Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 2:16

Διότι δεν ωφελεί τόσο το να συγκρατεί κανείς το στόμα του και να μην εκστομίζει λόγια οργής, όσο το να καθαρίζει την καρδιά του από τη μνησικακία και να μην τρέφει πονηρούς λογισμούς. Επειδή η ευαγγελική διδασκαλία παραγγέλλει να αποκόπτουμε τις ρίζες των αμαρτημάτων, μάλλον παρά τους καρπούς. Διότι, εάν αποκοπεί από την καρδιά η ρίζα του θυμού, ούτε το μίσος ούτε ο φθόνος θα μετατραπούν σε πράξη. Άλλωστε, εκείνος που μισεί τον αδελφό του είναι ανθρωποκτόνος, επειδή τον φονεύει μέσα του με τη διάθεση του μίσους. Ο Θεός βλέπει τον φονευμένο· του οποίου το αίμα δεν χύθηκε με ξίφος, ώστε να το βλέπουν οι άνθρωποι, αλλά φονεύθηκε από τη διάθεση του μίσους. Επομένως, ο Θεός αποδίδει στον καθένα στεφάνια ή τιμωρίες όχι μόνο για τις πράξεις, αλλά και για τους λογισμούς και για τις προαιρέσεις του, όπως λέει ο Ίδιος μέσω του προφήτη: «Εγώ έρχομαι για να συγκεντρώσω τα έργα, τους λογισμούς και τις ενθυμήσεις τους». Και πάλι ο Απόστολος λέει: «Ενώ οι λογισμοί μεταξύ τους είτε θα κατηγορούν είτε θα απολογούνται, κατά την ημέρα που ο Θεός θα κρίνει τα κρυφά των ανθρώπων». Ο ίδιος δε ο Δεσπότης, διδάσκοντάς μας ότι πρέπει να αποβάλλουμε κάθε οργή, λέει στα Ευαγγέλια: «Καθένας που οργίζεται εναντίον του αδελφού του θα είναι ένοχος στην κρίση». Διότι αυτό ακριβώς περιέχουν τα ακριβή αντίγραφα· επειδή η λέξη «εική» (άδικα/αναίτια) τέθηκε ως μεταγενέστερη προσθήκη, και αυτό γίνεται φανερό από το προκείμενο χωρίο της Γραφής.

Και αν έτσι κρατήσεις την εντολή μου, μάλλον δε του Θεού, ομολογώ ότι θα απολογηθώ υπέρ σου «εκείνη την ημέρα, κατά την οποία ο Θεός θα κρίνει τα κρυπτά των ανθρώπων». Μη διστάσεις, λοιπόν, και φέρεις τον εαυτό σου σε χειρότερη θέση. Διότι ο εχθρός μετατρέπει τα γλυκά σε πικρά, τον οποίο θα καταργήσει από εμάς ο Κύριος Ιησούς.

Διότι, εάν σε κάθε πράξη φροντίσεις να υπερισχύουν μέσα σου τα βέλτιστα, θα είσαι μακάριος κατά την ημέρα εκείνη, κατά την οποία ο Θεός θα κρίνει τα κρυπτά των ανθρώπων σύμφωνα με το Ευαγγέλιό μας, και ενώ οι λογισμοί μεταξύ τους θα κατηγορούν ή και θα απολογούνται, δεν θα αναχωρήσεις καταδικασμένος εξαιτίας της ροπής προς τα φαύλα, αλλά θα τιμηθείς με τα στεφάνια της δικαιοσύνης, με τα οποία σε όλη σου τη ζωή στεφάνωσες την αρετή. Πόσο μεγάλων αγαθών πρόξενος θα γίνει για εσένα το βιβλίο των Παροιμιών, το οποίο σε διδάσκει τόσο την αληθινή δικαιοσύνη όσο και το πώς να κατευθύνεις ορθά την κρίση;

Επειδή, λοιπόν, κάθε αρετή αντιδικάζει με κάθε κακία, τότε ακριβώς να αποδείξεις την ευθύτητα των κρίσεων στο κρυφό δικαστήριο της ψυχής σου, και, αφού καταστήσεις τρόπον τινά την εντολή πάρεδρό σου, να δείξεις την απέχθειά σου προς την πονηρία, αποστρεφόμενος από τη μια τις αμαρτίες, και τιμώντας ιδιαιτέρως από την άλλη τις αρετές. Διότι, εάν σε κάθε πράξη φροντίσεις να υπερισχύουν μέσα σου τα καλύτερα, θα είσαι μακάριος κατά την ημέρα εκείνη, όταν θα κρίνει ο Θεός τα κρυφά των ανθρώπων σύμφωνα με το Ευαγγέλιό μας· και, ενώ οι λογισμοί μεταξύ τους θα κατηγορούν ή και θα απολογούνται, δεν θα αναχωρήσεις καταδικασμένος εξαιτίας της ροπής προς τα φαύλα, αλλά θα τιμηθείς με τα στεφάνια της δικαιοσύνης, με τα οποία καθ' όλη τη διάρκεια του βίου σου στεφάνωσες την αρετή.

Αλλά ότι βεβαίως θα υπάρξει με τον καιρό μετάβαση προς το καλύτερο εκείνων που έχουν ταχθεί στην ιερουργία, καθώς ο Χριστός τους αναπλάθει σε καινότητα ζωής και τους μεταθέτει σε ευκοσμία και σε ένδοξη πολιτεία και ζωή, το έχει μηνύσει ξεκάθαρα. Ότι δε εκείνους που επιδίδονται στη φαυλότητα δεν θα τους αποδεχτεί τότε, ούτε θα τους αξιώσει επαίνων και λόγου, αλλά μάλλον θα τους κρίνει και θα ζητήσει ευθύνες για τα όσα ανάρμοστα έπραξαν στη ζωή τους, το διατρανώνει λέγοντας: «Και θα πλησιάσω σε εσάς με κρίση», δηλαδή θα συμπεριφερθώ ως κριτής, και θα είμαι μάρτυρας ταχύς, δηλαδή αυτόκλητος και χωρίς να έχω προσκληθεί από κανέναν. Διότι θα καταδικάσω τους πονηρούς. Και θα εκφέρω την καταδίκη εναντίον τους· χωρίς να αποκαλύπτει κάποιος άλλος τα όσα κρύβουν μέσα τους, αλλά γνωρίζοντας ως Θεός τα αφανή και τα κεκρυμμένα, και καταμαρτυρώντας για τον κάθε αμαρτωλό μέσω της συνείδησής του. Είπε εξάλλου κάπου και ο θεσπέσιος Παύλος, ότι θα παρουσιαστούν εν καιρώ ενώπιον του Κριτή οι άνθρωποι όλης της γης, «ενώ οι λογισμοί μεταξύ τους θα τους κατηγορούν ή και θα τους υπερασπίζονται κατά την ημέρα που θα κρίνει ο Θεός τα κρυπτά των ανθρώπων, σύμφωνα με το ευαγγέλιό μου διά του Ιησού Χριστού». Πρόσεξε δε πώς αναφέρει ότι θα προσαχθούν σε κρίση εκείνοι που έχουν αμαρτήσει τόσο στα κρυφά όσο και στα φανερά.

Ας αγωνιούμε, λοιπόν, αδελφοί, μήπως μας καταδικάσει ο Θεός, ο οποίος δεν έχει ανάγκη από ανάκριση ή αποδείξεις για να μας κατακρίνει. Μην πεις ότι μέσα στη νύχτα πόρνευσα ή ασχολήθηκα με τη μαγεία ή έπραξα κάτι άλλο, και κανένας άνθρωπος δεν ήταν εκεί παρών. Από τη συνείδησή σου θα κριθείς, ενόσω οι λογισμοί θα σε κατηγορούν ή και θα σε υπερασπίζονται κατά την ημέρα εκείνη, όταν ο Θεός θα κρίνει τα κρυφά των ανθρώπων. Το φοβερό πρόσωπο του Κριτή σε αναγκάζει να πεις την αλήθεια, ή μάλλον, κι αν ακόμη δεν την πεις, σε ελέγχει. Διότι θα αναστηθείς ενδεδυμένος είτε τις αμαρτίες σου είτε τα δίκαια έργα σου.

Άλλος Προφήτης βοά, λέγοντας: Ιδού, ο Κύριος έρχεται, και ποιος θα υπομείνει την ημέρα της ελεύσεώς του, ή ποιος θα σταθεί όρθιος κατά την εμφάνισή του; Έτερος δε Προφήτης ανακράζει, λέγοντας: Κύριε, άκουσα το άγγελμά σου και φοβήθηκα, και εισήλθε τρόμος στα οστά μου. Άλλος Προφήτης βοά εκ προσώπου του Κυρίου, λέγοντας: Σε ημέρα εκδικήσεως θα ανταποδώσω, και δεν υπάρχει κανείς που θα ξεφύγει από τα χέρια μου. Περί αυτής της ημέρας ο θεόφατος Δαβίδ έλεγε: Ο Θεός θα έλθει εμφανώς, ο Θεός μας, και δεν θα σιωπήσει· φωτιά θα καεί ενώπιόν του, και γύρω του σφοδρή καταιγίδα. Περί αυτής της ημέρας βοά και ο απόστολος Παύλος: Κατά την ημέρα που ο Θεός θα κρίνει τα κρυπτά των ανθρώπων σύμφωνα με το ευαγγέλιό μου. Και πάλι λέγει: Προσέχετε πώς πορεύεστε· είναι φοβερό να πέσει κανείς στα χέρια του ζωντανού Θεού. Βοά δε και ο μακάριος Πέτρος, ο κορυφαίος των Αποστόλων, για την ημέρα εκείνη, λέγοντας: Η ημέρα του Κυρίου έρχεται όπως ο κλέφτης μέσα στη νύχτα, εξαιτίας της οποίας οι ουρανοί φλεγόμενοι θα διαλυθούν, και τα στοιχεία της φύσεως θα λιώσουν καιγόμενα. Και τι να πω για τους Προφήτες και τους Αποστόλους; Ο ίδιος ο Δεσπότης και Κύριός μας προμαρτύρησε για την ημέρα εκείνη, λέγοντας: Προσέχετε μήπως βαρύνουν οι καρδιές σας από την κραιπάλη, τη μέθη και τις βιοτικές μέριμνες, και έλθει αιφνιδίως σε εσάς η ημέρα εκείνη· διότι σαν παγίδα θα επέλθει σε όλους όσους κατοικούν στο πρόσωπο όλης της γης.

Σταμάτησε, λοιπόν, Χριστιανέ, τα εθνικά και ειδωλολατρικά έργα, για να μην ατιμάζεις τον Θεό δια της παραβάσεως του νόμου, και συσσωρεύεις στον εαυτό σου ατιμία, και θησαυρίζεις για τον εαυτό σου οργή κατά την ημέρα της οργής και της αποκαλύψεως και της δικαιοκρισίας του Θεού, κατά την οποία θα κρίνει ο Θεός τα κρυφά των ανθρώπων σύμφωνα με το ευαγγέλιό μου· όπου και οι Άγγελοι παρίστανται με τρόμο· όπου όχι μόνο για τις πράξεις μας, αλλά και για κάθε αργό λόγο θα λογοδοτήσουμε. Ας αναλογιστούμε, αδελφοί, ότι οι ημέρες του ανθρώπου είναι σαν το χορτάρι, σαν το άνθος του αγρού, έτσι θα ανθίσει· σε μια στιγμή του χρόνου και όλα έχουν τελειώσει.

Για αυτήν την ημέρα έλεγε ο θεοπάτωρ Δαβίδ: Ο Θεός θα έλθει φανερά, ο Θεός μας, και δεν θα σιωπήσει· φωτιά θα καίει ενώπιόν του, και γύρω του θα υπάρχει σφοδρή θύελλα. Για αυτήν την ημέρα διαλαλεί και ο απόστολος Παύλος: Την ημέρα κατά την οποία ο Θεός θα κρίνει τα κρυφά των ανθρώπων σύμφωνα με το ευαγγέλιό μου. Και πάλι λέει: Προσέχετε πώς πορεύεστε· είναι φοβερό να πέσει κανείς στα χέρια του ζώντος Θεού. Φωνάζει επίσης και ο μακάριος Πέτρος, ο κορυφαίος των Αποστόλων, για την ημέρα εκείνη, λέγοντας: Η ημέρα του Κυρίου έρχεται σαν κλέφτης μέσα στη νύχτα, εξαιτίας της οποίας οι ουρανοί παραδομένοι στις φλόγες θα διαλυθούν, και τα στοιχεία της φύσεως φλεγόμενα θα λιώσουν. Και τι να πω για τους Προφήτες και τους Αποστόλους; Ο ίδιος ο Δεσπότης και Κύριός μας προειδοποίησε για την ημέρα εκείνη, λέγοντας: Προσέχετε να μην βαρύνουν οι καρδιές σας από την κραιπάλη, τη μέθη και τις βιοτικές μέριμνες, και έρθει ξαφνικά πάνω σας η ημέρα εκείνη· διότι σαν παγίδα θα έρθει σε όλους όσοι κατοικούν στο πρόσωπο όλης της γης. Γρηγορείτε, λοιπόν, διότι την ώρα που δεν το περιμένετε θα έλθει ο Υιός του ανθρώπου· και αγωνιστείτε να εισέλθετε από τη στενή πύλη που οδηγεί στη ζωή.

Έχω πολλά να πω, αλλά δεν μπορώ τώρα να τα πω όλα. Αυτό όμως ας το γνωρίζει ο καθένας, ότι ο Θεός όρισε και καθόρισε ημέρα κατά την οποία θα κρίνει τον κόσμο· αλλά μακροθυμεί ως φιλάνθρωπος, μη θέλοντας να χαθεί κανείς, αλλά να έλθουν όλοι σε μετάνοια. Θα έλθει δε η ημέρα του Κυρίου, εξαιτίας της οποίας οι ουρανοί φλεγόμενοι θα διαλυθούν, καθώς είναι γραμμένο. Και όλοι, είτε το θέλουμε είτε δεν το θέλουμε, εκεί πρόκειται να συγκεντρωθούμε για να παραστούμε στο βήμα του Χριστού, όπου και οι Άγγελοι παρίστανται με φόβο, όπου ανοίγονται βιβλία, τα οποία τώρα, αν και τα ακούμε και τα αναγινώσκουμε, δεν τα αποδεχόμαστε. Αυτά εκεί θα τα δούμε να ανοίγονται, να αναγινώσκονται και να μας κατακρίνουν, καθώς λέει ο Απόστολος: κατά την ημέρα που θα κρίνει ο Θεός τα κρυπτά των ανθρώπων σύμφωνα με το ευαγγέλιό μου. Και ο Κύριος λέει: ο λόγος τον οποίο ελάλησα, εκείνος θα κρίνει τον κόσμο κατά την εσχάτη ημέρα.

Αρχίζοντας, ο προφήτης έβλεπε τα «κατά της Ιουδαίας και κατά της Ιερουσαλήμ»· προχωρώντας δε, αφού διεξήλθε πολλά από όσα ειπώθηκαν ενδιάμεσα ‹περί των αλλοφύλων›, και έπειτα κάνοντας μια μερική μνεία στα έθνη που απαριθμήθηκαν, ακολούθως μέσα από τα προκείμενα εκθέτει μια καθολική προφητεία, προφητεύοντας για όλη την οικουμένη· ⌜διότι, επειδή «του Κυρίου είναι η γη και το πλήρωμά της», εύλογα, ωσάν να μεριμνά για όλους τους ανθρώπους, διασαφηνίζει στην οικουμένη τα σχετικά με την κρίση του Θεού, η οποία πρόκειται να περιλάβει όλους τους ανθρώπους, «κατά την ημέρα που ο Θεός θα κρίνει τα κρυπτά των ανθρώπων».⌝ Το ότι δε τα προκείμενα αποτελούν καθολική διδασκαλία μπορεί να το διαπιστώσει κανείς παρατηρώντας ότι ο λόγος σαφώς δεν πραγματεύεται ούτε τα της Ιουδαίας ούτε τα της Σαμάρειας, αλλά ούτε της Τύρου ή της Δαμασκού ή της Βαβυλώνας ή κάποιου άλλου έθνους, αλλά αναφέρεται στη συντέλεια της ζωής και την κρίση που θα επακολουθήσει μετά από αυτά, έτσι ώστε όλοι οι άνθρωποι να διδαχθούν τι πρόκειται να βρουν οι ασεβείς μετά τον παρόντα βίο και ποια αγαθά είναι θησαυρισμένα για τους θεοσεβείς. Κάνει δε την αρχή από τα πιο σκυθρωπά, για να καταλήξει στα πιο χαρμόσυνα.

Τώρα όμως βλέπεις ότι εσείς οι τρεις, που είστε οι σοφότεροι των Ελλήνων, εσύ και ο Πώλος και ο Γοργίας, δεν μπορείτε να αποδείξετε ότι πρέπει να ζήσει κανείς κάποιον άλλον βίο από αυτόν που και εκεί αποδεικνύεται ωφέλιμος, αλλά, ενώ τόσα άλλα επιχειρήματα έχουν ανασκευαστεί, μόνον αυτός ο λόγος παραμένει ακλόνητος: ότι δηλαδή πρέπει να αποφεύγει κανείς περισσότερο το να αδικεί παρά το να αδικείται, και πάνω από όλα ο άνθρωπος πρέπει να φροντίζει όχι να φαίνεται αγαθός, αλλά να είναι αγαθός, τόσο στον ιδιωτικό όσο και στον δημόσιο βίο». Ο μεν Πλάτων λοιπόν υπέθεσε ότι ο Αιακός, ο Μίνωας και ο Ραδάμανθυς θα είναι οι δικαστές των νεκρών, ο θείος λόγος όμως μαρτυρεί ότι όλοι πρέπει να παρασταθούν μπροστά στο βήμα του Θεού, «για να λάβει ο καθένας την ανταπόδοση για όσα έπραξε μέσω του σώματός του, είτε αγαθό είτε φαύλο». Και πάλι: «Την ημέρα (λέγει) κατά την οποία ο Θεός θα κρίνει τα κρυπτά των ανθρώπων, ο Οποίος θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του: σε αυτούς μεν που με υπομονή στο αγαθό έργο ζητούν δόξα και τιμή και αφθαρσία, θα δώσει αιώνια ζωή, σε εκείνους δε που από φιλόνεικη διάθεση απιστούν στην αλήθεια και πείθονται στην αδικία, θα αποδώσει οργή και θυμό· θλίψη και στενοχώρια θα έλθει σε κάθε ψυχή ανθρώπου που κατεργάζεται το κακό, Ιουδαίου πρώτα αλλά και Έλληνα· διότι δεν υπάρχει διάκριση».

«πότε» Για να κρίνεις αναμέσον εμού, δηλαδή του ανθρώπου, και των δαιμόνων, διότι για πολύ χρόνο καταδυνάστευσαν τον άνθρωπο. «διηγήσαντο» Διότι πολλοί από τους άνομους ανθρώπους προκαλούν στους πιστούς φροντίδες και σκάνδαλα. «ἀλλ’ οὐχ» Διότι ο νόμος δεν προκαλεί φλυαρία, αλλά προκαλεί ορθότητα. «πᾶσαι» Διότι στον Θεό δεν υπάρχει ψεύδος. «ἀδίκως» Οι δαίμονες καταδιώκοντας και καταπίνοντας τον άνθρωπο. «παρὰ βραχύ» Έχοντας ταπεινώσει τον άνθρωπο με την παράβαση. «ἐγὼ δέ» Διότι, αν και ο άνθρωπος βρισκόταν μέσα στα κακά, ωστόσο η καρδιά του δεν χωριζόταν από τον Θεό. «κατὰ τὸ ἔλεος» Διότι είναι μεγάλο το έλεος του Θεού και ζωοποιεί τα πάντα με τη δύναμή του. «καὶ φυλάξω» Εννοεί τους λόγους των Γραφών. «εἰς τὸν αἰῶνα» Ο Χριστός είναι και Λόγος και Θεός· διότι αυτός και στον ουρανό μένει στους αιώνες των αιώνων. «εἰς γενεάν» Διότι ο Χριστός είναι αλήθεια και όχι ψεύδος σε όλες τις γενεές του αιώνος. «ἐθεμελίωσας» Διότι παραμένει και δεν μειώνεται, ως έργο του Θεού ασύγκριτο και αμέτρητο. «τῇ διατάξει» Ποια ημέρα; Η μέλλουσα, κατά την οποία θα κρίνει ο Θεός τα κρυπτά των ανθρώπων. «ὅτι τὰ σύμπαντα» Τότε θα είναι όλα δούλα, των επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων, και όλη η κτίση. «εἰ μὴ ὅτι» Διότι, αφού ο άνθρωπος έφτασε σε επίγνωση, μέσω της μελέτης του νόμου της χάριτος σώθηκε και δεν χάθηκε, διότι παρά λίγο θα είχε χαθεί.

Επειδή ο Θεός, όταν κρίνει, κρίνει φιλάνθρωπα· αυτός όμως είναι υπερβολικά μισάνθρωπος, όπως δηλώνουν τα επόμενα· διότι για αυτόν και για εκείνους που κάθονται και στρατεύονται μαζί του λέγεται: Θα κυνηγήσουν την ψυχή του δικαίου και θα καταδικάσουν αθώο αίμα. Εξέθεσε σαφώς την αιτία για την οποία δεν θα παραστεί στο μελλοντικό κριτήριο· επειδή δεν θα διστάσουν να κυνηγήσουν την ψυχή του δικαίου, παίρνοντας ως αφορμή ακόμη και ένα σφάλμα που έγινε από άγνοια ή παρά τη θέλησή του· αλλά και θα καταδικάσουν αθώο αίμα, εάν τους δοθεί κάποια εξουσία να καταδικάζουν. Γι' αυτό, ούτε να κατηγορούν ούτε να καταθέτουν εναντίον μας τους επιτρέπει ο Θεός, όταν κρίνονται τα δικά μας σφάλματα, αλλά καλεί τους λογισμούς μας ως κατηγόρους και τη συνείδησή μας ως μάρτυρα. Διότι λέει ο Παύλος: Ενώ συμμαρτυρεί η συνείδησή μας, και οι λογισμοί μεταξύ τους κατηγορούν ή και απολογούνται· διότι έτσι κρίνονται από τον Θεό τα δικά μας κρυφά έργα. Και έγινε για μένα ο Κύριος καταφυγή, και ο Θεός μου βοηθός της ελπίδας μου. Ποιος έγινε; Ας δεχτούμε την απόδοση των άλλων ερμηνευτών, ώστε το ρητό να εκλαμβάνεται ότι αναφέρεται στην έλευση του Μονογενούς· διότι Αυτός έγινε καταφυγή για εμάς που καταδιωκόμαστε από τους υπάρχοντες εχθρούς· Αυτός είναι και βοηθός της ελπίδας που ήδη κινδυνεύει· διότι βρισκόμασταν σε απόγνωση εξαιτίας του πλήθους της ασέβειας.

Διότι αυτό λέει: «Οι οποίοι αποδεικνύουν ότι το έργο του νόμου είναι γραμμένο στις καρδιές τους, καθώς συμμαρτυρεί η συνείδησή τους, και οι λογισμοί τους συγκρούονται μεταξύ τους, είτε κατηγορώντας είτε και υπερασπίζοντας, κατά την ημέρα που ο Θεός θα κρίνει τα κρυφά των ανθρώπων, σύμφωνα με το Ευαγγέλιό μου, διά του Ιησού Χριστού». Βλέπεις πώς πάλι παρουσίασε εκείνη την ημέρα και την έφερε κοντά, συγκλονίζοντας τη διάνοιά τους, και δείχνοντας ότι πρέπει να τιμώνται περισσότερο εκείνοι που, ενώ δεν έχουν τον νόμο, έδειξαν ζήλο να κατορθώσουν τα του νόμου; Εκείνο δε που αξίζει προπάντων να θαυμάσει κανείς από την αποστολική σύνεση, είναι άξιο να το αναφέρουμε τώρα. Διότι, ενώ μέσα από την επιχειρηματολογία του απέδειξε ότι ο Έλληνας είναι ανώτερος από τον Ιουδαίο, στην ανακεφαλαίωση και στο συμπέρασμα των συλλογισμών του δεν το αναφέρει αυτό, ώστε να μην εξοργίσει τον Ιουδαίο. Και για να κάνω πιο σαφές αυτό που είπα, θα παραθέσω τα ίδια τα αποστολικά λόγια.

Έπειτα, αυξάνοντας τον φόβο, δεν είπε: «Τα αμαρτήματα των ανθρώπων», αλλά: «Τα κρυφά των ανθρώπων». Διότι, επειδή είχε πει: «Νομίζεις εσύ που κρίνεις αυτούς που πράττουν τέτοια πράγματα και κάνεις τα ίδια, ότι θα ξεφύγεις από την κρίση του Θεού;», για να μην περιμένεις τέτοιου είδους απόφαση σαν αυτή που εκφέρεις εσύ, αλλά για να δεις ότι η κρίση του Θεού είναι πολύ πιο ακριβοδίκαιη από τη δική σου, συμπλήρωσε: «Τα κρυφά των ανθρώπων», και πρόσθεσε: «Σύμφωνα με το Ευαγγέλιό μου, διά του Ιησού Χριστού». Διότι οι άνθρωποι εγκαθίστανται ως δικαστές μόνο των φανερών πράξεων. Και μολονότι πιο πάνω μιλούσε μόνο για τον Πατέρα, επειδή πλέον τους είχε κάμψει μέσω του φόβου, εισήγαγε και τον λόγο περί του Χριστού· και μάλιστα όχι απλώς, αλλά, αφού και στο σημείο αυτό μνημόνευσε τον Πατέρα, κατ' αυτόν τον τρόπο τον εισήγαγε· και μέσω αυτών εξυψώνει το κύρος του κηρύγματος· διότι αυτό το κήρυγμα, λέει, προαναγγέλλει εκείνα ακριβώς τα οποία η φύση από πριν είχε υποδείξει.

ΣΤ΄. Είδες πώς με σύνεση τους έφερε και τους συνέδεσε και με το Ευαγγέλιο και με τον Χριστό, και απέδειξε ότι οι υποθέσεις μας δεν σταματούν στα παρόντα, αλλά προχωρούν περαιτέρω; Αυτό ακριβώς τεκμηρίωσε και πιο πάνω λέγοντας: «Θησαυρίζεις για τον εαυτό σου οργή κατά την ημέρα της οργής», και εδώ πάλι: «Ο Θεός θα κρίνει τα κρυπτά των ανθρώπων». Ο καθένας λοιπόν, εξετάζοντας τη συνείδησή του και αναλογιζόμενος τα σφάλματά του, ας αναζητήσει με ακρίβεια τις ευθύνες από τον εαυτό του, ώστε να μην κατακριθούμε τότε μαζί με την οικουμένη.

Γι' αυτό και πρόσθεσε. «Και θα κρίνει ανάμεσα στα έθνη». Διότι αυτό προπάντων είναι το έργο του νόμου, το να δικάζει εκείνους που αντιδικούν. Το ότι δε ο λόγος δεν γίνεται για την Παλαιά Διαθήκη, είναι φανερό από τα ίδια τα πράγματα. Διότι ούτε τηρούμε την αργία του Σαββάτου, ούτε δεχθήκαμε την περιτομή, ούτε τις δικές τους εορτές, ούτε κανένα άλλο από τα παλαιά. Επειδή ακούσαμε τον Παύλο να λέει ότι, «εάν περιτέμνεσθε, ο Χριστός δεν θα σας ωφελήσει σε τίποτα»· και: «Παρατηρείτε ημέρες, και μήνες, και καιρούς, και έτη; Φοβούμαι μήπως μάταια έχω κοπιάσει για εσάς». Από αυτό είναι φανερό ότι ο λόγος αφορά την Καινή Διαθήκη, επειδή θα κρίνει ανάμεσα στα έθνη, καθώς λέει και ο Παύλος: «Την ημέρα κατά την οποία ο Θεός θα κρίνει τα κρυπτά των ανθρώπων». Πώς θα τα κρίνει; πες μου· σύμφωνα με την Παλαιά Διαθήκη; Σε καμία περίπτωση, αλλά: «Σύμφωνα με το ευαγγέλιό μου». Είδες ότι τα λόγια είναι μεν διαφορετικά, τα νοήματα όμως συμφωνούν; Ο Ησαΐας λέει: «Θα κρίνει ανάμεσα στα έθνη»· και ο Παύλος: «Θα κρίνει σύμφωνα με το ευαγγέλιό μου». Και θα ελέγξει λαό πολύ· δηλαδή όσους φιλονικούν και παρανομούν. Και φανερώνοντας αυτό, ο Χριστός έλεγε: «Δεν θα σας κρίνω εγώ, αλλά ο λόγος τον οποίο ελάλησα, εκείνος θα σας κρίνει».

Πώς χωρίς γράμματα; Εφόσον συμμαρτυρεί η συνείδησή τους και οι λογισμοί τους μεταξύ τους τούς κατηγορούν ή και τούς υπερασπίζονται κατά την ημέρα που ο Θεός θα κρίνει τα κρυφά των ανθρώπων, σύμφωνα με το ευαγγέλιό μου, διά του Ιησού Χριστού· και πάλι: Διότι όσοι αμάρτησαν χωρίς τον νόμο, χωρίς τον νόμο και θα απολεστούν· και όσοι αμάρτησαν υπό τον νόμο, διά του νόμου θα κριθούν.

Πρέπει λοιπόν να προφυλάσσουμε, να κατευθύνουμε και να χαλιναγωγούμε τον νου, και να καταστέλλουμε κάθε λογισμό και κάθε ενέργεια του πονηρού μέσω της επικλήσεως του ονόματος του Κυρίου μας Ιησού Χριστού. Και όπου στέκεται το σώμα, εκεί ας βρίσκεται και ο νους, ώστε ανάμεσα στον Θεό και την καρδιά να μη βρίσκεται τίποτε άλλο σαν μεσότοιχος ή σαν φραγμός που να σκοτίζει την καρδιά και να την χωρίζει από τον Θεό. Εάν όμως κάποιες φορές παρασυρθεί ο νους, δεν πρέπει να χρονοτριβούμε στους λογισμούς, ώστε η συγκατάθεσή μας σε αυτούς να μην καταλογιστεί ως πράξη ενώπιον του Κυρίου κατά την ημέρα της κρίσεως, όταν ο Θεός θα κρίνει τα κρυφά των ανθρώπων. Αφιερωθείτε, επομένως, ακατάπαυστα και παραμείνετε προσηλωμένοι στον Κύριο τον Θεό μας, μέχρις ότου μας σπλαγχνιστεί, και να μη ζητάτε τίποτε άλλο παρά μόνο το έλεος με καρδιά ταπεινή και συντετριμμένη. Ζητάτε και κραυγάζετε από το πρωί έως το βράδυ, και αν είναι δυνατόν και όλη τη νύχτα, το: Κύριε Ιησού Χριστέ, Υιέ του Θεού, ελέησόν μας.

Πρέπει, λοιπόν, να προφυλάσσουμε, να κατευθύνουμε και να χαλιναγωγούμε τον νου, και κάθε λογισμό και κάθε ενέργεια να την καταστέλλουμε μέσω του ονόματος του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, ο Οποίος σηκώνει την αμαρτία του κόσμου. Όπου στέκεται το σώμα, εκεί ας βρίσκεται και ο νους, ώστε ανάμεσα στον Θεό και την καρδιά να μην παρεμβάλλεται τίποτα απολύτως, ούτε σαν μεσότοιχο ούτε σαν φραγμός που σκοτεινιάζει την καρδιά, παρά μόνον αυτή να μιλά στον Κύριο. Εάν όμως ποτέ ο νους παρασυρθεί, δεν πρέπει κανείς να ενδιατρίβει στους λογισμούς, ώστε να μην του καταλογιστεί η συγκατάθεση στους λογισμούς ως πράξη ενώπιον του Κυρίου κατά την ημέρα της κρίσεως, όταν ο Θεός θα κρίνει τα κρυφά των ανθρώπων και όταν η ενδόμυχη σκέψη του ανθρώπου θα Σε ομολογήσει. Διότι είναι αδύνατον να επιτύχει κανείς τη Βασιλεία, εάν δεν αρνηθεί πρώτα το δικό του θέλημα και δεν εκτελεί όσα του επιτάσσονται από τον ηγούμενο χωρίς γογγυσμό, με φόβο Θεού, σύμφωνα με τον λόγο του Κυρίου: «Δεν ήλθα για να κάνω το δικό μου θέλημα, αλλά το θέλημα του Πατέρα που με έστειλε». Επομένως, οτιδήποτε δεν θέλει κανείς, εάν το υποφέρει και το υπομένει, του λογίζεται ως σταύρωση και γίνεται τέκνο της αναστάσεως και της αιώνιας ζωής. Μακάριος ο άνθρωπος που υπομένει πειρασμό, διότι, αφού αποδειχθεί δόκιμος, θα λάβει τον αμάραντο στέφανο και θα γίνει ναός του μεγάλου Βασιλέως Χριστού. «Θα κατοικήσω μέσα τους και θα περπατήσω ανάμεσά τους», λέγει ο Κύριος, «και θα κάνουμε την κατοικία μας σε αυτόν».

Όλα αυτά δε, όπως είπα, τα παραθέτει για να τους περιορίσει στη χάρη που δίδεται διά της πίστεως. «Διότι δεν είναι δίκαιοι ενώπιον του Θεού οι ακροατές του νόμου, αλλά οι τηρητές του νόμου θα δικαιωθούν. Επειδή, όταν τα έθνη που δεν έχουν νόμο πράττουν εκ φύσεως τα του νόμου, αυτοί, μη έχοντας νόμο, είναι οι ίδιοι νόμος για τον εαυτό τους· οι οποίοι αποδεικνύουν το έργο του νόμου γραμμένο στις καρδιές τους, καθώς η συνείδησή τους συμμαρτυρεί, και οι λογισμοί τους μεταξύ τους κατηγορούν. Ή και υπερασπίζονται, την ημέρα κατά την οποία ο Θεός θα κρίνει τα κρυπτά των ανθρώπων σύμφωνα με το Ευαγγέλιό μου, διά του Ιησού Χριστού». Έχοντας αναφέρει παραπάνω την κρίση του Θεού, εδώ αποκαλύπτει σαφώς ότι ο Χριστός είναι Αυτός που θα κρίνει κατά την έσχατη ημέρα. Διότι σε Αυτόν έχει παραχωρήσει όλη την κρίση ο Πατέρας· και το πράττει αυτό, ανοίγοντάς τους τον δρόμο για τα δόγματα της Καινής Διαθήκης. «Εάν δε εσύ ονομάζεσαι Ιουδαίος, και επαναπαύεσαι στον νόμο, και καυχάσαι για τον Θεό, και γνωρίζεις το θέλημά Του, και διακρίνεις το ορθό, έχοντας κατηχηθεί από τον νόμο· και έχεις την πεποίθηση ότι εσύ ο ίδιος είσαι οδηγός τυφλών, φως εκείνων που βρίσκονται στο σκοτάδι». Αφού συνέκρινε τους Ιουδαίους με τους Έλληνες, και τους κατατρόπωσε σφοδρά, αφαιρεί λίγο από το βάρος. Σαν να του φέρνει κάποιος αντίρρηση και να του λέει: Πού βρίσκονται λοιπόν τα σεμνά προτερήματα των Ιουδαίων; Αποδεικνύει λοιπόν ότι πρόκειται μόνο για όνομα σε αυτούς. Μάλλον, λοιπόν, ακόμη και σε αυτά για τα οποία υπερηφανεύονταν πολύ, καθίστανται άξιοι τιμωρίας.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΙΘ΄ Τι σημαίνει το ρητό «όσοι αμάρτησαν χωρίς τον νόμο, χωρίς τον νόμο και θα απολεστούν, και όσοι αμάρτησαν ευρισκόμενοι υπό τον νόμο, διά του νόμου θα κριθούν»; Και πώς ο ίδιος λέει πάλι «όταν θα κρίνει ο Θεός τα κρυπτά των ανθρώπων, σύμφωνα με το ευαγγέλιό μου, διά του Ιησού Χριστού»; Εάν πρόκειται να κριθούν διά του νόμου, πώς θα κριθούν διά του Ιησού Χριστού;

Απόκριση. Ο Λόγος του Θεού, ο Ιησούς Χριστός, αφενός ως δημιουργός των πάντων είναι ποιητής του φυσικού νόμου, αφετέρου ως προνοητής και νομοθέτης είναι σαφώς δοτήρας και του γραπτού νόμου και του πνευματικού, δηλαδή του νόμου της χάριτος· διότι τέλος του νόμου είναι ο Χριστός, δηλαδή του γραπτού νόμου όταν αυτός κατανοείται πνευματικά. Εάν λοιπόν στον Χριστό, ως δημιουργό, προνοητή, νομοθέτη και ιλασμό, συνάγεται και ο φυσικός και ο γραπτός και ο νόμος της χάριτος, τότε λέει την αλήθεια ο θείος απόστολος όταν δηλώνει ότι ο Θεός πρόκειται να κρίνει τα κρυφά των ανθρώπων σύμφωνα με το ευαγγέλιό Του, δηλαδή όπως ακριβώς ευαγγελίζεται μέσω του Ιησού Χριστού, του μονογενούς και κατ' ουσίαν δικού του Λόγου, ο οποίος χωρεί μέσα από τα πάντα, και άλλους μεν ελέγχει, άλλους δε αποδέχεται καταλλήλως, και αποδίδει τα άξια σε όσους ζουν σύμφωνα με τη φύση, τον νόμο και τη χάρη μέσω του άρρητου μονογενούς Λόγου που συνυπάρχει κατ' ουσίαν μαζί Του. Διότι ο Λόγος του Θεού είναι ποιητής κάθε φύσης και κάθε νόμου, θεσμού και τάξης, καθώς και κριτής όσων υπάγονται στη φύση, τον νόμο, τον θεσμό και την τάξη· επειδή χωρίς τον Λόγο που διατάσσει, δεν υφίσταται νόμος. Είτε λοιπόν κρίνεται κάποιος βάσει του νόμου, θα κριθεί εν Χριστώ, είτε χωρίς νόμο, πάλι οπωσδήποτε σε Αυτόν θα κριθεί· διότι ο Λόγος, ως δημιουργός, είναι και η αρχή και η μεσότητα και το τέλος όλων των όντων, των λεγομένων και των νοουμένων.

Οφείλει, λοιπόν, σύμφωνα με το εύλογο, κάθε τέτοια γυναίκα να φέρει διαρκώς την εξουσία του λόγου στο κεφάλι της, εννοώ δηλαδή τη λογική επιστασία. Και τούτο μάλιστα εξαιτίας των αγγέλων, οι οποίοι παρατηρούν τόσο τις φανερές όσο και τις αφανείς κινήσεις μας και καταγράφουν κάθε σκέψη και πράξη μας, για να μας επαινέσουν ή να μας ελέγξουν κατά τη φοβερή ημέρα της διαγνώσεως· αλλά και εξαιτίας των λογισμών της συνειδήσεως (οι οποίοι νοούνται τροπικώς και αυτοί ως άγγελοι), που για όσα πράττουμε μας κατηγορούν ή και μας υπερασπίζονται, τόσο τώρα όσο και μετέπειτα, κατά την ημέρα της κρίσεως· όπως επίσης και εξαιτίας των πονηρών αγγέλων, οι οποίοι παραφυλάσσουν την έξη, την αίσθηση και τη διάνοιά μας, ώστε, όταν τη δουν απογυμνωμένη από τη λογική και νοερά διάκριση, την ευσέβεια και τη γνώση, να επιτεθούν προκαλώντας τη γένεση των αντιθέτων τους, εννοώ την αδιακρισία, την ασέβεια και την άγνοια, μέσω των οποίων οι πονηροί δαίμονες εκ φύσεως ενεργούν την κακία, την πλάνη και την αθεΐα.

Αυτό, λοιπόν, ας απορριφθεί πλήρως από τους κριτές και τους δογματιστές της αλήθειας και της ευθύτητας· θεωρείται όμως άξιο διόρθωσης ή επισήμανσης εξαιτίας του επισφαλούς χαρακτήρα του, για να μνημονεύσω κατά λέξη τις ίδιες τις συλλαβές του αποφθέγματος της πατριαρχικής και θείας μεγαλειότητας, το ότι δηλαδή ο Πατέρας δημιουργεί μέσω του Λόγου, ως αίτιος αυτού και βεβαίως όλων όσα προέρχονται από αυτόν. Και πώς δεν πρέπει να διορθωθεί ή πώς δεν πρέπει να επισημανθεί προηγουμένως εκείνο που έχει λεχθεί νωρίτερα από τον πατέρα Χρυσόστομο για τα ίδια αυτά ζητήματα, ότι δηλαδή η φράση «δι' αυτού» είναι δηλωτική του αιτιατού; Ή πώς πρέπει να παραβλεφθεί αδιόρθωτο και χωρίς επισήμανση το ίδιο το Σύμβολο της Πίστεως, το οποίο ανακηρύσσει τον Θεό και Πατέρα Ποιητή όλων των ορατών και των αοράτων, ενώ διασαφηνίζει ότι ο Υιός είναι εκείνος «δι' ου τα πάντα εγένετο»; Εάν ο Πατέρας είναι Ποιητής των πάντων, και τα πάντα έγιναν μέσω του Υιού, ίσως θα υπέθετε κανείς ότι ο Πατέρας ποιεί τα πάντα μέσω του Υιού σαν μέσω της δικής του σοφίας και δύναμης και δεξιάς, έτσι ώστε ο μεν Λόγος να είναι ο παραγωγός όλων των κτισμάτων, αίτιος δε ο πρώτος Νους, ο οποίος γέννησε απαθώς τον δημιουργό Λόγο, με την ευδοκία του οποίου ο ίδιος ο Λόγος και Υιός έδωσε υπόσταση σε καθετί κτιστό. Ακούω δε και τον μεγάλο Παύλο να διδάσκει ότι η μέλλουσα κρίση θα πραγματοποιηθεί από τον Πατέρα μέσω του Υιού. Ή τι άλλο σημαίνει αυτό που λέει ο ίδιος με αυτόν τον τρόπο στους Ρωμαίους μέσω της επιστολής του, ότι δηλαδή «θα κρίνει ο Θεός τα κρυπτά των ανθρώπων σύμφωνα με το ευαγγέλιό μου διά του Ιησού Χριστού»;

Ακούμε δε και τον μέγα Παύλο να διδάσκει ότι η μέλλουσα κρίση θα πραγματοποιηθεί από τον Πατέρα μέσω του Υιού· ή τι άλλο σημαίνει το να λέει ο ίδιος κατ' αυτόν τον τρόπο προς τους Ρωμαίους μέσω επιστολής: «Όταν θα κρίνει ο Θεός τα κρυπτά των ανθρώπων σύμφωνα με το ευαγγέλιό μου, μέσω του Ιησού Χριστού»; Και ο ίδιος δε ο Κύριος σχετικά με τη δική του διδασκαλία έτσι διακηρύσσει στους μαθητές: «Τα λόγια τα οποία εγώ σας λέω, δεν τα λέω από τον εαυτό μου», και «Ο λόγος που ακούτε δεν είναι δικός μου, αλλά του Πατέρα που με έστειλε», ενώ για τα θεία σημεία λέει: «Ο δε Πατέρας που μένει σε μένα, αυτός κάνει τα έργα». Σύμφωνα λοιπόν με αυτά τα λόγια, όταν κρίνει ο Υιός, ο Πατέρας κρίνει μέσω του Υιού, και όταν διδάσκει ο Υιός, ο Πατέρας διδάσκει μέσω του Υιού, και όταν ο Υιός θαυματουργεί, ο Πατέρας κάνει τα έργα μέσω του Υιού· κατά τον ίδιο τρόπο, και όταν δημιουργεί ο Υιός, ο Πατέρας δημιουργεί μέσω του Υιού, λόγω του ότι Αυτός είναι ο αίτιος του Υιού και όλων των έργων του Υιού.

68. Σε καθέναν που με υπομονή εφαρμόζει τις εντολές ως προς τον εξωτερικό και τον εσωτερικό άνθρωπο, και αποβλέπει μόνο στη δόξα του Θεού, δίνεται η τιμή της ουράνιας γνώσης, ειρήνη ψυχής και αφθαρσία, ως σε κάποιον που δεν είναι απλώς ακροατής, αλλά εκτελεστής του νόμου της χάριτος. Τη γνώση αυτού, η οποία επιβεβαιώνεται από τα έργα, δεν την περιφρονεί ο Θεός, αλλά τη συνδοξάζει με τους λόγους της γνώσης εκείνων που έλαμψαν μέσω της δικής του σοφίας μέσα στην Εκκλησία των πιστών, επειδή σε αυτόν δεν υπάρχει προσωποληψία. Σε εκείνον όμως που αγωνίζεται από εριθεία, και από τη μια απειθεί στους λόγους αυτών που καθοδηγούνται από το Πνεύμα, ενώ από την άλλη πείθεται στη δική του σύνεση και στους απατηλούς λόγους εκείνων που περιβάλλονται μόνο το σχήμα της ευσέβειας, και οι οποίοι καθοδηγούνται από πνεύμα φιλόδοξο και φιλήδονο, δίνεται θλίψη και στενοχώρια, φθόνος, θυμός και οργή, τώρα μεν ως ανταπόδοση για την πλάνη του, στο τέλος δε, ως κατηγορία από τους λογισμούς του που μεταξύ τους κατηγορούν ή και υπερασπίζονται ο ένας τον άλλον, κατά την ημέρα που ο Θεός θα κρίνει τα κρυφά των ανθρώπων, και θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με το έργο του.

Ρωμ. 2,15-16 Το «μεταξύ τους οι λογισμοί» έχει λεχθεί με σχήμα υπερβατού· διότι ακολουθεί αμέσως μετά το «επειδή δεν είναι δίκαιοι ενώπιον του Θεού οι ακροατές του νόμου, αλλά οι τηρητές του νόμου θα δικαιωθούν»· διότι αποτελεί ερμηνεία τού πώς άλλοι μεν δεν δικαιώνονται, ενώ άλλοι δικαιώνονται. Και λέει ότι, χωρίς να χρειάζεται το κριτήριο μάρτυρες ή κάποιες εξωτερικές αποδείξεις, αλλά από μέσα, από τους ίδιους τους λογισμούς και η αμαρτία αποδεικνύεται και η αρετή γίνεται ολοφάνερη. Γι' αυτό, κι αν οι άνθρωποι εδώ αθωώνουν, δεν πρέπει κανείς να επαναπαύεται σε αυτούς· διότι σε τίποτα δεν πρόκειται να τον ωφελήσουν εκείνοι. Κι αν πάλι τον κατακρίνουν, δεν πρέπει να ανησυχεί· διότι σε τίποτα δεν θα τον βλάψουν εκεί, αλλά αρκεί και για την κατάκριση και για την αθώωση η συναίσθηση και η μαρτυρία των δικών του λογισμών. Γιατί όμως, λέγοντας «καθώς οι λογισμοί κατηγορούν», δεν είπε «και δικαιώνουν»; Διότι έτσι θα φανερώνονταν αφενός όσοι τιμωρούνται διά του «κατηγορούν», και όσοι σώζονται διά του «δικαιώνουν». Τώρα όμως η ακολουθία του λόγου προτρέπει να εννοήσουμε ότι αναφέρονται σε ένα και το αυτό πρόσωπο και το «κατηγορούν» και το «απολογούνται». Λέμε λοιπόν ότι δεν πρέπει να εκλάβουμε και τα δύο για ένα και το αυτό πρόσωπο, αλλά το ότι οι λογισμοί «κατηγορούν» αναφέρεται σε άλλους, δηλαδή σε όσους θα τιμωρηθούν, ενώ το «απολογούνται» σε άλλους, δηλαδή σε όσους θα σωθούν. Γιατί λοιπόν δεν είπε: «δικαιώνουν και κατακρίνουν»;