Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 2:15

Διότι δεν ωφελεί τόσο το να συγκρατεί κανείς το στόμα του και να μην εκστομίζει λόγια οργής, όσο το να καθαρίζει την καρδιά του από τη μνησικακία και να μην τρέφει πονηρούς λογισμούς. Επειδή η ευαγγελική διδασκαλία παραγγέλλει να αποκόπτουμε τις ρίζες των αμαρτημάτων, μάλλον παρά τους καρπούς. Διότι, εάν αποκοπεί από την καρδιά η ρίζα του θυμού, ούτε το μίσος ούτε ο φθόνος θα μετατραπούν σε πράξη. Άλλωστε, εκείνος που μισεί τον αδελφό του είναι ανθρωποκτόνος, επειδή τον φονεύει μέσα του με τη διάθεση του μίσους. Ο Θεός βλέπει τον φονευμένο· του οποίου το αίμα δεν χύθηκε με ξίφος, ώστε να το βλέπουν οι άνθρωποι, αλλά φονεύθηκε από τη διάθεση του μίσους. Επομένως, ο Θεός αποδίδει στον καθένα στεφάνια ή τιμωρίες όχι μόνο για τις πράξεις, αλλά και για τους λογισμούς και για τις προαιρέσεις του, όπως λέει ο Ίδιος μέσω του προφήτη: «Εγώ έρχομαι για να συγκεντρώσω τα έργα, τους λογισμούς και τις ενθυμήσεις τους». Και πάλι ο Απόστολος λέει: «Ενώ οι λογισμοί μεταξύ τους είτε θα κατηγορούν είτε θα απολογούνται, κατά την ημέρα που ο Θεός θα κρίνει τα κρυφά των ανθρώπων». Ο ίδιος δε ο Δεσπότης, διδάσκοντάς μας ότι πρέπει να αποβάλλουμε κάθε οργή, λέει στα Ευαγγέλια: «Καθένας που οργίζεται εναντίον του αδελφού του θα είναι ένοχος στην κρίση». Διότι αυτό ακριβώς περιέχουν τα ακριβή αντίγραφα· επειδή η λέξη «εική» (άδικα/αναίτια) τέθηκε ως μεταγενέστερη προσθήκη, και αυτό γίνεται φανερό από το προκείμενο χωρίο της Γραφής.

Διότι, εάν σε κάθε πράξη φροντίσεις να υπερισχύουν μέσα σου τα βέλτιστα, θα είσαι μακάριος κατά την ημέρα εκείνη, κατά την οποία ο Θεός θα κρίνει τα κρυπτά των ανθρώπων σύμφωνα με το Ευαγγέλιό μας, και ενώ οι λογισμοί μεταξύ τους θα κατηγορούν ή και θα απολογούνται, δεν θα αναχωρήσεις καταδικασμένος εξαιτίας της ροπής προς τα φαύλα, αλλά θα τιμηθείς με τα στεφάνια της δικαιοσύνης, με τα οποία σε όλη σου τη ζωή στεφάνωσες την αρετή. Πόσο μεγάλων αγαθών πρόξενος θα γίνει για εσένα το βιβλίο των Παροιμιών, το οποίο σε διδάσκει τόσο την αληθινή δικαιοσύνη όσο και το πώς να κατευθύνεις ορθά την κρίση;

Επειδή, λοιπόν, κάθε αρετή αντιδικάζει με κάθε κακία, τότε ακριβώς να αποδείξεις την ευθύτητα των κρίσεων στο κρυφό δικαστήριο της ψυχής σου, και, αφού καταστήσεις τρόπον τινά την εντολή πάρεδρό σου, να δείξεις την απέχθειά σου προς την πονηρία, αποστρεφόμενος από τη μια τις αμαρτίες, και τιμώντας ιδιαιτέρως από την άλλη τις αρετές. Διότι, εάν σε κάθε πράξη φροντίσεις να υπερισχύουν μέσα σου τα καλύτερα, θα είσαι μακάριος κατά την ημέρα εκείνη, όταν θα κρίνει ο Θεός τα κρυφά των ανθρώπων σύμφωνα με το Ευαγγέλιό μας· και, ενώ οι λογισμοί μεταξύ τους θα κατηγορούν ή και θα απολογούνται, δεν θα αναχωρήσεις καταδικασμένος εξαιτίας της ροπής προς τα φαύλα, αλλά θα τιμηθείς με τα στεφάνια της δικαιοσύνης, με τα οποία καθ' όλη τη διάρκεια του βίου σου στεφάνωσες την αρετή.

Αποδέχεται, λοιπόν, ως γνωρίζοντες να ωφελούν, και τον νόμο του Θεού, εννοώ δηλαδή τον γραπτό, και βεβαίως τον νόμο του πνεύματος, σύμφωνα με τον οποίο έχουμε αποκτήσει το να θέλουμε το αγαθό, έστω κι αν τυχόν δεν παρίσταται η δύναμη να το πράξουμε. Διότι είπε: «Επειδή το να θέλω το αγαθό μού είναι εύκολο, το να πράττω όμως το καλό όχι»· επειδή προφανώς υπερισχύει η αμαρτία, και επειδή ο νόμος της σάρκας υποτάσσει τον νου στα δικά της, ακόμη και παρά τη θέλησή του. Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο, νομίζω, θα μπορούσε ευλόγως να νοηθεί η αδυναμία του νόμου, και του γραπτού που δόθηκε μέσω του Μωυσή, όπως μόλις ανέφερα, και βεβαίως του έμφυτου που υπάρχει μέσα μας, σύμφωνα με τον οποίο και τα έθνη, αν και δεν έχουν τον γραπτό νόμο, φαίνονται να πράττουν από τη φύση τους τα του νόμου, και είναι νόμος για τον εαυτό τους· «διότι αποδεικνύουν το έργο του νόμου γραμμένο στις καρδιές τους», όπως είναι γραμμένο. Ποια είναι όμως η αδυναμία και στους δύο, είναι καιρός να εξετάσουμε. Διότι ο μεν γραπτός νόμος υπήρξε διδάσκαλος της κοσμιότητας και εισηγητής των αρίστων, δεν δικαίωσε όμως απολύτως κανέναν· ο δε έμφυτος νόμος που υπάρχει μέσα μας, τον οποίο ονομάζει και νόμο του πνεύματος, ρέπει μεν προς το αγαθό, αλλά ηττάται κατά πολύ από τον νόμο που προσκαλεί προς τα αισχρότερα. Επομένως, το αδύνατον, δηλαδή η ασθένεια, είτε του γραπτού είτε του έμφυτου νόμου, έχει καταργηθεί μέσω του Χριστού.

Κάτι τέτοιο υπονοεί και ο σοφότατος Παύλος, όταν απευθύνεται στα πλήθη των Ιουδαίων. Διότι είπε τα εξής: «Διότι όταν τα έθνη που δεν έχουν τον νόμο πράττουν εκ φύσεως τα του νόμου, αυτοί, μη έχοντας νόμο, είναι οι ίδιοι νόμος για τον εαυτό τους, οι οποίοι αποδεικνύουν ότι το έργο του νόμου είναι γραμμένο στις καρδιές τους.» Και πάλι: «Διότι η περιτομή ωφελεί, εάν τηρείς τον νόμο· εάν όμως είσαι παραβάτης του νόμου, η περιτομή σου έχει γίνει ακροβυστία. Εάν λοιπόν η ακροβυστία τηρεί τα δικαιώματα του νόμου, δεν θα υπολογιστεί η ακροβυστία του ως περιτομή; Και δεν θα κρίνει η εκ φύσεως ακροβυστία, που εκπληρώνει τον νόμο, εσένα που με το γράμμα και την περιτομή είσαι παραβάτης του νόμου; Διότι Ιουδαίος δεν είναι αυτός που είναι φανερά Ιουδαίος, ούτε περιτομή είναι η φανερή περιτομή στη σάρκα, αλλά Ιουδαίος είναι αυτός που είναι κρυφά Ιουδαίος, και περιτομή είναι η περιτομή της καρδιάς, κατά πνεύμα και όχι κατά γράμμα· του οποίου ο έπαινος δεν προέρχεται από τους ανθρώπους, αλλά από τον Θεό.» Εκείνος, λοιπόν, που απέρριψε ως παρωχημένη την περιτομή της σάρκας, και αγάπησε περισσότερο την περιτομή του πνεύματος, και φέρει μέσα του τον κρυφό Ιουδαίο, «του οποίου ο έπαινος δεν προέρχεται από τους ανθρώπους, αλλά από τον Θεό», πώς να μην είναι καλύτερος και σε τίποτα κατώτερος από τους νομομαθείς και τους πιο αξιοτίμους μεταξύ των Ιουδαίων, έστω κι αν έχει ίσως κάποιο υπόλειμμα ασθένειας, επειδή δεν έχει ακόμη βαπτιστεί; Διότι με το υγιές μέρος της καρδιάς του, δηλαδή με την πίστη, θα υπερέχει οπωσδήποτε από εκείνον που δεν αποδέχεται την πίστη.

Αλλά ότι βεβαίως θα υπάρξει με τον καιρό μετάβαση προς το καλύτερο εκείνων που έχουν ταχθεί στην ιερουργία, καθώς ο Χριστός τους αναπλάθει σε καινότητα ζωής και τους μεταθέτει σε ευκοσμία και σε ένδοξη πολιτεία και ζωή, το έχει μηνύσει ξεκάθαρα. Ότι δε εκείνους που επιδίδονται στη φαυλότητα δεν θα τους αποδεχτεί τότε, ούτε θα τους αξιώσει επαίνων και λόγου, αλλά μάλλον θα τους κρίνει και θα ζητήσει ευθύνες για τα όσα ανάρμοστα έπραξαν στη ζωή τους, το διατρανώνει λέγοντας: «Και θα πλησιάσω σε εσάς με κρίση», δηλαδή θα συμπεριφερθώ ως κριτής, και θα είμαι μάρτυρας ταχύς, δηλαδή αυτόκλητος και χωρίς να έχω προσκληθεί από κανέναν. Διότι θα καταδικάσω τους πονηρούς. Και θα εκφέρω την καταδίκη εναντίον τους· χωρίς να αποκαλύπτει κάποιος άλλος τα όσα κρύβουν μέσα τους, αλλά γνωρίζοντας ως Θεός τα αφανή και τα κεκρυμμένα, και καταμαρτυρώντας για τον κάθε αμαρτωλό μέσω της συνείδησής του. Είπε εξάλλου κάπου και ο θεσπέσιος Παύλος, ότι θα παρουσιαστούν εν καιρώ ενώπιον του Κριτή οι άνθρωποι όλης της γης, «ενώ οι λογισμοί μεταξύ τους θα τους κατηγορούν ή και θα τους υπερασπίζονται κατά την ημέρα που θα κρίνει ο Θεός τα κρυπτά των ανθρώπων, σύμφωνα με το ευαγγέλιό μου διά του Ιησού Χριστού». Πρόσεξε δε πώς αναφέρει ότι θα προσαχθούν σε κρίση εκείνοι που έχουν αμαρτήσει τόσο στα κρυφά όσο και στα φανερά.

Επίλυσις. Εάν ισχυρίζονται ότι το «κατ' εικόνα» είναι διαφορετικό από το «καθ' ομοίωσιν», ας μας διδάξουν τη διαφορά. Διότι εμείς έχουμε την πεποίθηση ότι το «κατ' εικόνα» δεν δηλώνει τίποτε άλλο παρά το «καθ' ομοίωσιν», και ομοίως το «καθ' ομοίωσιν» δηλώνει το «κατ' εικόνα». Και την προς τον Θεό ομοίωση λάβαμε κατά την πρώτη δημιουργία, και είμαστε εικόνες του Θεού. Διότι, όπως είπα, η ανθρώπινη φύση είναι δεκτική και αγαθότητας και δικαιοσύνης και αγιασμού, και έχει την έφεση προς αυτά εμφυτευμένη από τον Θεό. Και αυτό μπορεί κανείς να το διαπιστώσει από το εξής. Η εκτροπή στη διάνοια του ανθρώπου έγινε όχι βέβαια από τα φαύλα προς το αγαθό, αλλά από το αγαθό προς το φαύλο. Πρέπει λοιπόν να προϋπήρχε αρχικά εκείνο, το οποίο ακριβώς εγκαταλείψαμε και εκτραπήκαμε. Διότι το ότι σπάρθηκε στην ψυχή του ανθρώπου από την πρώτη δημιουργία η έφεση, η προθυμία και η γνώση κάθε αγαθού, το διασαφηνίζει ο πάνσοφος Παύλος λέγοντας: «Διότι όταν τα έθνη, τα οποία δεν έχουν νόμο, πράττουν εκ φύσεως τα του νόμου, αυτοί, μη έχοντας νόμο, είναι νόμος για τον εαυτό τους, οι οποίοι αποδεικνύουν το έργο του νόμου γραμμένο στις καρδιές τους, ενώ ταυτόχρονα δίνει μαρτυρία και η συνείδησή τους.»

Ας αγωνιούμε, λοιπόν, αδελφοί, μήπως μας καταδικάσει ο Θεός, ο οποίος δεν έχει ανάγκη από ανάκριση ή αποδείξεις για να μας κατακρίνει. Μην πεις ότι μέσα στη νύχτα πόρνευσα ή ασχολήθηκα με τη μαγεία ή έπραξα κάτι άλλο, και κανένας άνθρωπος δεν ήταν εκεί παρών. Από τη συνείδησή σου θα κριθείς, ενόσω οι λογισμοί θα σε κατηγορούν ή και θα σε υπερασπίζονται κατά την ημέρα εκείνη, όταν ο Θεός θα κρίνει τα κρυφά των ανθρώπων. Το φοβερό πρόσωπο του Κριτή σε αναγκάζει να πεις την αλήθεια, ή μάλλον, κι αν ακόμη δεν την πεις, σε ελέγχει. Διότι θα αναστηθείς ενδεδυμένος είτε τις αμαρτίες σου είτε τα δίκαια έργα σου.

«Και έτσι λοιπόν, ο μύθος περί της αρετής, που μας θεωρεί ως θαύματα (νευρόσπαστα), θα μπορούσε να διασωθεί, και το τι σημαίνει κατά κάποιον τρόπο το να είναι κανείς ανώτερος ή κατώτερος του εαυτού του θα γινόταν περισσότερο κατανοητό, όπως και το ότι ο ιδιώτης και η πόλη, ο μεν ιδιώτης, λαμβάνοντας μέσα του τον αληθή λόγο σχετικά με αυτές τις έλξεις, οφείλει να ζει ακολουθώντας τον, η δε πόλη, παραλαμβάνοντας τον λόγο είτε από κάποιον θεό είτε από τον άνθρωπο που τα γνώρισε αυτά, και θεσπίζοντάς τον ως νόμο, οφείλει βάσει αυτού να συναναστρέφεται και τον εαυτό της και τις άλλες πόλεις· έτσι η κακία και η αρετή θα είχαν διαρθρωθεί πιο ξεκάθαρα για εμάς». Και σε εμάς ο θείος λόγος διδάσκει τα ίδια πράγματα λέγοντας: «Χαίρομαι με τον νόμο του Θεού κατά τον έσω άνθρωπο, βλέπω όμως έναν άλλον νόμο να αντιστρατεύεται τον νόμο του νου μου»· και πάλι: «ενώ οι λογισμοί μεταξύ τους είτε αλληλοκατηγορούνται είτε και αλληλοαπολογούνται», καθώς και όσα άλλα είναι παρόμοια με αυτά.

Μέσα από όλα όσα ειπώθηκαν, λοιπόν, οδηγούμαστε στο να κατανοήσουμε την καθαρή καρδιά μέσω του ονόματος της κοιλίας, η οποία γίνεται πυξίο του θείου νόμου για εκείνους που, όπως λέει ο Απόστολος, επιδεικνύουν το έργο του νόμου γραμμένο στις καρδιές τους, καθώς τέτοια γράμματα χαράσσονται στην ψυχή όχι με μελάνι, αλλά με το Πνεύμα του ζωντανού Θεού, όχι σε πέτρινες πλάκες, όπως λέει ο Απόστολος, αλλά στο πυξίο της καρδιάς, το οποίο είναι καθαρό, λείο και λαμπερό. Διότι τέτοιο πρέπει να είναι το ηγεμονικό μέρος της ψυχής, ώστε να αποτυπώνεται μέσα του καθαρή και ασύγχυτη η μνήμη των θείων λογίων, διαρθρωμένη σαν με ευδιάκριτα γράμματα. Ορθά δε έχει συμπεριληφθεί μαζί με ένα τέτοιο πυξίο, προς έπαινο της κοιλίας, και ο σάπφειρος· διότι η λάμψη του σαπφείρου έχει ουράνια όψη. Ένα τέτοιο αίνιγμα γίνεται σύμβολο του να φρονεί και να βλέπει η καρδιά μας τα άνω, εκεί όπου εναποθέτει τον θησαυρό της, και εκεί να αναπαύει το βλέμμα της, ώστε να μην αποκάμνει κατά την προσήλωση στα θεία παραγγέλματα, καθώς η ουράνια ελπίδα αναπαύει την ορατική δύναμη των οφθαλμών της ψυχής.

Αυτούς ο Θεολόγος τους ονόμασε αμαρτάνοντες προς θάνατον. Το ότι, όμως, δεν συγχωρούνται ούτε στον παρόντα ούτε στον μέλλοντα αιώνα δείχνει ότι κάποια μεν από τα αμαρτήματα συγχωρούνται εδώ μέσω εκείνων που έλαβαν την εξουσία να δεσμεύουν και να λύνουν, κάποια δε στο μέλλον, όταν, ενώ οι λογισμοί θα κατηγορούν ή και θα απολογούνται, ο Κριτής θα δωρίσει τη νικητήρια ψήφο σε εκείνους που έπραξαν έργα άξια αυτής.

Επειδή ο Θεός, όταν κρίνει, κρίνει φιλάνθρωπα· αυτός όμως είναι υπερβολικά μισάνθρωπος, όπως δηλώνουν τα επόμενα· διότι για αυτόν και για εκείνους που κάθονται και στρατεύονται μαζί του λέγεται: Θα κυνηγήσουν την ψυχή του δικαίου και θα καταδικάσουν αθώο αίμα. Εξέθεσε σαφώς την αιτία για την οποία δεν θα παραστεί στο μελλοντικό κριτήριο· επειδή δεν θα διστάσουν να κυνηγήσουν την ψυχή του δικαίου, παίρνοντας ως αφορμή ακόμη και ένα σφάλμα που έγινε από άγνοια ή παρά τη θέλησή του· αλλά και θα καταδικάσουν αθώο αίμα, εάν τους δοθεί κάποια εξουσία να καταδικάζουν. Γι' αυτό, ούτε να κατηγορούν ούτε να καταθέτουν εναντίον μας τους επιτρέπει ο Θεός, όταν κρίνονται τα δικά μας σφάλματα, αλλά καλεί τους λογισμούς μας ως κατηγόρους και τη συνείδησή μας ως μάρτυρα. Διότι λέει ο Παύλος: Ενώ συμμαρτυρεί η συνείδησή μας, και οι λογισμοί μεταξύ τους κατηγορούν ή και απολογούνται· διότι έτσι κρίνονται από τον Θεό τα δικά μας κρυφά έργα. Και έγινε για μένα ο Κύριος καταφυγή, και ο Θεός μου βοηθός της ελπίδας μου. Ποιος έγινε; Ας δεχτούμε την απόδοση των άλλων ερμηνευτών, ώστε το ρητό να εκλαμβάνεται ότι αναφέρεται στην έλευση του Μονογενούς· διότι Αυτός έγινε καταφυγή για εμάς που καταδιωκόμαστε από τους υπάρχοντες εχθρούς· Αυτός είναι και βοηθός της ελπίδας που ήδη κινδυνεύει· διότι βρισκόμασταν σε απόγνωση εξαιτίας του πλήθους της ασέβειας.

Διότι αυτό λέει: «Οι οποίοι αποδεικνύουν ότι το έργο του νόμου είναι γραμμένο στις καρδιές τους, καθώς συμμαρτυρεί η συνείδησή τους, και οι λογισμοί τους συγκρούονται μεταξύ τους, είτε κατηγορώντας είτε και υπερασπίζοντας, κατά την ημέρα που ο Θεός θα κρίνει τα κρυφά των ανθρώπων, σύμφωνα με το Ευαγγέλιό μου, διά του Ιησού Χριστού». Βλέπεις πώς πάλι παρουσίασε εκείνη την ημέρα και την έφερε κοντά, συγκλονίζοντας τη διάνοιά τους, και δείχνοντας ότι πρέπει να τιμώνται περισσότερο εκείνοι που, ενώ δεν έχουν τον νόμο, έδειξαν ζήλο να κατορθώσουν τα του νόμου; Εκείνο δε που αξίζει προπάντων να θαυμάσει κανείς από την αποστολική σύνεση, είναι άξιο να το αναφέρουμε τώρα. Διότι, ενώ μέσα από την επιχειρηματολογία του απέδειξε ότι ο Έλληνας είναι ανώτερος από τον Ιουδαίο, στην ανακεφαλαίωση και στο συμπέρασμα των συλλογισμών του δεν το αναφέρει αυτό, ώστε να μην εξοργίσει τον Ιουδαίο. Και για να κάνω πιο σαφές αυτό που είπα, θα παραθέσω τα ίδια τα αποστολικά λόγια.

Διότι, επειδή είπε, «Δεν θα δικαιωθούν οι ακροατές του νόμου, αλλά οι τηρητές του νόμου», το φυσικό επακόλουθο θα ήταν να πει: «Όταν, δηλαδή, τα έθνη που δεν έχουν νόμο πράττουν από τη φύση τους τα έργα του νόμου, αυτοί είναι κατά πολύ ανώτεροι από εκείνους που διδάσκονται από τον νόμο». Αλλά δεν λέει αυτό, παρά σταματά μέχρι τον έπαινο των Ελλήνων και δεν προχωρά τον λόγο σε σύγκριση προς το παρόν, ώστε έστω και έτσι ο Ιουδαίος να αποδεχθεί τα λεγόμενα. Γι' αυτό δεν μίλησε έτσι, όπως είπα, αλλά πώς; «Όταν, δηλαδή, τα έθνη που δεν έχουν νόμο πράττουν από τη φύση τους τα έργα του νόμου, αυτοί, μη έχοντας νόμο, είναι οι ίδιοι νόμος για τον εαυτό τους· οι οποίοι αποδεικνύουν το έργο του νόμου γραμμένο στις καρδιές τους, με τη συμμαρτυρία της συνειδήσεώς τους». Διότι αντί για τον νόμο αρκεί η συνείδηση και ο λογισμός. Μέσα από αυτά έδειξε πάλι ότι ο Θεός δημιούργησε τον άνθρωπο αυτάρκη για την επιλογή της αρετής και την αποφυγή της κακίας. Και μην απορήσεις αν και μία και δύο και πολλές φορές επιχειρηματολογεί για αυτό. Διότι το θέμα αυτό του ήταν εξαιρετικά αναγκαίο εξαιτίας εκείνων που έλεγαν: «Γιατί άραγε εμφανίστηκε τώρα ο Χριστός; Και πού βρίσκονταν τα έργα μιας τόσο μεγάλης πρόνοιας κατά τον προηγούμενο χρόνο;». Αποκρούοντας, λοιπόν, παρεμπιπτόντως τώρα τους ισχυρισμούς αυτών, αποδεικνύει ότι και στα παλαιότερα χρόνια, και πριν από την παράδοση του νόμου, η ανθρώπινη φύση απόλαυσε κάθε πρόνοια.

Διότι αυτό που είναι γνωστό για τον Θεό ήταν φανερό σε αυτούς, και γνώριζαν τι μεν είναι καλό και τι δε κακό, από αυτά με τα οποία έκριναν τους άλλους· πράγμα το οποίο τους επέρριπτε λέγοντας ότι: «Με αυτό που κρίνεις τον άλλον, κατακρίνεις τον εαυτό σου». Προκειμένου δε για τους Ιουδαίους, μαζί με τα προαναφερθέντα υφίσταται και ο Νόμος, και όχι μόνο ο λογισμός, ούτε μόνο η συνείδηση. Για ποιον λόγο, όμως, παραθέτει το: «να κατηγορούν ή και να απολογούνται»; Διότι, εάν έχουν γραπτό νόμο και αποδεικνύουν το έργο του, τι απομένει λοιπόν στον λογισμό να κατηγορήσει; Αλλά το «να κατηγορούν» δεν το αναφέρει πλέον μόνο για εκείνους, αλλά για ολόκληρη την ανθρώπινη φύση. Διότι τότε θα παρασταθούν ενώπιον του Θεού και οι δικοί μας λογισμοί, άλλοι μεν για να κατηγορήσουν, άλλοι δε για να απολογηθούν, και σε εκείνο το δικαστήριο ο άνθρωπος δεν θα έχει ανάγκη από κανέναν άλλον κατήγορο.

Πώς; Κάνοντας χρήση του φυσικού. Αυτοί οι οποίοι φανερώνουν το έργο του νόμου. Ποιου; Αυτού που εκφράζεται διά των πράξεων. Διότι εκείνος μεν που δίνεται μέσω των γραμμάτων βρίσκεται έξω, αυτός δε που δίνεται μέσω της φύσεως βρίσκεται μέσα, και ο άλλος βρίσκεται στις πράξεις· και τον μεν τον υπαγορεύουν τα γράμματα, τον δε η φύση, και τον άλλον οι πράξεις. Αυτόν ακριβώς τον τρίτο έχουμε ανάγκη, για χάρη του οποίου υπάρχουν και εκείνοι οι δύο, τόσο αυτός από τη φύση όσο και αυτός από τα γράμματα· και εάν αυτός δεν είναι παρών, κανένα όφελος δεν προκύπτει από εκείνους, αλλά μάλιστα πολύ μεγάλη βλάβη. Και αυτό το αποδεικνύει για τον φυσικό μεν λέγοντας: «Διότι σε ό,τι κρίνεις τον άλλον, κατακρίνεις τον εαυτό σου»· για τον γραπτό δε: «Εσύ που κηρύττεις να μην κλέβουν, κλέβεις;»

Διότι αυτούς που ήρθαν και έτρεξαν πριν από αυτόν, τρέχοντας άκοπα τους ξεπέρασε· διότι όσα δεν έπραξαν οι νομομαθείς, αυτά τα κατόρθωσε ο αλλόφυλος. Διότι οι μεν, αν και είδαν σε έναν συνάνθρωπο να κινδυνεύει η ίδια τους η φύση, έκλεισαν τα σπλάχνα τους στη συμπάθεια, και κλείνοντας τα μάτια τους, προσπέρασαν αυτόν που κειτόταν κάτω σαν να ήταν νεκρή στήλη, όπως ακριβώς κάποτε ο πλούσιος τον Λάζαρο που ήταν πεταμένος μπροστά στις πόρτες του· ο δε άπιστος Σαμαρείτης, ο οποίος αποδείχθηκε μάλλον πιο πιστός και από τους ιερείς, ξεχνώντας τις δικές του υποθέσεις, περιέθαλψε τον ξένο, και λησμονώντας την ανάγκη που τον επείγε, έσπευσε για τη θεραπεία του πληγωμένου, και, μολονότι δεν γνώριζε τον νόμο, τον εκπλήρωσε, πράττοντας όλα όσα ορίζει ο νόμος. Διότι όταν τα έθνη που δεν έχουν τον νόμο πράττουν εκ φύσεως τα του νόμου, αυτοί, μη έχοντας νόμο, είναι οι ίδιοι νόμος για τον εαυτό τους· οι οποίοι φανερώνουν ότι το έργο του νόμου είναι γραμμένο στις καρδιές τους, καθώς συμμαρτυρεί η συνείδησή τους, και οι λογισμοί τους αλληλοκατηγορούνται. Τι λέει λοιπόν ο ευαγγελιστής; Κάποιος άνθρωπος κατέβαινε από την Ιερουσαλήμ στην Ιεριχώ και έπεσε σε ληστές, οι οποίοι, αφού τον έγδυσαν και τον τραυμάτισαν με χτυπήματα, έφυγαν, αφήνοντάς τον μισοπεθαμένο. Κατά σύμπτωση δε, κάποιος ιερέας κατέβαινε σε εκείνον τον δρόμο και, βλέποντάς τον, τον προσπέρασε αντιπαρερχόμενος. Παρομοίως και ένας Λευίτης, φτάνοντας σε εκείνο το σημείο, πλησίασε, τον είδε και τον προσπέρασε ομοίως.

Ή τιμήστε την πραότητα, ή δείξτε ευλάβεια μπροστά στη δύναμη. Ελάτε, προφθάστε το πρόσωπό μου με εξομολόγηση· διότι τα όρια αυτής της επιείκειας έχουν οριστεί χρονικά από εμένα. Μόνο ο παρών βίος αποτελεί την απόδειξη της δικής μου μακροθυμίας· θα έρθει καιρός, που η θύρα αυτής της αγαθότητάς μου θα κλειστεί· θα έρθει καιρός, που το δάκρυ των αμαρτωλών που θα στάζει δεν θα τους ωφελήσει· θα έρθει καιρός, που σάλπιγγες αντηχώντας από παντού θα αναγγείλουν τη δευτέρα παρουσία μου, όταν άγγελοι, διατρέχοντας ολόκληρη τη γη, θα παραστήσουν τις μυριάδες των νεκρών στην κρίση, όταν θα στηθεί για μένα βήμα και θα επιβώ επί των επουρανίων δυνάμεων, όταν Αρχές και Εξουσίες θα με δορυφορούν καθώς θα έρχομαι, όταν οι φωστήρες της βασιλείας μου θα καταυγάζουν ολόκληρο τον κόσμο, όταν θα ανοιχτούν τα βιβλία των πεπραγμένων του καθενός, όταν θα επικρατήσει η ακρίβεια των νόμων και ο ακριβής έλεγχος από τους δαίμονες, όταν ο κρινόμενος θα στέκεται έχοντας ως παραστάτες του μόνο τα ίδια του τα έργα, όταν οι λογισμοί θα κατηγορούν και η συνείδηση θα ελέγχει, όταν τα πονηρά πνεύματα θα είναι προσηλωμένα στα λόγια του δικαστή, όταν η κάμινος θα περιμένει την απόφαση του κριτή, όταν πλέον η κραυγή «Ελέησον» θα είναι ανώφελη για εκείνον που τη φωνάζει. Ελάτε λοιπόν, πριν κλείσω τις θύρες των οικτιρμών μου, πριν προφθάσει να διαλυθεί η πανήγυρη της ζωής, πριν παρέλθει το θέατρο αυτού του βίου· διότι η προθεσμία του τέλους βρίσκεται προ των πυλών. Ελάτε, πριν αρχίσω να κρίνω· διότι, αν προφθάσω και καθίσω να δικάσω, δεν πρόκειται πλέον να χαριστώ σε κανέναν.

Διότι αυτοί οι σημερινοί ίσως έμαθαν από τους πρώτους, και εκείνοι από τους προηγούμενους, και αυτοί πάλι από τους παλαιότερους. Εκείνοι όμως που εξ αρχής και πρώτοι θέσπισαν νόμους ανάμεσά τους, από ποιον έμαθαν; Δεν είναι ολοφάνερο ότι έμαθαν από τη συνείδηση; Διότι δεν θα μπορούσαν να ισχυριστούν ότι συναναστράφηκαν με τον Μωυσή ή ότι άκουσαν τους προφήτες· πώς θα μπορούσε άλλωστε, αφού ήταν Έλληνες; Αλλά είναι ολοφάνερο ότι από τον νόμο που έθεσε ο Θεός στον άνθρωπο, όταν τον έπλαθε εξ αρχής, από αυτόν θέσπισαν και τους νόμους, και εφηύραν τις τέχνες και όλα τα υπόλοιπα. Διότι και οι τέχνες έτσι δημιουργήθηκαν, επειδή οι άνθρωποι από την αρχή έφτασαν σε αυτές αυτοδίδακτα· έτσι συστήθηκαν και τα δικαστήρια, έτσι καθορίστηκαν και οι τιμωρίες, πράγμα ακριβώς που λέει και ο Παύλος. Επειδή δηλαδή πολλοί από τους Έλληνες επρόκειτο να φέρουν αντιρρήσεις και να πουν: «Πώς θα κρίνει ο Θεός τους ανθρώπους που έζησαν πριν από τον Μωυσή; Δεν έστειλε νομοθέτη, δεν εισήγαγε νόμο, δεν απέστειλε προφήτη, ούτε απόστολο, ούτε ευαγγελιστή· πώς λοιπόν ζητά ευθύνες;», ο Παύλος, θέλοντας να αποδείξει ότι διέθεταν αυτοδίδακτο νόμο και γνώριζαν με σαφήνεια το τι έπρεπε να πράξουν, άκου πώς το λέει: «Διότι, όταν τα έθνη που δεν έχουν νόμο, πράττουν εκ φύσεως αυτά που προστάζει ο νόμος, αυτοί, μολονότι δεν έχουν νόμο, είναι οι ίδιοι νόμος για τον εαυτό τους· οι οποίοι και αποδεικνύουν ότι το έργο του νόμου είναι γραμμένο στις καρδιές τους».

Πώς χωρίς γράμματα; Εφόσον συμμαρτυρεί η συνείδησή τους και οι λογισμοί τους μεταξύ τους τούς κατηγορούν ή και τούς υπερασπίζονται κατά την ημέρα που ο Θεός θα κρίνει τα κρυφά των ανθρώπων, σύμφωνα με το ευαγγέλιό μου, διά του Ιησού Χριστού· και πάλι: Διότι όσοι αμάρτησαν χωρίς τον νόμο, χωρίς τον νόμο και θα απολεστούν· και όσοι αμάρτησαν υπό τον νόμο, διά του νόμου θα κριθούν.

Όλα αυτά δε, όπως είπα, τα παραθέτει για να τους περιορίσει στη χάρη που δίδεται διά της πίστεως. «Διότι δεν είναι δίκαιοι ενώπιον του Θεού οι ακροατές του νόμου, αλλά οι τηρητές του νόμου θα δικαιωθούν. Επειδή, όταν τα έθνη που δεν έχουν νόμο πράττουν εκ φύσεως τα του νόμου, αυτοί, μη έχοντας νόμο, είναι οι ίδιοι νόμος για τον εαυτό τους· οι οποίοι αποδεικνύουν το έργο του νόμου γραμμένο στις καρδιές τους, καθώς η συνείδησή τους συμμαρτυρεί, και οι λογισμοί τους μεταξύ τους κατηγορούν. Ή και υπερασπίζονται, την ημέρα κατά την οποία ο Θεός θα κρίνει τα κρυπτά των ανθρώπων σύμφωνα με το Ευαγγέλιό μου, διά του Ιησού Χριστού». Έχοντας αναφέρει παραπάνω την κρίση του Θεού, εδώ αποκαλύπτει σαφώς ότι ο Χριστός είναι Αυτός που θα κρίνει κατά την έσχατη ημέρα. Διότι σε Αυτόν έχει παραχωρήσει όλη την κρίση ο Πατέρας· και το πράττει αυτό, ανοίγοντάς τους τον δρόμο για τα δόγματα της Καινής Διαθήκης. «Εάν δε εσύ ονομάζεσαι Ιουδαίος, και επαναπαύεσαι στον νόμο, και καυχάσαι για τον Θεό, και γνωρίζεις το θέλημά Του, και διακρίνεις το ορθό, έχοντας κατηχηθεί από τον νόμο· και έχεις την πεποίθηση ότι εσύ ο ίδιος είσαι οδηγός τυφλών, φως εκείνων που βρίσκονται στο σκοτάδι». Αφού συνέκρινε τους Ιουδαίους με τους Έλληνες, και τους κατατρόπωσε σφοδρά, αφαιρεί λίγο από το βάρος. Σαν να του φέρνει κάποιος αντίρρηση και να του λέει: Πού βρίσκονται λοιπόν τα σεμνά προτερήματα των Ιουδαίων; Αποδεικνύει λοιπόν ότι πρόκειται μόνο για όνομα σε αυτούς. Μάλλον, λοιπόν, ακόμη και σε αυτά για τα οποία υπερηφανεύονταν πολύ, καθίστανται άξιοι τιμωρίας.

Οφείλει, λοιπόν, σύμφωνα με το εύλογο, κάθε τέτοια γυναίκα να φέρει διαρκώς την εξουσία του λόγου στο κεφάλι της, εννοώ δηλαδή τη λογική επιστασία. Και τούτο μάλιστα εξαιτίας των αγγέλων, οι οποίοι παρατηρούν τόσο τις φανερές όσο και τις αφανείς κινήσεις μας και καταγράφουν κάθε σκέψη και πράξη μας, για να μας επαινέσουν ή να μας ελέγξουν κατά τη φοβερή ημέρα της διαγνώσεως· αλλά και εξαιτίας των λογισμών της συνειδήσεως (οι οποίοι νοούνται τροπικώς και αυτοί ως άγγελοι), που για όσα πράττουμε μας κατηγορούν ή και μας υπερασπίζονται, τόσο τώρα όσο και μετέπειτα, κατά την ημέρα της κρίσεως· όπως επίσης και εξαιτίας των πονηρών αγγέλων, οι οποίοι παραφυλάσσουν την έξη, την αίσθηση και τη διάνοιά μας, ώστε, όταν τη δουν απογυμνωμένη από τη λογική και νοερά διάκριση, την ευσέβεια και τη γνώση, να επιτεθούν προκαλώντας τη γένεση των αντιθέτων τους, εννοώ την αδιακρισία, την ασέβεια και την άγνοια, μέσω των οποίων οι πονηροί δαίμονες εκ φύσεως ενεργούν την κακία, την πλάνη και την αθεΐα.

68. Σε καθέναν που με υπομονή εφαρμόζει τις εντολές ως προς τον εξωτερικό και τον εσωτερικό άνθρωπο, και αποβλέπει μόνο στη δόξα του Θεού, δίνεται η τιμή της ουράνιας γνώσης, ειρήνη ψυχής και αφθαρσία, ως σε κάποιον που δεν είναι απλώς ακροατής, αλλά εκτελεστής του νόμου της χάριτος. Τη γνώση αυτού, η οποία επιβεβαιώνεται από τα έργα, δεν την περιφρονεί ο Θεός, αλλά τη συνδοξάζει με τους λόγους της γνώσης εκείνων που έλαμψαν μέσω της δικής του σοφίας μέσα στην Εκκλησία των πιστών, επειδή σε αυτόν δεν υπάρχει προσωποληψία. Σε εκείνον όμως που αγωνίζεται από εριθεία, και από τη μια απειθεί στους λόγους αυτών που καθοδηγούνται από το Πνεύμα, ενώ από την άλλη πείθεται στη δική του σύνεση και στους απατηλούς λόγους εκείνων που περιβάλλονται μόνο το σχήμα της ευσέβειας, και οι οποίοι καθοδηγούνται από πνεύμα φιλόδοξο και φιλήδονο, δίνεται θλίψη και στενοχώρια, φθόνος, θυμός και οργή, τώρα μεν ως ανταπόδοση για την πλάνη του, στο τέλος δε, ως κατηγορία από τους λογισμούς του που μεταξύ τους κατηγορούν ή και υπερασπίζονται ο ένας τον άλλον, κατά την ημέρα που ο Θεός θα κρίνει τα κρυφά των ανθρώπων, και θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με το έργο του.

Ρωμ. 2,15-16 Το «μεταξύ τους οι λογισμοί» έχει λεχθεί με σχήμα υπερβατού· διότι ακολουθεί αμέσως μετά το «επειδή δεν είναι δίκαιοι ενώπιον του Θεού οι ακροατές του νόμου, αλλά οι τηρητές του νόμου θα δικαιωθούν»· διότι αποτελεί ερμηνεία τού πώς άλλοι μεν δεν δικαιώνονται, ενώ άλλοι δικαιώνονται. Και λέει ότι, χωρίς να χρειάζεται το κριτήριο μάρτυρες ή κάποιες εξωτερικές αποδείξεις, αλλά από μέσα, από τους ίδιους τους λογισμούς και η αμαρτία αποδεικνύεται και η αρετή γίνεται ολοφάνερη. Γι' αυτό, κι αν οι άνθρωποι εδώ αθωώνουν, δεν πρέπει κανείς να επαναπαύεται σε αυτούς· διότι σε τίποτα δεν πρόκειται να τον ωφελήσουν εκείνοι. Κι αν πάλι τον κατακρίνουν, δεν πρέπει να ανησυχεί· διότι σε τίποτα δεν θα τον βλάψουν εκεί, αλλά αρκεί και για την κατάκριση και για την αθώωση η συναίσθηση και η μαρτυρία των δικών του λογισμών. Γιατί όμως, λέγοντας «καθώς οι λογισμοί κατηγορούν», δεν είπε «και δικαιώνουν»; Διότι έτσι θα φανερώνονταν αφενός όσοι τιμωρούνται διά του «κατηγορούν», και όσοι σώζονται διά του «δικαιώνουν». Τώρα όμως η ακολουθία του λόγου προτρέπει να εννοήσουμε ότι αναφέρονται σε ένα και το αυτό πρόσωπο και το «κατηγορούν» και το «απολογούνται». Λέμε λοιπόν ότι δεν πρέπει να εκλάβουμε και τα δύο για ένα και το αυτό πρόσωπο, αλλά το ότι οι λογισμοί «κατηγορούν» αναφέρεται σε άλλους, δηλαδή σε όσους θα τιμωρηθούν, ενώ το «απολογούνται» σε άλλους, δηλαδή σε όσους θα σωθούν. Γιατί λοιπόν δεν είπε: «δικαιώνουν και κατακρίνουν»;

Διότι αυτοί ούτε δικαιώνουν ούτε τιμωρούν, αλλά είτε κατηγορούν είτε απολογούνται· την κρίση όμως της τιμωρίας ή της δικαιώσεως την επιφέρει ο κριτής. Καλώς λοιπόν λέγει: «των λογισμών που κατηγορούν ή και απολογούνται». Πάλι μπορεί κανείς να πει: Τι λοιπόν; Πώς απολογούνται, αφού κανείς δεν κατηγορεί; Διότι το «κατηγορούν» ειπώθηκε, επειδή πρέπει να το εννοήσουμε για εκείνους που πρόκειται να κολασθούν· ενώ το «απολογούνται» ειπώθηκε ορθά για εκείνους που πρόκειται να δικαιωθούν. Πώς λοιπόν απολογούνται, αφού κανείς δεν κατηγορεί; Κατηγορούν και εδώ· διότι δεν είναι δυνατόν, δεν είναι δυνατόν να φανεί εκεί άνθρωπος χωρίς αμαρτία. Αλλά η κατηγορία, επειδή τα αμαρτήματα δεν έχουν βάρος και όγκο, δεν είναι σφοδρή ούτε ακαταγώνιστη. Αντίθετα, οι λογισμοί προβάλλουν προς αυτήν απολογία: το ευόλισθο της φύσεως, την ασθένεια, τη φιλανθρωπία του Θεού, το έλεος. Και εκείνη παύει, ενώ νικά η απολογία. Από την απολογία λοιπόν, ακόμη κι αν προηγήθηκε η κατηγορία, αξίζει αυτοί να χαρακτηρίζονται. Επειδή όμως σε εκείνους που χάνονται τα αμαρτήματα είναι άτοπα και βαριά, η κατηγορία είναι σφοδρή και αναπόδραστη, και πουθενά δεν υπάρχει απολογία, γι’ αυτό θέτει πάλι μόνο γι’ αυτούς το «κατηγορούν». Είναι δε συγγνωστά όσα αμαρτήσαμε στους λογισμούς, ασυγχώρητα όμως όσα παρασύραμε μέχρι τις πράξεις· και πάλι, συγγνωστά είναι όσα καθαρίσαμε με τη μετάνοια, ασυγχώρητα όμως εκείνα στα οποία δεν προσφέραμε ούτε το ιατρείο και τη θεραπεία που παρέχεται μέσω αυτής.

Είναι δυνατόν το νόημα του ρητού να γίνει κατανοητό και σύμφωνα με τη σειρά των λέξεων, για παράδειγμα: αυτοί που έλαβαν τον νόμο έχουν και τον νόμο και τη συνείδηση να τους κατηγορεί για όσα αμαρτάνουν. Αυτοί όμως που δεν παρέλαβαν, λέει, τον νόμο, αλλά πράττουν σύμφωνα με τη συνείδησή τους τα όσα ορίζει ο νόμος, αυτοί προβάλλουν τη συνείδηση ως μάρτυρα της αγαθοεργίας τους. Διότι, για να μην πει κανείς: επομένως, πράττουν το αγαθό κατά τύχη, αφού δεν το πράττουν βάσει του νόμου; Κάθε άλλο, λέει, αλλά το πράττουν με συνείδηση, έχοντας αυτήν ως δάσκαλο και μάρτυρα της αγαθοεργίας. Γι' αυτό και είναι άξιοι μεγαλύτερης αποδοχής, και προκαλούν μεγαλύτερο έλεγχο εναντίον εκείνων που αμαρτάνουν ενώ έχουν τον νόμο. Έπειτα, επειδή δεν αγαθοεργούν όλοι όσοι στερούνται του νόμου, αλλά υπάρχουν και αυτοί που σφάλλουν, δείχνει ότι ούτε αυτοί πρόκειται να μείνουν ατιμώρητοι. Διότι, έστω κι αν δεν έχουν, λέει, τον νόμο για να τους κατηγορεί, ωστόσο και αυτοί θα δώσουν λόγο, καθώς οι λογισμοί μεταξύ τους θα τους κατηγορούν. Το δε «ή και απολογουμένων» είναι μια επιβεβαίωση που εισάγεται εκ του αντιθέτου, σαν να έλεγε ότι, όπως ακριβώς όταν οι λογισμοί απολογούνται ακολουθεί η αθώωση χωρίς την παρουσία του νόμου, έτσι πάλι όταν οι λογισμοί κατηγορούν ακολουθεί η κατάκριση χωρίς τον νόμο. Και πότε θα γίνουν αυτά; Στη Δευτέρα Παρουσία.

Λέω, λοιπόν, όπως ακριβώς αν υπάρχει ένα πλοίο που έχει μεγάλο εξοπλισμό, εκεί ο κυβερνήτης διοικεί τους πάντες και τα ρυθμίζει όλα, άλλους επιπλήττοντας και άλλους καθοδηγώντας, —έτσι είναι και η καρδιά που έχει τον νου ως κυβερνήτη, τη συνείδηση που ελέγχει, και τους λογισμούς που κατηγορούν και απολογούνται· διότι λέει: «μεταξύ τους οι λογισμοί κατηγορούν ή και απολογούνται». Βλέπεις ότι η συνείδηση δεν συγκαλύπτει τέτοιου είδους λογισμούς που υπακούν στην αμαρτία, αλλά αμέσως τους ελέγχει· διότι δεν ψεύδεται. Επειδή, τι θα μπορούσε να πει ενώπιον του Θεού; Κατά την ημέρα της κρίσεως θα δώσει μαρτυρία ότι πάντοτε ήλεγχε. Όπως ακριβώς αν υπάρχει ένα άρμα και τα γκέμια, τα ζώα και όλη η κατασκευή βρίσκονται υπό τον έλεγχο ενός ηνιόχου· λοιπόν, όταν εκείνος θέλει, κινείται με ορμητικότητα από το άρμα, και όταν θέλει, το συγκρατεί· και πάλι, όπου θέλει να το στρέψει, εκεί αυτό τον ακολουθεί· όλο λοιπόν το άρμα βρίσκεται στην εξουσία του ηνιόχου, —έτσι και η καρδιά έχει πολλούς φυσικούς λογισμούς συνδεδεμένους με αυτήν, και υπάρχει ο νους, καθώς και η συνείδηση που επιτιμά και κατευθύνει την καρδιά και αφυπνίζει τους φυσικούς λογισμούς που αναβλύζουν μέσα στην καρδιά. Διότι η ψυχή έχει πολλά μέλη, αν και είναι μία.

Ερώτηση. Άλλο πράγμα είναι ο νους και άλλο η ψυχή; Απόκριση. Όπως τα μέλη του σώματος, αν και είναι πολλά, αποκαλούνται ένας άνθρωπος, έτσι και τα μέλη της ψυχής είναι πολλά: νους, συνείδηση, λογισμοί, θέλημα, που κατηγορούν και απολογούνται. Όλα αυτά όμως είναι συνδεδεμένα σε ένα. Είναι μέλη της ψυχής, μία όμως είναι η ψυχή, ένας είναι ο έσω άνθρωπος. Και όπως ακριβώς οι εξωτερικοί οφθαλμοί βλέπουν από μακριά τα αγκάθια, τους γκρεμούς και τους λάκκους, έτσι και ο νους προβλέπει, όντας ταχύτερος, τα τεχνάσματα και τις σκευωρίες της αντίπαλης δύναμης και προφυλάσσει την ψυχή, ως οφθαλμός της ψυχής.

Όπως ακριβώς ένα πλοίο έχει μεγάλη κατασκευή και τους επιβάτες, και ο κυβερνήτης διευθύνει τους πάντες και τα οικονομεί, άλλους επιπλήττοντας και άλλους καθοδηγώντας, έτσι είναι και η καρδιά, η οποία έχει τον νου ως κυβερνήτη, τη συνείδηση που ελέγχει, και τους λογισμούς που κατηγορούν και απολογούνται: «μεταξύ τους οι λογισμοί να κατηγορούν ή και να απολογούνται». Βλέπεις ότι η συνείδηση δεν συγκαλύπτει τους υπόλοιπους λογισμούς που υπακούουν στην αμαρτία, αλλά αμέσως τους ελέγχει —διότι δεν ψεύδεται—, τους επιτιμά, και δίνει μαρτυρία ενώπιον του Θεού κατά την κρίση, καθώς πάντοτε ασκεί έλεγχο.