όταν τα έθνη, τα οποία δεν έχουν νόμο, πράττουν εκ φύσεως τα του νόμου, αυτοί, μη έχοντας νόμο, είναι νόμος για τον εαυτό τους, οι οποίοι αποδεικνύουν το έργο του νόμου γραμμένο στις καρδιές τους, ενώ ταυτόχρονα δίνει μαρτυρία και η συνείδησή τους.»

Νόμος Κυρίου θα μπορούσε να είναι και αυτός που έχει εκ φύσεως εμφυτευθεί σε όλους τους ανθρώπους, μέσω του οποίου λέγεται ότι κατόρθωσαν την αρετή οι άγιοι που έζησαν πριν από τον νόμο του Μωυσή. Για αυτούς λέει ο Απόστολος: «Διότι, όταν τα έθνη που δεν έχουν νόμο, δηλαδή τον γραπτό, πράττουν εκ φύσεως τα του νόμου, αυτοί, αν και δεν έχουν νόμο, είναι οι ίδιοι νόμος για τον εαυτό τους». Ή, πάλι, νόμος Κυρίου θα μπορούσε να είναι ο ευαγγελικός λόγος, ο οποίος έχει κηρυχθεί σε όλα τα έθνη από τον ίδιο τον Κύριο και Σωτήρα μας.

Επειδή επρόκειτο να απευθύνει τον λόγο προς αυτούς, προτάσσει κάτι σαν απολογία. Τι συμβαίνει, λοιπόν; Πριν από αυτό ήταν προσωπολήπτης; Μη γένοιτο· διότι και πριν από αυτό έτσι ήταν τα πράγματα. «Καθένας που τον φοβάται και πράττει δικαιοσύνη», λέει, «του είναι δεκτός». Αυτό λέει και ο Παύλος γράφοντας: «Διότι, όταν τα έθνη που δεν έχουν νόμο, πράττουν από τη φύση τους τα του νόμου». Και εισάγει έτσι και δόγμα και πολιτεία.

Διότι, επειδή είπε, «Δεν θα δικαιωθούν οι ακροατές του νόμου, αλλά οι τηρητές του νόμου», το φυσικό επακόλουθο θα ήταν να πει: «Όταν, δηλαδή, τα έθνη που δεν έχουν νόμο πράττουν από τη φύση τους τα έργα του νόμου, αυτοί είναι κατά πολύ ανώτεροι από εκείνους που διδάσκονται από τον νόμο». Αλλά δεν λέει αυτό, παρά σταματά μέχρι τον έπαινο των Ελλήνων και δεν προχωρά τον λόγο σε σύγκριση προς το παρόν, ώστε έστω και έτσι ο Ιουδαίος να αποδεχθεί τα λεγόμενα. Γι' αυτό δεν μίλησε έτσι, όπως είπα, αλλά πώς; «Όταν, δηλαδή, τα έθνη που δεν έχουν νόμο πράττουν από τη φύση τους τα έργα του νόμου, αυτοί, μη έχοντας νόμο, είναι οι ίδιοι νόμος για τον εαυτό τους· οι οποίοι αποδεικνύουν το έργο του νόμου γραμμένο στις καρδιές τους, με τη συμμαρτυρία της συνειδήσεώς τους». Διότι αντί για τον νόμο αρκεί η συνείδηση και ο λογισμός. Μέσα από αυτά έδειξε πάλι ότι ο Θεός δημιούργησε τον άνθρωπο αυτάρκη για την επιλογή της αρετής και την αποφυγή της κακίας. Και μην απορήσεις αν και μία και δύο και πολλές φορές επιχειρηματολογεί για αυτό. Διότι το θέμα αυτό του ήταν εξαιρετικά αναγκαίο εξαιτίας εκείνων που έλεγαν: «Γιατί άραγε εμφανίστηκε τώρα ο Χριστός; Και πού βρίσκονταν τα έργα μιας τόσο μεγάλης πρόνοιας κατά τον προηγούμενο χρόνο;». Αποκρούοντας, λοιπόν, παρεμπιπτόντως τώρα τους ισχυρισμούς αυτών, αποδεικνύει ότι και στα παλαιότερα χρόνια, και πριν από την παράδοση του νόμου, η ανθρώπινη φύση απόλαυσε κάθε πρόνοια.

Υπάρχει δηλαδή ο φυσικός νόμος, και υπάρχει ο γραπτός· αλλά υπάρχει και ένας ενδιάμεσος αυτών, ο νόμος που φανερώνεται διά των έργων. Και πρόσεξε πώς καταδεικνύει αυτούς τους τρεις και τους φέρνει στο προσκήνιο. Διότι, λέει, «όταν τα έθνη που δεν έχουν νόμο». Ποιον ακριβώς νόμο, πες μου; Τον γραπτό. «Πράττουν εκ φύσεως τα του νόμου». Ποιου νόμου; Εκείνου διά των έργων. «Αυτοί, μη έχοντας νόμο». Ποιον νόμο; Τον γραπτό. «Είναι οι ίδιοι νόμος για τον εαυτό τους».

Διότι αυτούς που ήρθαν και έτρεξαν πριν από αυτόν, τρέχοντας άκοπα τους ξεπέρασε· διότι όσα δεν έπραξαν οι νομομαθείς, αυτά τα κατόρθωσε ο αλλόφυλος. Διότι οι μεν, αν και είδαν σε έναν συνάνθρωπο να κινδυνεύει η ίδια τους η φύση, έκλεισαν τα σπλάχνα τους στη συμπάθεια, και κλείνοντας τα μάτια τους, προσπέρασαν αυτόν που κειτόταν κάτω σαν να ήταν νεκρή στήλη, όπως ακριβώς κάποτε ο πλούσιος τον Λάζαρο που ήταν πεταμένος μπροστά στις πόρτες του· ο δε άπιστος Σαμαρείτης, ο οποίος αποδείχθηκε μάλλον πιο πιστός και από τους ιερείς, ξεχνώντας τις δικές του υποθέσεις, περιέθαλψε τον ξένο, και λησμονώντας την ανάγκη που τον επείγε, έσπευσε για τη θεραπεία του πληγωμένου, και, μολονότι δεν γνώριζε τον νόμο, τον εκπλήρωσε, πράττοντας όλα όσα ορίζει ο νόμος. Διότι όταν τα έθνη που δεν έχουν τον νόμο πράττουν εκ φύσεως τα του νόμου, αυτοί, μη έχοντας νόμο, είναι οι ίδιοι νόμος για τον εαυτό τους· οι οποίοι φανερώνουν ότι το έργο του νόμου είναι γραμμένο στις καρδιές τους, καθώς συμμαρτυρεί η συνείδησή τους, και οι λογισμοί τους αλληλοκατηγορούνται. Τι λέει λοιπόν ο ευαγγελιστής; Κάποιος άνθρωπος κατέβαινε από την Ιερουσαλήμ στην Ιεριχώ και έπεσε σε ληστές, οι οποίοι, αφού τον έγδυσαν και τον τραυμάτισαν με χτυπήματα, έφυγαν, αφήνοντάς τον μισοπεθαμένο. Κατά σύμπτωση δε, κάποιος ιερέας κατέβαινε σε εκείνον τον δρόμο και, βλέποντάς τον, τον προσπέρασε αντιπαρερχόμενος. Παρομοίως και ένας Λευίτης, φτάνοντας σε εκείνο το σημείο, πλησίασε, τον είδε και τον προσπέρασε ομοίως.

Διότι αυτοί οι σημερινοί ίσως έμαθαν από τους πρώτους, και εκείνοι από τους προηγούμενους, και αυτοί πάλι από τους παλαιότερους. Εκείνοι όμως που εξ αρχής και πρώτοι θέσπισαν νόμους ανάμεσά τους, από ποιον έμαθαν; Δεν είναι ολοφάνερο ότι έμαθαν από τη συνείδηση; Διότι δεν θα μπορούσαν να ισχυριστούν ότι συναναστράφηκαν με τον Μωυσή ή ότι άκουσαν τους προφήτες· πώς θα μπορούσε άλλωστε, αφού ήταν Έλληνες; Αλλά είναι ολοφάνερο ότι από τον νόμο που έθεσε ο Θεός στον άνθρωπο, όταν τον έπλαθε εξ αρχής, από αυτόν θέσπισαν και τους νόμους, και εφηύραν τις τέχνες και όλα τα υπόλοιπα. Διότι και οι τέχνες έτσι δημιουργήθηκαν, επειδή οι άνθρωποι από την αρχή έφτασαν σε αυτές αυτοδίδακτα· έτσι συστήθηκαν και τα δικαστήρια, έτσι καθορίστηκαν και οι τιμωρίες, πράγμα ακριβώς που λέει και ο Παύλος. Επειδή δηλαδή πολλοί από τους Έλληνες επρόκειτο να φέρουν αντιρρήσεις και να πουν: «Πώς θα κρίνει ο Θεός τους ανθρώπους που έζησαν πριν από τον Μωυσή; Δεν έστειλε νομοθέτη, δεν εισήγαγε νόμο, δεν απέστειλε προφήτη, ούτε απόστολο, ούτε ευαγγελιστή· πώς λοιπόν ζητά ευθύνες;», ο Παύλος, θέλοντας να αποδείξει ότι διέθεταν αυτοδίδακτο νόμο και γνώριζαν με σαφήνεια το τι έπρεπε να πράξουν, άκου πώς το λέει: «Διότι, όταν τα έθνη που δεν έχουν νόμο, πράττουν εκ φύσεως αυτά που προστάζει ο νόμος, αυτοί, μολονότι δεν έχουν νόμο, είναι οι ίδιοι νόμος για τον εαυτό τους· οι οποίοι και αποδεικνύουν ότι το έργο του νόμου είναι γραμμένο στις καρδιές τους».

«Διότι προσεύχεσθε», λέγει, «υπέρ εκείνων που σας κατατρέχουν, κάνετε καλό σε εκείνους που σας μισούν». Στην περίπτωση δε του Δαβίδ, το να μην εκδικείται δεν είναι κάτι μικρό, αλλά είναι πολύ ανώτερο και από την εντολή του Νόμου. Γι' αυτό λέγει: «Αν έκανα αυτό, αν υπάρχει αδικία στα χέρια μου· αν ανταπέδωσα κακά σε αυτούς που μου ανταπέδιδαν κακά». Διότι, στην περίπτωση μεν του παιδιού του, τον εμπόδιζε και η ίδια η φύση· αλλά, λέγει, αν αδίκησα άλλους, ή αν εκδικήθηκα. Ποια συγγνώμη, λοιπόν, θα μπορούσαμε να έχουμε εμείς, και ποια απολογία, εάν μετά την παρουσία του Χριστού δεν φθάνουμε στα μέτρα εκείνων που έζησαν την εποχή της Παλαιάς Διαθήκης, και μάλιστα ενώ απαιτείται από εμάς μεγάλη περίσσεια αρετής; Διότι λέγει: «Εάν δεν περισσεύσει η δικαιοσύνη σας περισσότερο από εκείνη των Φαρισαίων, δεν πρόκειται να εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών». Όπως ακριβώς, δηλαδή, δεν είναι ίσος εκείνος που κατορθώνει τα ίδια πράγματα όντας υπό τον Νόμο με εκείνον που τα κατόρθωσε προ του Νόμου, έτσι δεν είναι ίσος ούτε εκείνος που βρίσκεται στην εποχή της Χάριτος με εκείνον που βρισκόταν υπό τον Νόμο, αλλά προκύπτει μεγάλη διαφορά και εξαιτίας της εποχής. Δείχνοντας το αυτό ο Παύλος, τόσο στην περίπτωση της κακίας όσο και της αρετής, πρόσεξε πώς τους μεν θαυμάζει περισσότερο, και τους δε αποφαίνεται ότι είναι άξιοι μεγαλύτερης τιμωρίας, λέγοντας τα εξής: «Διότι, όταν τα έθνη που δεν έχουν τον Νόμο, πράττουν εκ φύσεως τα προστάγματα του Νόμου, αυτοί μη έχοντας Νόμο, είναι νόμος για τον εαυτό τους».

Ο πλούσιος, λοιπόν, δεν αποκόμισε από εκεί κανέναν λόγο παρηγοριάς, ούτε εκείνοι που τρίζουν τα δόντια τους. Στον αμαρτωλό, όμως, είπε ο Θεός: «Γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου;» Είδες την τέλεια λύρα, τη σύμφωνη κιθάρα, που με διαφορετικούς φθόγγους ηχεί μία και μόνη αρμονία; Διότι αυτό το νόημα μπορεί κανείς να το δει να υπάρχει και στους αποστόλους και σε άλλους προφήτες· και ο Παύλος, λοιπόν, λέει περίπου τα εξής, δείχνοντας και ο ίδιος ότι δεν υπάρχει κανένα όφελος από το να διδάσκει κανείς τους άλλους, όταν δεν αναλάβει πρώτα να διδάξει τον εαυτό του. Επειδή, δηλαδή, υπερηφανεύονταν πάρα πολύ, όπως ακριβώς για τις θυσίες, έτσι και για το ότι είχαν τον νόμο και χρημάτιζαν δάσκαλοι των άλλων, αποδεικνύοντας ότι δεν αποκομίζουν κανένα μεγάλο όφελος όταν οι ίδιοι μένουν αδίδακτοι, και ελέγχοντας αυστηρότερα τους τέτοιους ανθρώπους, λέει: «Εσύ λοιπόν που διδάσκεις τον άλλον, τον εαυτό σου δεν τον διδάσκεις; Εσύ που κηρύττεις να μην κλέβουν, κλέβεις; Εσύ που αποστρέφεσαι τα είδωλα, διαπράττεις ιεροσυλία; Εσύ που καυχάσαι για τον νόμο, ατιμάζεις τον Θεό με την παράβαση του νόμου;» Για τον λόγο αυτόν έλεγε και για τον εαυτό του: «Φοβάμαι μήπως, αφού κηρύξω στους άλλους, γίνω ο ίδιος αδόκιμος»· καταρρίπτοντας έτσι την έπαρση εκείνων που υπερηφανεύονται για τη διδασκαλία του λόγου, ενώ οι ίδιοι είναι στερημένοι από την αρετή. Αλλά και με διαφορετικό τρόπο χειρίζεται αυτόν τον λόγο απευθυνόμενος προς τους Ιουδαίους, όταν λέει: «Διότι, όταν τα έθνη που δεν έχουν νόμο, πράττουν εκ φύσεως τα έργα του νόμου, αυτοί, παρόλο που δεν έχουν νόμο, είναι οι ίδιοι νόμος για τον εαυτό τους».

Έτσι λοιπόν και εδώ, αφού μίλησε για τα θαυμαστά γεγονότα, για τα θαύματα και για τα έργα του, στρέφει τον λόγο στο θέμα των εντολών λέγοντας τα εξής: «Αξιόπιστες είναι όλες οι εντολές του, στερεωμένες στον αιώνα του αιώνος, καμωμένες με αλήθεια και ευθύτητα». Δεν είπε απλώς «Όλες», αλλά έθεσε αυτήν τη λέξη ανακινώντας ένα μεγάλο πλήθος εντολών. Διότι υπάρχουν και οι εντολές της κτίσεως, τις οποίες τηρεί όλη η κτίση: ο ήλιος και η σελήνη, η ημέρα και η νύχτα, τα άστρα, καθώς και η πορεία της γης και της φύσης. Εντολές είναι και αυτές που δόθηκαν στη φύση εξ αρχής, όταν έπλαθε τον άνθρωπο, για τις οποίες λέει ο απόστολος Παύλος: «Διότι, όταν τα έθνη που δεν έχουν νόμο, πράττουν εκ φύσεως όσα προστάζει ο νόμος, αυτοί, μη έχοντας νόμο, είναι οι ίδιοι νόμος για τον εαυτό τους». Και πάλι: «Διότι ευφραίνομαι με τον νόμο του Θεού κατά τον εσωτερικό άνθρωπο». Υπάρχουν επίσης και οι γραπτές εντολές. Και όλες αυτές έχουν παραμείνει σε ισχύ. Αν δε κάποιες καταργήθηκαν, δεν συνέβη προς το χειρότερο, αλλά επειδή μεταρρυθμίστηκαν προς το καλύτερο. Διότι η εντολή «Ου φονεύσεις» δεν καταργήθηκε, αλλά έγινε αυστηρότερη· και η εντολή «Ου μοιχεύσεις» δεν εξαφανίστηκε, αλλά απέκτησε ευρύτερη διάσταση. Γι' αυτό και έλεγε: «Δεν ήλθα για να καταργήσω τον νόμο ή τους προφήτες, αλλά για να τους εκπληρώσω». Διότι εκείνος που δεν οργίζεται, πολύ περισσότερο θα απέχει από τον φόνο· και εκείνος που δεν κοιτάζει με ακόλαστα μάτια, έχει κατασκηνώσει πολύ μακρύτερα από τη μοιχεία.

Αν όμως γνώριζαν και αυτοί τι έπρεπε να πράξουν, λέει, πώς αναφέρει η Γραφή: «Δεν έπραξε έτσι σε κανένα έθνος, και δεν τους φανέρωσε τις κρίσεις του»; Τι σημαίνει λοιπόν αυτό που ειπώθηκε, και τι άραγε θέλει να δηλώσει; Άκουσε. Γραπτό νόμο δεν έδωσε σε κανέναν από τους άλλους· διότι τον φυσικό νόμο τον είχαν όλοι εσωτερικά να τους υπαγορεύει τι είναι καλό και τι δεν είναι τέτοιο. Επειδή ο Θεός, συγχρόνως με την πλάση του ανθρώπου, εμφύτευσε μέσα του αυτό το αμερόληπτο δικαστήριο, την κρίση της συνειδήσεως στον καθένα. Για τους Ιουδαίους όμως μερίμνησε για κάτι εξαιρετικό, το να τους φανερώσει τις εντολές του νόμου και εγγράφως. Γι' αυτόν τον λόγο και ο ίδιος δεν είπε ότι «Δεν έπραξε σε κάθε έθνος», αλλά «Έτσι δεν έπραξε». Δηλαδή, δεν τους έστειλε πλάκες, ούτε γραπτό κείμενο, ούτε τον νομοθέτη Μωυσή, ούτε τα υπόλοιπα που συνέβησαν στο όρος Σινά· αλλά όλα αυτά τα απήλαυσαν εκ περισσού μόνο οι Ιουδαίοι. Ωστόσο, ολόκληρη η ανθρώπινη φύση είχε ως επαρκή τον νόμο που πηγάζει από τη συνείδηση. Αυτό ακριβώς δηλώνοντας και ο Παύλος, έλεγε: «Διότι όταν τα έθνη που δεν έχουν νόμο, πράττουν εκ φύσεως τα του νόμου, αυτοί, μη έχοντας νόμο, είναι οι ίδιοι νόμος για τον εαυτό τους».

Εάν, λοιπόν, θέλεις να γίνεις δεκτός από τον Θεό, νήστευσε όπως οι Νινευίτες, αδελφέ· εκείνοι δεν έλαβαν νόμο, και για αυτούς λέει ο Παύλος: «Διότι όταν τα έθνη, τα οποία δεν έχουν νόμο, πράττουν εκ φύσεως τα έργα του νόμου, αυτοί μη έχοντας νόμο, είναι οι ίδιοι νόμος για τον εαυτό τους». Μην επιδεικνύεις, λοιπόν, άκαρπη τη νηστεία· διότι η νηστεία δεν ανεβαίνει μόνη της στον ουρανό, εάν δεν έχει την αδελφή της, την ελεημοσύνη· διότι αποτελούν ζεύγος, και όχι μόνο αδελφότητα και ζεύγος, αλλά και όχημα.

Όλα αυτά δε, όπως είπα, τα παραθέτει για να τους περιορίσει στη χάρη που δίδεται διά της πίστεως. «Διότι δεν είναι δίκαιοι ενώπιον του Θεού οι ακροατές του νόμου, αλλά οι τηρητές του νόμου θα δικαιωθούν. Επειδή, όταν τα έθνη που δεν έχουν νόμο πράττουν εκ φύσεως τα του νόμου, αυτοί, μη έχοντας νόμο, είναι οι ίδιοι νόμος για τον εαυτό τους· οι οποίοι αποδεικνύουν το έργο του νόμου γραμμένο στις καρδιές τους, καθώς η συνείδησή τους συμμαρτυρεί, και οι λογισμοί τους μεταξύ τους κατηγορούν. Ή και υπερασπίζονται, την ημέρα κατά την οποία ο Θεός θα κρίνει τα κρυπτά των ανθρώπων σύμφωνα με το Ευαγγέλιό μου, διά του Ιησού Χριστού». Έχοντας αναφέρει παραπάνω την κρίση του Θεού, εδώ αποκαλύπτει σαφώς ότι ο Χριστός είναι Αυτός που θα κρίνει κατά την έσχατη ημέρα. Διότι σε Αυτόν έχει παραχωρήσει όλη την κρίση ο Πατέρας· και το πράττει αυτό, ανοίγοντάς τους τον δρόμο για τα δόγματα της Καινής Διαθήκης. «Εάν δε εσύ ονομάζεσαι Ιουδαίος, και επαναπαύεσαι στον νόμο, και καυχάσαι για τον Θεό, και γνωρίζεις το θέλημά Του, και διακρίνεις το ορθό, έχοντας κατηχηθεί από τον νόμο· και έχεις την πεποίθηση ότι εσύ ο ίδιος είσαι οδηγός τυφλών, φως εκείνων που βρίσκονται στο σκοτάδι». Αφού συνέκρινε τους Ιουδαίους με τους Έλληνες, και τους κατατρόπωσε σφοδρά, αφαιρεί λίγο από το βάρος. Σαν να του φέρνει κάποιος αντίρρηση και να του λέει: Πού βρίσκονται λοιπόν τα σεμνά προτερήματα των Ιουδαίων; Αποδεικνύει λοιπόν ότι πρόκειται μόνο για όνομα σε αυτούς. Μάλλον, λοιπόν, ακόμη και σε αυτά για τα οποία υπερηφανεύονταν πολύ, καθίστανται άξιοι τιμωρίας.

Και ενόσω αναγινωσκόταν συχνότερα ο νόμος, η κακία του λαού ήταν μετριότερη, όταν όμως σταμάτησε η ανάγνωση του νόμου, κατρακύλησαν σε αναρίθμητες παρανομίες και ασέβειες. Έπειτα, αφού σιγά-σιγά έφτασαν σε παντελή λήθη και περιφρόνηση του νόμου, ούτε Πάσχα τελούσαν, ούτε θυσίες προσέφεραν στον Θεό, αλλά ζούσαν όπως τα υπόλοιπα «έθνη που δεν έχουν νόμο». Κατά τις ημέρες όμως του βασιλιά Ιωσία, ένας αρχιερέας ονόματι Χελκίας, αφού βρήκε το βιβλίο του νόμου στον ναό του Θεού, το παρουσίασε στον βασιλιά Ιωσία. Όταν εκείνος αντιλήφθηκε την επί πολλά έτη αθέτηση του νόμου και την παρανομία του λαού, «έσκισε τα ιμάτιά του» και παρακαλούσε τους ιερείς και τους προφήτες να εξιλεώσουν τον Θεό υπέρ του ιδίου και του λαού του, ενώ ο ίδιος, φλεγόμενος από θείο ζήλο, εξαφάνισε στήλες ειδώλων και άλση και βωμούς και κάθε μυσαρή τελετή, και τους ειδωλολατρικούς ναούς που είχε οικοδομήσει ο Σολομών για την Αστάρτη και τον Χαμώς εξαιτίας των αλλοεθνών γυναικών του, των Μωαβιτισσών και Αμμανιτισσών, ο βασιλιάς Ιωσίας τους κατέστρεψε ολοσχερώς και τους ιερείς των ειδώλων τους κατέσφαξε, και διέταξε όλο τον λαό να τελέσει Πάσχα προς τιμήν του Κυρίου και Θεού, επειδή δεν είχε εορταστεί Πάσχα «από τις ημέρες των κριτών, οι οποίοι έκριναν τον Ισραήλ».

Ερώτηση. Πώς λέει ο Παύλος: «τα έθνη που δεν έχουν νόμο» «είναι τα ίδια νόμος για τον εαυτό τους»; Αν δεν είχαν τον φυσικό νόμο, πώς γίνονταν νόμος για τον εαυτό τους; Απόκριση. Ο λόγος αυτός χρειάζεται διάκριση: ο έσω άνθρωπος και έχει αμαυρωθεί και δεν έχει αμαυρωθεί, και έχει τυφλωθεί και έχει μερικώς διανοιχθεί, και είναι νεκρός και εντούτοις ζει μέσα στη φύση. Δεν είναι δυνατόν όμως να «εισέλθει στη ζωή» κάποιος, παρά μόνο μέσα από πολλούς πειρασμούς, μέσα από πολλές γυμνασίες, μέσα από πολλές ατιμώσεις. Διότι έτσι πρέπει αυτό το σκεύος, αφού γυμναστεί, να «εισέλθει στη βασιλεία», ενώ κανένας αγύμναστος δεν εισέρχεται. Διότι όπως, όταν ένα σκεύος είναι πολύ σκληρό και το πάρει ο τεχνίτης, το βάζει στη φωτιά, το βγάζει πάλι, το σφυροκοπά, το ξαναβάζει, μέχρι να μαλακώσει, να αποτελέσει ένα πολύτιμο σκεύος και να προχωρήσει στην υπηρεσία του κυρίου του· ή όπως το κερί, το οποίο στον ψυχρό αέρα είναι πολύ σκληρό, όταν όμως ριχτεί στη φωτιά και αρχίσει να μαλάσσεται και να απαλύνεται, τότε λαμβάνει τον τύπο και την τέλεια εικόνα της σφραγίδας — έτσι και η ίδια η ψυχή, εισερχόμενη πολλές φορές στη φωτιά και δοκιμαζόμενη, χρειάζεται πολλή παιδαγωγία, για να μπορέσει έτσι να εντυπωθεί πάνω της η τέλεια εικόνα του Χριστού και η επουράνια σφραγίδα. Και τα «οστράκινα σκεύη» ο κεραμέας τα βάζει στη φωτιά και στο νερό και έτσι τα δοκιμάζει, και εκεί άλλα μεν από αυτά γίνονται χρήσιμα, άλλα δε διαλύονται και αφανίζονται.

Διότι βέβαια ακούνε σωματικά με τα σάρκινα αυτιά, όμως τα πνευματικά αυτιά της καρδιάς τα έχουν καλυμμένα και δεν μπορούν καθόλου να ακούσουν τον Θεό. Επειδή δεν μπορούν με κανέναν τρόπο από μόνοι τους να σηκώσουν το κάλυμμα της έπαρσης και της αναισθησίας. Διότι οι ίδιοι με τη θέλησή τους το έβαλαν αυτό στον εαυτό τους και επιθυμούν να καλύπτουν και τα μάτια και τα αυτιά τους, και γι' αυτό νομίζουν ότι και βλέπουν και ακούν. Αν μάλιστα κάποιος τους πει: «Ακούστε με, τέκνα, και βγάλτε το κάλυμμα από την καρδιά σας», εξαγριώνονται ακόμη και με αυτά τα λόγια, επειδή δεν τους ονόμασε πατέρες αλλά τους προσφώνησε τέκνα, και αντίθετα αναπτύσσουν μίσος προς αυτόν εξαιτίας των λόγων του. Και δεν μπορούν να κατανοήσουν το πάθος που βρίσκεται μέσα τους, ή μάλλον τα πάθη που σκοτίζουν τον νου και τις φρένες και χωρίζουν από τον Θεό εκείνους που έχουν ήδη κυριευθεί από αυτά. Αυτοί, έχοντας γίνει με τη θέλησή τους δούλοι της οίησης και της υπερηφάνειας και έχοντας αιχμαλωτιστεί, εκπληρώνουν πάντοτε το δικό τους θέλημα. Αυτοί, έχοντας εγκαταλείψει τους νόμους του Θεού, είναι οι ίδιοι νόμος για τον εαυτό τους, και δεν λατρεύουν τον Θεό αλλά τον εαυτό τους (ω, τι θρασύτητα!), ζητώντας τη δική τους δόξα αντί για τη δόξα του Θεού, και σπεύδοντας να την εδραιώσουν με κάθε έργο και τρόπο.

Αλλά ας επανέλθει ο λόγος στο προκείμενο. Είπες: «Εφόσον κανείς δεν ανθίσταται και δεν διδάσκει τη μοιχεία και την άφεση των ανιέρων, πώς είναι εύλογο να τους αποκαλέσουμε αιρετικούς;». Είναι αλήθεια ότι με τα λόγια δεν διδάσκουν τη μοιχεία και την άφεση των ανιέρων, επειδή ούτε τα έθνη που δεν έχουν νόμο διδάσκουν τη μοιχεία. Και ούτε εμείς υποστηρίξαμε ότι αυτοί διακηρύσσουν κάτι τέτοιο ανοιχτά, αλλά ότι, αφού επικύρωσαν τη μοιχοζευξία και όσες άλλες παραβάσεις του Ευαγγελίου προέκυψαν μαζί με αυτήν και εξαιτίας της, μαζί με τις καταλύσεις των θείων κανόνων, επιβάλλοντας με ανάθεμα να θεωρούνται αυτά σωτήρια οικονομία και υπερασπιζόμενοι αυτό καθημερινά μέσω των προαναφερθεισών εξοριών και φυλακίσεων, έχουν καταλύσει το Ευαγγέλιο σύμφωνα με τη φωνή των Αγίων και υποθέτουν ότι δυνάμει μπορεί να γίνεται οικονομία σε κάθε παράβαση, έχοντας αλλοιώσει τις αναλλοίωτες εντολές του Θεού και παρουσιάζοντάς τες ως μεταβλητές. Και πώς δεν θα ήταν αλλοιώσιμες και μεταβλητές, αν οι παραβάσεις τους δογματίζονται συνοδικώς με έργα και με λόγια ως σωτήριες οικονομίες; Διότι ας μην φτάσουν σε τόσο μεγάλο ψεύδος, ώστε να πουν ότι δεν συγκάλεσαν σύνοδο ή ότι δεν ονόμασαν τη μοιχοζευξία οικονομία ισόκυρη με εκείνες των Αγίων ή ότι δεν αναθεμάτισαν εκείνους που δεν την αποδέχονταν. Αν πάλι ισχυρίζονται ότι δεν αναθεμάτισαν, για ποιον λόγο αναφώνησαν: «Σε όσους δεν δέχονται τις οικονομίες των Αγίων, ανάθεμα»; Διότι είναι φανερό ότι η αναφώνηση αυτή έγινε επειδή κάποιοι αντιδρούσαν και δεν τις αποδέχονταν, εκτός κι αν έχουμε χάσει τα λογικά μας.