Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 2:21

Για να μην του πει, λοιπόν, κάποιος: «Εσύ που διδάσκεις τον άλλον, δεν διδάσκεις τον εαυτό σου; Εσύ που λέγεις να μη μοιχεύουν, μοιχεύεις;». Γι' αυτό λέει: «Είπα: Θα προφυλάξω τις οδούς μου, για να μην αμαρτήσω με τη γλώσσα μου». Και φανερώνοντας αυτό, ο Παύλος έγραφε στους Κορινθίους: «Σας έστειλα τον Τιμόθεο, ο οποίος θα σας υπενθυμίσει τις οδούς μου».

«Διότι ο άφρων εκδηλώνει όλον τον θυμό του· ο δε σοφός τον συγκρατεί κατά μέρος». Ρυθμίζοντας με αυτόν τον τρόπο τον εαυτό του ο άνθρωπος, και διαφυλάσσοντας υγιή και αβλαβή την ιδιαίτερη ενέργεια του κάθε μέρους της ψυχής του, θα γνωρίσει την αληθινή δικαιοσύνη. Το να κατευθύνει δε κανείς σωστά τις κρίσεις σημαίνει πρωτίστως το να κρίνει δίκαια σύμφωνα με τον νόμο του Θεού, όπως λέει η Γραφή: «Να ανοίγεις το στόμα σου με τον λόγο του Θεού, και να κρίνεις τους πάντες ορθά. Υπερασπίσου τον φτωχό και τον αδύναμο. Διότι εκείνος που λέει για τον ασεβή ότι "είναι δίκαιος", θα είναι επικατάρατος στους λαούς και μισητός στα έθνη. Διότι η προσωποληψία στην κρίση δεν είναι καλό πράγμα». Αυτό βέβαια πρέπει να ειπωθεί φανερά· έπειτα δε, για όσα κάποιος κρίνει τους άλλους, αυτά τα ίδια κριτήρια πρέπει να τα εφαρμόζει και στον εαυτό του, και να δοκιμάζει τον εαυτό του: ελέγχοντάς τον εάν επικρατεί ο θυμός, συγκρατώντας τον εάν περισσεύει η επιθυμία, και διεγείροντάς τον εάν αδρανεί το λογιστικό μέρος, λέγοντας: «Έως πότε, οκνηρέ, θα κατακλίvεσαι;». Διότι, κυβερνώντας έτσι δίκαια τον εαυτό του, και γινόμενος κατήγορος του εαυτού του, θα μάθει να κατευθύνει σωστά την κρίση και δεν θα ακούσει από άλλον το εξής: «Εσύ που διδάσκεις τον άλλον, τον εαυτό σου δεν τον διδάσκεις; Εσύ που λες "μη μοιχεύσεις", μοιχεύεις;». Διότι, όπως ακριβώς εκείνος που οδοιπορεί και ακολουθεί σωστά την οδό, φτάνει στο τέρμα, έτσι και εκείνος που κατευθύνει σωστά τις κρίσεις θα αναγνωριστεί ως δίκαιος και σοφός. Παραβολές δε ονομάζονται οι λόγοι που αποτελούν εικόνες αυτών που λέγονται. Διότι μέσω αυτών, εξαιτίας της ομοιότητας, γίνεται κατανοητό αυτό που εκφράζεται.

Και ο αδελφός, μην κατανοώντας το συμφέρον, δεν ρώτησε τίποτα περί αυτού. Ο δε Γέροντας, γνωρίζοντάς το από τον Θεό ως διορατικός, του γράφει από μόνος του τα εξής: Αδελφέ, τα πρώτα αμαρτήματα που έγιναν με την ανοχή του Θεού, ο Θεός με τις πρεσβείες των αγίων και του αββά σου, σου τα συγχώρησε, προς απόδειξη των καρπών της δικαιοσύνης, για να εκπληρωθεί σε σένα η Γραφή που λέει: «Όπου πλεόνασε η αμαρτία, υπερεπερίσσευσε η χάρη.» Γιατί λοιπόν πάλι προτρέπεις τη φωτιά να μπει στο δάσος σου; Διότι δεν σε αφήνουν να καταλάβεις, μέχρι να σε πάρουν στα χέρια τους και τότε θα εκπληρώσουν σε σένα το θέλημά τους, γιατί αυτό το πράγμα δεν έχει ωφέλεια, αλλά κίνδυνο. Πρόσεχε, διότι σε κάνουν δάσκαλο με το πρόσχημα του δικαίου, για να λάβεις την επιτίμηση του Αποστόλου που λέει: «Εσύ που διδάσκεις τον άλλον, τον εαυτό σου δεν τον διδάσκεις;» Άκουσε αδελφέ, σαν σε παιδί μου σου μιλάω, παράλυτος έγινες, που θέλεις να σε διακονεί άλλος; Δεν ξέρεις ότι είναι κατάκριμα, μάλιστα για έναν νεότερο που μπορεί να υπηρετεί άλλους; Πίστεψέ με ότι εγώ ο ελάχιστος, μέχρι που με πληροφόρησε ο Θεός να ησυχάσω, υπηρετούσα τον εαυτό μου, και στην ασθένειά μου έφτιαχνα μόνος μου λίγο βραστό φαγητό και ζεστό. Μην κάνεις έτσι, γιατί θα πεθάνεις άσχημα, αλλά όταν παραστεί ανάγκη, μην πεις σε κανέναν τίποτα περισσότερο από το ζητούμενο. Διότι αυτός που δεν οικοδόμησε το δικό του κελί, πώς θα οικοδομήσει του άλλου;

Απόκριση: Αυτός ο λογισμός προέρχεται από τον διάβολο, προκειμένου να παραμείνει εκείνος αδιόρθωτος και εσύ να δώσεις λόγο για αυτόν. Αλλά πες στον λογισμό: «Το ότι αμαρτάνω βαρύτερα, είναι φανερό και ομολογούμενο, όμως δεν μπορώ να δώσω λόγο και για τον εαυτό μου και για αυτόν, διότι από εμένα απαιτεί ο Θεός τη διόρθωσή του». Και αφού τον νουθετήσεις με επιείκεια και με φόβο Θεού, πες στον εαυτό σου τον λόγο του Αποστόλου: «Εσύ που διδάσκεις τον άλλον, τον εαυτό σου δεν τον διδάσκεις;». Και με αυτόν τον τρόπο θα βρεθείς να τον διορθώνεις με ταπεινοφροσύνη.

Απόκριση: Όταν μιλάς για τον Βίο των Πατέρων και τις Αποκρίσεις τους, οφείλεις να κατακρίνεις τον εαυτό σου, λέγοντας: Αλίμονό μου, πώς μιλώ για τις αρετές των Πατέρων και δεν απέκτησα καμία από αυτές! Ούτε έφτασα σε πνευματική προκοπή, και κάθομαι να τα λέω σε άλλους για να ωφεληθούν! Μήπως εκπληρωθεί σε εμένα αυτό που ειπώθηκε από τον Απόστολο: «Εσύ που διδάσκεις τον άλλον, τον εαυτό σου δεν τον διδάσκεις;». Και όταν τα λες αυτά, καυτηριάζεται η καρδιά σου, και διαπιστώνεις ότι μιλάς με ταπεινοφροσύνη. Οφείλεις δε να προσέχεις σε ποιον μιλάς. Εάν γνωρίζεις ότι θέλει να ωφεληθεί, τότε μίλησε. Εάν όμως όχι, δεν υπάρχει ανάγκη ομιλίας. Διότι είναι γραμμένο: «Μακάριος είναι εκείνος που μιλά σε αυτιά που ακούνε». Για να μη βρεθείς να δίνεις τα άγια στα σκυλιά και να ρίχνεις τα μαργαριτάρια μπροστά στους χοίρους. Ο Κύριος ας σε συνετίσει, αδελφέ, ώστε να μην πλανηθείς από την οδό της ταπεινώσεως.

Καταρχάς, μην ανησυχείς από εδώ και στο εξής για άλλα πράγματα. Διότι ο Κύριος αφαίρεσε από εσένα τη μέριμνα, και ο πονηρός δαίμονας, βλέποντας ότι σώθηκες με τις προσευχές των αγίων, ζήτησε να αφήσει επάνω σου ένα μέρος από τον καπνό ενός τέτοιου πειρασμού. Προσευχήσου για εμένα, αδελφέ, για να μην πει και σε εμένα: «Εσύ που διδάσκεις τον άλλον, τον εαυτό σου δεν τον διδάσκεις;». Μην προσκόψεις πάλι σε αυτά και λυπήσεις εμένα τον αγαπητό σου. Ο Κύριος ας μας σκεπάσει κάτω από τις φτερούγες Του. Αμήν.

Πρόσεξε και παρατήρησε με ακρίβεια πώς, όταν κάνεις μια αρχή, αμέσως σου φέρνει μια πρόφαση και την αθετείς. Και πάλι βάζεις αρχή και αμέσως την αθετείς. Και δεν θυμάσαι ότι «όποιος υπομείνει μέχρι τέλους, αυτός θα σωθεί» και «εκείνος που άρχισε σε εσάς ένα καλό έργο, αυτός θα το ολοκληρώσει μέχρι την ημέρα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού». Αν σε αναπαύει το να ενεργείς από μόνος σου όπως έκανες, εγώ δεν λυπάμαι, διότι ούτε αββάς κανενός θέλω να γίνω ούτε δάσκαλος. Έχω άλλωστε τον Απόστολο που με ελέγχει λέγοντας: «Εσύ που διδάσκεις τον άλλον, τον εαυτό σου δεν τον διδάσκεις;». Αδελφέ, ίδιον όσων σώζονται είναι «το να λιώσει η ψυχή τους σαν ιστός αράχνης». Λοιπόν, χρειάζεται πολλή υπομονή, μέχρι να εισέλθουμε «διά πολλών θλίψεων στη βασιλεία του Θεού», εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών. Αμήν. Συγχώρεσέ με, αδελφέ, και προσευχήσου για εμένα.

Απόκριση Βαρσανουφίου: Αδελφέ, σου μιλώ όπως στη δική μου ψυχή, διότι ο Κύριος έδεσε την ψυχή σου με τη δική μου, λέγοντας: Μην απομακρυνθείς από αυτόν. Επειδή, λοιπόν, δεν ήταν δικό μου έργο να σε διδάξω, αλλά να μάθω από εσένα. Διότι φοβάμαι εκείνον που λέει: «Εσύ που διδάσκεις τον άλλον, τον εαυτό σου δεν τον διδάσκεις;». Και επειδή λέγεται: «Στον σοφό αρκεί το νεύμα», και μάλλον δεν μου αρκούσε αυτό, αλλά θέλεις να ακούσεις ξεκάθαρα. Εάν σφάλει ένας άφρονας στα λόγια του, έχει τη συγχώρεση όλων, διότι είναι άφρονας και δεν γνωρίζει τι λέει. Εάν όμως σφάλει ένας σοφός, δεν έχει συγχώρεση, διότι είναι σοφός και έσφαλε εν γνώσει του. Έτσι, λοιπόν, εάν κάποιος από τους έξω αδελφούς σφάλει στα λόγια του, έχει συγχώρεση, επειδή συναναστρέφεται με όλους. Εάν όμως εμείς, που θεωρούμαστε έγκλειστοι και ησυχαστές και καλοί στα μάτια των ανθρώπων, ποια συγχώρεση έχουμε; Και επειδή θέλεις να μάθεις ξεκάθαρα το ζήτημα, σου λέω: Κάθεσαι μέσα σαν να έχεις νεκρωθεί για τον κόσμο. Πώς γίνεται, όταν έρχεσαι σε επικοινωνία, από την αγάπη και τη χαρά να μετατρέπεσαι σε παροξυσμό και μνησικακία, και να κατακρίνεις τον πλησίον αντί για τον εαυτό σου; Και δεν λες ότι «εγώ είμαι ο ανάξιος», αλλά αντιθέτως δικαιώνεις τον εαυτό σου; Διότι, όταν παρουσιαστεί αφορμή, λες: «Πες ότι εγώ το είπα, και θα το ακούσουν ευχαρίστως». Τι νομίζεις ότι είσαι, ώστε να δέχονται με ευχαρίστηση τον λόγο σου; Ο προφήτης Ηλίας; Κατάκρινε τον εαυτό σου.

Να διατηρείς σε όλα την ευχαριστία, διότι αυτή πρεσβεύει υπέρ της αδυναμίας ενώπιον του Θεού. Ο κανόνας σου είναι να κάθεσαι προσέχοντας τους λογισμούς και έχοντας τον φόβο του Θεού: Πώς θα παρουσιαστώ στον Θεό; Πώς πέρασα τον παρελθόντα χρόνο; Ας μετανοήσω έστω και τώρα που πλησίασε η έξοδός μου, και ας υπομείνω τον πλησίον μου και τις θλίψεις και τους πειρασμούς που προέρχονται από αυτόν, μέχρι να με ελεήσει ο Κύριος και να με φέρει στην κατάσταση της αοργησίας, και να εξορίσει από εμένα τον φθόνο, το γέννημα του διαβόλου. Πέρασε τις λίγες σου ημέρες ερευνώντας τους λογισμούς και αντιλέγοντας σε αυτούς που φέρνουν ταραχή, νουθετώντας τον υιό σου με φόβο Θεού και υπενθυμίζοντάς του τα σφάλματά του, γνωρίζοντας ότι και αυτός είναι άνθρωπος υποκείμενος σε πειρασμούς. Ο Κύριος Ιησούς, ο Υιός του Θεού του ζώντος, είθε να σας δώσει ειρηνική κατάσταση και διαβίωση σύμφωνα με τον φόβο Του. Απορώ δε πώς διαβάζετε τη Γραφή που λέει: «Αδελφοί, να χαίρεστε όταν περιπέσετε σε ποικίλους πειρασμούς», και όμως οι μηδαμινοί σας ταράζουν. Γνωρίστε τουλάχιστον πού βρίσκεστε και τι είδους δύναμη έχετε, ώστε να ταπεινωθεί ο σκληροτράχηλος. Η ειρήνη του Θεού θα είναι μαζί σας. Συγχωρήστε με και προσευχηθείτε για εμένα, για να μην ακούσω: «Εσύ που διδάσκεις τον άλλο, τον εαυτό σου δεν διδάσκεις;». Και τι να κάνω για την αγάπη; Όμως το έλεος ανήκει σε Αυτόν, τον Δεσπότη μας Θεό.

Αδελφέ, κανείς «δεν γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που είναι μέσα του.» Ο καθένας γνωρίζει τι έχει στο σπίτι του και τι κατέχει στο πουγκί του. Και ανάλογα με αυτά ξοδεύει και για τη διατροφή των άλλων. Και έχουμε δεσποτική προσταγή να μην οικοδομούμε πύργο, εάν πρώτα δεν υπολογίσουμε τα έξοδα. Μου απαρίθμησες τους αγίους που πλούτισαν κατά πνεύμα, και με ευφράνας με τη γνώση σου, μακάρι όμως περισσότερο να το έκανες και με τα έργα. Ερευνώ όμως για τον εαυτό μου και βρίσκω ότι, όσο υπερβάλλουν εκείνοι στις καλές τους πράξεις, τόσο υπερβάλλω κι εγώ στις κακές μου πράξεις. Και εκείνοι έπρατταν με θάρρος, ενώ εγώ, αν και απέχω από την πράξη, τρέμω γνωρίζοντας τα πεπραγμένα μου και φοβάμαι Εκείνον που λέει: «Εσύ που διδάσκεις τον άλλον, τον εαυτό σου δεν τον διδάσκεις;» Και δίνω μάχη ακούγοντας εκείνον που με επιπλήττει και μου λέει: «Υποκριτή, βγάλε πρώτα το δοκάρι από το μάτι σου» και τα εξής. Και κοπιάζω να το βγάλω, αλλά δεν έχω τη δύναμη.

Επομένως, ακόμη και αν κάποιοι από εμάς, που απολαμβάνουμε τιμές, υποκρύπτουν πίσω από κάποιο πρόσχημα έναν άσεμνο βίο, ας φοβηθούν Εκείνον που πρόκειται να αποκαλύψει το εξωτερικό μας σχήμα και να φανερώσει τις βουλές των καρδιών μας, ώστε να εκτεθούν ενώπιον όλων οι χειρότεροι λογισμοί που γεννώνται μέσα στον καθένα. Διότι τον καθένα από εμάς θα τον περικυκλώσουν τα ίδια του τα διαβούλια, και οι πράξεις θα παρασταθούν ολόγυρα με τα δικά τους γνωρίσματα, επιφέροντάς μας αιώνια αισχύνη και ονειδισμό, όταν θα ελέγχονται ότι είναι αντίθετες προς τον λόγο του Θεού· έτσι ώστε, εκείνος που κηρύττει να μην κλέβουν, να ανακαλύπτεται κλέφτης· εκείνος που λέει να μη μοιχεύουν, να συλλαμβάνεται να συγκαταλέγεται μεταξύ των μοιχών· εκείνος που βδελύσσεται τα είδωλα, να μην απέχει από την ιεροσυλία. Διότι δεν υπάρχει τίποτα κρυπτό το οποίο δεν θα φανερωθεί, ούτε συγκαλυμμένο το οποίο δεν θα αποκαλυφθεί.

Ματθ. 7, 5 «Βγάλε πρώτα το δοκάρι από το μάτι σου», δηλαδή δείξε τον εαυτό σου καθαρό από τα μεγάλα αμαρτήματα και τότε θα γίνεις σύμβουλος σε εκείνον που σφάλλει σε κάτι μικρό. Αν όμως δεν «βγάζεις το δοκάρι», αλλά κατακρίνεις αυτόν που έχει «το σκουπιδάκι», δικαιολογημένα θα ακούσεις τον αποστολικό λόγο: «εσύ που λες να μην μοιχεύουν, μοιχεύεις», εσύ που λες «να μην κλέβουν, κλέβεις». Επομένως, ο σοφός θα είναι δάσκαλος του εαυτού του, αλλά δεν θα κατακρίνει τον άλλον. Διότι αυτό παραγγέλλει και ο νόμος μέσω του Μωυσή λέγοντας: «πρόσεχε τον εαυτό σου». «Τον εαυτό σου», λέει, όχι τον άλλον. Και το «πρόσεχε» σημαίνει να παρατηρείς προσεκτικά τα δικά σου. Ο συνετός, λοιπόν, έτσι θα διαπαιδαγωγήσει τον εαυτό του, όχι αποβλέποντας στα σφάλματα των άλλων, αλλά ερευνώντας τα δικά του και μετανοώντας για αυτά. Υπάρχουν όμως κάποιοι οι οποίοι δεν βλέπουν τα δικά τους ολισθήματα, αλλά περιγελούν τα σφάλματα των άλλων, οι οποίοι, αν και κείτονται χάμω, χλευάζουν αυτούς που στέκονται όρθιοι, οι οποίοι, αν και είναι αλειμμένοι με βούρκο από τα πόδια μέχρι το κεφάλι, καταδικάζουν εκείνους που έχουν λίγη ακαθαρσία. Διότι λένε μερικές φορές για κάποιον: ο τάδε είναι σκληρός, απάνθρωπος, αισχροκερδής, φιλάργυρος, ωμός, ανόητος, και έπειτα, αποδίδοντας αυτά σε άλλους, δεν συνειδητοποιούν ότι ζωγραφίζουν τον δικό τους χαρακτήρα. Και το πόση ζημιά προκαλεί το να κατακρίνουμε τους άλλους, το έχουμε μάθει από τον Φαρισαίο που εξουθένωσε τον τελώνη.

Διότι, όπως λέει ο Παύλος: «Όποιος αθέτησε τον νόμο του Μωυσή, πεθαίνει χωρίς έλεος με την κατάθεση δύο ή τριών μαρτύρων». Αλίμονο λοιπόν σε εσάς, νομικοί· διότι δένετε δυσβάστακτα φορτία και έπειτα τα φορτώνετε σε εκείνους που βρίσκονται υπό τον νόμο, ενώ οι ίδιοι δεν τα αγγίζετε. Διότι, ενώ διέταζαν να τηρείται απαράβατα η εντολή του Μωυσή και επέβαλλαν τιμωρίες σε όσους την αθετούσαν, οι ίδιοι δεν θεωρούσαν καθόλου άξιο λόγου το να πράξουν κάτι από τα διατεταγμένα. Σε όσους συνηθίζουν να πράττουν αυτά, και ο σοφότατος Παύλος απευθύνει επίπληξη, λέγοντας: «Εσύ που διδάσκεις τον άλλον, τον εαυτό σου δεν τον διδάσκεις; Εσύ που κηρύττεις να μην κλέβουν, κλέβεις; Εσύ που λες να μην μοιχεύουν, μοιχεύεις;»

ΣΗʹ. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΕΠΙΣΚΟΠΟ ΕΡΜΟΓΕΝΗ. Σχετικά με την εντολή που δόθηκε στους εξολοθρευτές αγγέλους, «Και αρχίστε από τα άγιά μου». Αν αυτοί που έχουν στεφανωθεί με την ιερότητα της ιεροσύνης μπορούσαν να μας διαβάσουν κάποιον χρησμό που να λέει ότι δεν πρέπει να κοπιάζουν και να ασκούν τις αρετές, αλλά να διδάσκουν μόνο με τον λόγο, ας φρονούν όπως φρονούν. Εάν όμως οι θείοι χρησμοί παντού καταγγέλλουν αυτούς που επιχειρούν να διαπαιδαγωγήσουν μόνο με τα λόγια, γιατί, παραμελώντας όσα έχουν οριστεί από τους θείους νόμους, καυχιούνται μόνο για την ιεροσύνη, σαν να είναι τυραννική εξουσία; Διότι τα θεία θεσπίσματα παραγγέλλουν ότι αυτοί που έλαβαν τον κλήρο της ιεροσύνης πρέπει περισσότερο από όλους να ζουν με κόπους και ασκήσεις, ώστε οι υφιστάμενοί τους, στους οποίους έχουν εξουσία να δίνουν εντολές, βλέποντάς τους να κοπιάζουν, να παρακινούνται από ντροπή σε ενάρετα έργα. Επειδή από τη φύση του δεν παρακινεί τόσο πολύ ο λόγος, όσο ο τρόπος ζωής αυτών που διδάσκουν. Αυτοί όμως, σαν να τους έχει εμπιστευθεί μόνο το να μιλούν, απέχουν από τις πράξεις. Αυτούς ακριβώς στηλιτεύοντας και ο θείος Απόστολος είπε: «Εσύ που κηρύττεις να μην κλέβουν, κλέβεις;» Και η θεία απόφαση στον Ιεζεκιήλ, πράγμα το οποίο ζήτησες να μάθεις, παρήγγειλε στους αγγέλους που επρόκειτο να επιφέρουν την τιμωρία στην Ιερουσαλήμ: «Αρχίστε από τα άγιά μου». Το οποίο ερμήνευσε και ο κορυφαίος των αποστόλων λέγοντας: «Είναι καιρός να αρχίσει η κρίση από τον οίκο του Θεού». Και αν πρώτα αρχίζει από εμάς, ποιο θα είναι το τέλος εκείνων που απειθούν στο Ευαγγέλιο του Θεού;

Διότι, όταν προηγείται η πράξη, ακόμη και αν δεν ακολουθεί η διδασκαλία, αρκούν τα έργα για να διδάξουν λαμπρότερα από κάθε φωνή εκείνους που μας βλέπουν. Αυτό, λοιπόν, ας επιδιώκουμε παντού, να διδάσκουμε πρώτα με τα έργα και ύστερα με τα λόγια, ώστε να μην ακούσουμε και εμείς από τον Παύλο το: «Εσύ που διδάσκεις τον άλλον, τον εαυτό σου δεν τον διδάσκεις;». Και όταν θέλουμε να συμβουλεύσουμε κάποιον για να κατορθώσει κάτι από τα αναγκαία, ας φροντίζουμε πρώτα εμείς οι ίδιοι να το κατορθώσουμε, ώστε να προσφέρουμε τη διδασκαλία μας με μεγαλύτερη παρρησία, και όλη η φροντίδα μας ας είναι για τη σωτηρία της ψυχής, και για το πώς θα μπορέσουμε, αφού χαλιναγωγήσουμε τα σκιρτήματα της σάρκας, να επιδείξουμε την αληθινή νηστεία, εννοώ δηλαδή την αποχή από τα κακά· διότι αυτό είναι νηστεία. Άλλωστε, και η αποχή από τα φαγητά γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο έχει καθιερωθεί, για να χαλιναγωγήσει την ορμή της σάρκας και να μας καταστήσει το άλογο υπάκουο στα ηνία. Σε αυτόν που νηστεύει, περισσότερο από όλους, ταιριάζει να χαλιναγωγεί τον θυμό, να είναι εκπαιδευμένος στην πραότητα και την επιείκεια, να έχει συντετριμμένη καρδιά, να εξορίζει τους λογισμούς των άτοπων επιθυμιών, έχοντας μπροστά στα μάτια του εκείνον τον ακοίμητο οφθαλμό και το αδέκαστο κριτήριο· να αναδεικνύεται ανώτερος από τα χρήματα, να επιδεικνύει πολλή γενναιοδωρία στην ελεημοσύνη και να απομακρύνει από την ψυχή του κάθε κακία απέναντι στον πλησίον.

Η΄. Αυτά ας ποθήσουμε και εμείς, και ας δείξουμε προθυμία να μετανοήσουμε, ώστε διά της μετανοίας να γίνουμε και πάλι άσπιλοι, όπως ακριβώς και πριν από την πτώση μας. Διότι τέτοια είναι η φύση και η δύναμη του πολύτιμου αυτού αποκτήματος της μετανοίας: αποκαθιστά και πάλι τον μετανοούντα στην αρχική τιμή που είχε πριν από το σφάλμα του. Τολμώ μάλιστα να πω ότι κάποιοι έγιναν ακόμη πιο ανώτεροι. Κοπιάζοντας πολύ και χύνοντας άφθονα δάκρυα, ξέπλυναν τη δυσωδία της αμαρτίας, σύμφωνα με εκείνον που λέει: «Θα με πλύνεις, και θα γίνω λευκότερος από το χιόνι». Υπάρχει όμως ανάγκη για μεγάλη εγρήγορση, διότι την ώρα που δεν γνωρίζουμε, εκείνος που απαιτεί την ψυχή μας θα την αρπάξει, και δεν θα υπάρχει κανείς να μας σώσει. Γι' αυτό η θεία φωνή βοά ακατάπαυστα: «Να είστε έτοιμοι». Όποιος έχει αναλάβει το έργο να κρίνει, ας αποφεύγει να κρίνει, διότι ο Κύριος λέει: «Μην κρίνετε»· και από την άλλη, ας μην εγκαταλείπει εκείνον που καταδυναστεύεται, αλλά ας θυμάται τον Κύριο που λέει: «Μην κρίνετε σύμφωνα με την εξωτερική όψη, αλλά να κρίνετε με δίκαιη κρίση»· και πάλι: «Μην καταδικάζετε, και δεν θα καταδικαστείτε». Εάν όμως, ενώ κρίνεις τον άλλον, εσύ πράττεις τα ίδια, δεν πρόκειται να ξεφύγεις από την κρίση του Θεού. Άκουσε τον Απόστολο που επιπλήττει τέτοιου είδους ανθρώπους λέγοντας: «Γι' αυτό είσαι αναπολόγητος, ω άνθρωπε, εσύ που κρίνεις αυτούς που πράττουν τέτοια, ενώ πράττεις τα ίδια· διότι, σε ό,τι κρίνεις τον άλλον, καταδικάζεις τον εαυτό σου. Εσύ, λοιπόν, που διδάσκεις τον άλλον, τον εαυτό σου δεν τον διδάσκεις; Εσύ που κηρύττεις να μην κλέβουν, κλέβεις; Εσύ που λες να μη μοιχεύουν, μοιχεύεις;»

Διότι, όπως ακριβώς λέει εκεί: «Με αυτό που κρίνεις τον άλλον, κατακρίνεις τον εαυτό σου», έτσι και εδώ λέει: «Εσύ λοιπόν που διδάσκεις τον άλλον, δεν διδάσκεις τον εαυτό σου;» Αλλά εκεί μεν χρησιμοποιεί τον λόγο με τρόπο πιο απότομο, ενώ εδώ πιο ήπιο. Διότι δεν είπε: «Και βέβαια γι' αυτόν τον λόγο είσαι άξιος μεγαλύτερης τιμωρίας, επειδή, ενώ σου εμπιστεύθηκαν τόσα πολλά, κανένα από αυτά δεν χρησιμοποίησες όπως έπρεπε»· αλλά προβάλλει τον λόγο του με μορφή ερώτησης, προκαλώντας ντροπή και λέγοντας: «Εσύ λοιπόν που διδάσκεις τον άλλον, δεν διδάσκεις τον εαυτό σου;»

Πώς; Κάνοντας χρήση του φυσικού. Αυτοί οι οποίοι φανερώνουν το έργο του νόμου. Ποιου; Αυτού που εκφράζεται διά των πράξεων. Διότι εκείνος μεν που δίνεται μέσω των γραμμάτων βρίσκεται έξω, αυτός δε που δίνεται μέσω της φύσεως βρίσκεται μέσα, και ο άλλος βρίσκεται στις πράξεις· και τον μεν τον υπαγορεύουν τα γράμματα, τον δε η φύση, και τον άλλον οι πράξεις. Αυτόν ακριβώς τον τρίτο έχουμε ανάγκη, για χάρη του οποίου υπάρχουν και εκείνοι οι δύο, τόσο αυτός από τη φύση όσο και αυτός από τα γράμματα· και εάν αυτός δεν είναι παρών, κανένα όφελος δεν προκύπτει από εκείνους, αλλά μάλιστα πολύ μεγάλη βλάβη. Και αυτό το αποδεικνύει για τον φυσικό μεν λέγοντας: «Διότι σε ό,τι κρίνεις τον άλλον, κατακρίνεις τον εαυτό σου»· για τον γραπτό δε: «Εσύ που κηρύττεις να μην κλέβουν, κλέβεις;»

Και προς εκείνους μεν που ακούν λέει αυτά. Θέλοντας όμως να παιδαγωγήσει και εκείνον που ομιλεί, δείχνοντας ότι ούτε και σε αυτόν θα υπάρξει κανένα μεγαλύτερο όφελος από τη διδασκαλία, εάν δεν έχει βίο συνυφασμένο με τη διδασκαλία και ζωή σύμφωνη με τον λόγο, άκουσε πώς απευθύνεται σε αυτόν και ο Απόστολος και ο Προφήτης. Διότι ο μεν Προφήτης λέει: «Στον αμαρτωλό όμως είπε ο Θεός: Γιατί εσύ διηγείσαι τα προστάγματά μου και παίρνεις στο στόμα σου τη διαθήκη μου, ενώ εσύ μίσησες την παιδαγωγία;». Ο δε Απόστολος, απευθυνόμενος πάλι σε αυτούς ακριβώς που υπερηφανεύονται για τη διδασκαλία τους, λέει περίπου τα εξής: «Έχεις την πεποίθηση ότι είσαι οδηγός τυφλών, φως εκείνων που βρίσκονται στο σκοτάδι, παιδαγωγός ασυνέτων, δάσκαλος νηπίων. Εσύ, λοιπόν, που διδάσκεις τον άλλον, τον εαυτό σου δεν τον διδάσκεις;». Επειδή, λοιπόν, ούτε εμένα που ομιλώ θα μπορούσε να με ωφελήσει το να ομιλώ, ούτε εσάς που ακούτε το να ακούτε χωρίς να συμμορφώνεστε με όσα λέγονται, αλλά μάλλον αυτό καταδικάζει περισσότερο, ας μην επιδεικνύουμε τον ζήλο μας μόνο μέχρι την ακρόαση, αλλά ας τηρούμε τα λεγόμενα με τα έργα. Διότι είναι μεν καλό το να ενδιατρίβει κανείς συνεχώς στην ακρόαση των θείων λογίων, αλλά αυτό το καλό γίνεται άχρηστο, όταν δεν έχει συνδεδεμένη μαζί του την ωφέλεια που προέρχεται από την υπακοή.

«Ναι», λέει· «διότι αυτός που γνωρίζει την κτίση, γνωρίζει τον Θεό». Σε καμία περίπτωση. Διότι υπάρχουν πολλοί που γνωρίζουν την κτίση· μάλλον δε όλοι οι άνθρωποι (διότι τη βλέπουν), και όμως τον Θεό δεν τον γνωρίζουν. Ας δοξάζουμε λοιπόν τον Υιό του Θεού, όχι μόνο με τούτη τη δόξα, αλλά και με τη δόξα διά των έργων. Διότι η μία χωρίς την άλλη δεν είναι τίποτα. «Ιδού», λέει, «εσύ ονομάζεσαι Ιουδαίος και επαναπαύεσαι στον νόμο, και καυχάσαι για τον Θεό. Εσύ λοιπόν που διδάσκεις τον άλλον, τον εαυτό σου δεν τον διδάσκεις; Εσύ που καυχάσαι για τον νόμο, μέσω της παράβασης του νόμου ατιμάζεις τον Θεό;» Πρόσεξε μήπως τυχόν και εμείς, ενώ καυχόμαστε για την ορθότητα της πίστεως, με το να μην επιδεικνύουμε βίο σύμφωνο με την πίστη, ατιμάζουμε τον Θεό, κάνοντάς Τον να βλασφημείται. Διότι ο Θεός θέλει ο Χριστιανός να είναι δάσκαλος της οικουμένης, και ζύμη, και φως, και αλάτι. Και τι είναι το φως; Ένας βίος λαμπρός, που δεν έχει μέσα του τίποτα το σκοτεινό. Το φως δεν είναι χρήσιμο για τον εαυτό του, ούτε το αλάτι, ούτε η ζύμη, αλλά φανερώνει την ωφέλειά του στους άλλους. Έτσι λοιπόν, δεν απαιτείται από εμάς να επιδιώκουμε μόνο τη δική μας ωφέλεια, αλλά και την ωφέλεια των άλλων.

Επομένως, δεν εννοεί αυτό, αλλά ότι εκείνον τον καιρό θα είναι ελάχιστος, απορριμμένος, έσχατος· και ο έσχατος οπωσδήποτε θα πέσει τότε στη γέεννα. Διότι, όντας Θεός, προγνώριζε την αμέλεια των πολλών, και ότι επρόκειτο κάποιοι να θεωρήσουν τα λεγόμενα ως απλή υπερβολή, και να συλλογιστούν τους νόμους λέγοντας: «Εάν λοιπόν κάποιος αποκαλέσει τον άλλον μωρό, τιμωρείται; Εάν δηλαδή κάποιος απλώς κοιτάξει, γίνεται μοιχός;». Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, προανασκευάζοντας και αναιρώντας αυτή την αδιαφορία, έθεσε μεγίστη απειλή και για τους δύο, και για εκείνους που παραβαίνουν, και για εκείνους που παρακινούν άλλους σε αυτό. Γνωρίζοντας, λοιπόν, την απειλή, ας μην παραβαίνουμε εμείς οι ίδιοι, ούτε να αποθαρρύνουμε αυτούς που θέλουν να τα τηρήσουν. «Όποιος όμως τα εφαρμόσει και τα διδάξει», λέει, «αυτός θα ονομαστεί μέγας». Διότι δεν πρέπει να είμαστε ωφέλιμοι μόνο στον εαυτό μας, αλλά και στους άλλους. Επειδή δεν είναι ίσος ο μισθός γι' αυτόν που διορθώνει τον εαυτό του, και γι' αυτόν που μαζί με τον εαυτό του προσελκύει και άλλον. Διότι, όπως ακριβώς το να διδάσκει κανείς χωρίς να πράττει κατακρίνει τον διδάσκαλο («Εσύ λοιπόν που διδάσκεις τον άλλον», λέει, «τον εαυτό σου δεν τον διδάσκεις;»), έτσι και το να πράττει μεν, αλλά να μην καθοδηγεί τους άλλους, ελαττώνει τον μισθό. Πρέπει, επομένως, να είναι κανείς άριστος και στα δύο, και αφού πρώτα διορθώσει τον εαυτό του, τότε να προχωρήσει και στη φροντίδα των άλλων. Γι' αυτόν τον λόγο και ο ίδιος έθεσε την πράξη πριν από τη διδασκαλία, δείχνοντας ότι μόνο έτσι θα μπορέσει κάποιος να διδάξει με τον καλύτερο τρόπο, ενώ με διαφορετικό τρόπο δεν θα μπορέσει καθόλου. Διότι θα ακούσει: «Ιατρέ, θεράπευσε τον εαυτό σου».

Και ούτε ανέφερε πως εκείνοι στους οποίους εμπιστεύθηκε ο νόμος αποκόμισαν κάποιο όφελος από αυτή την εμπιστοσύνη, επειδή απίστησαν· πράγμα το οποίο λοιπόν και ο Δαβίδ, υπονοώντας το με άλλον τρόπο, έλεγε: «Στον αμαρτωλό όμως είπε ο Θεός· γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου;». Διότι, επειδή διαρκώς υπερηφανεύονταν σε μεγάλο βαθμό για την ακρόαση του νόμου, ενώ ήταν στερημένοι από την έμπρακτη εφαρμογή του, και ο Παύλος κατέρριψε το καύχημά τους λέγοντας: «Εσύ, λοιπόν, που διδάσκεις τον άλλον, τον εαυτό σου δεν τον διδάσκεις; Εσύ που κηρύττεις να μην κλέβουν, κλέβεις;». Και ο Δαβίδ ομοίως λέγει: «Εάν έβλεπες κλέφτη, συνέτρεχες μαζί του, και με τους μοιχούς έθετες τη μερίδα σου».

Οι άρχοντές σου απειθούν. Αποτελεί σημείο μέγιστης νόσου και διαστροφής, όταν οι ιατροί επιδεινώνουν τις νόσους. Διότι έργο των αρχόντων είναι να καταστέλλουν τις αταξίες του λαού, να τον κατευθύνουν προς το πρέπον και να τον καθιστούν υπάκουο στον νόμο· όταν όμως αυτοί πρώτοι παραβαίνουν τους νόμους, πώς θα μπορούσαν να γίνουν διδάσκαλοι στους άλλους; Διότι το «απειθούν» σημαίνει ότι δεν πείθονται στον νόμο, δεν αποδέχονται τις εντολές· πράγμα για το οποίο εγκαλεί και ο Παύλος λέγοντας: «Εσύ, λοιπόν, που διδάσκεις τον άλλον, δεν διδάσκεις τον εαυτό σου;». Όταν, επομένως, η ρίζα είναι διεφθαρμένη, τι το χρηστό μπορεί να αναμένει κανείς για τους κλάδους;

«Έτρωγε», λέει, «ακρίδες και άγριο μέλι». Αναφέρεται στους Ιουδαίους που αποσκιρτούν από τον νόμο και τις εντολές, όπως λέει η Γραφή: «Αναπήδησε σαν τον αττέλαβο ο σύμμικτος λαός σου, ή σαν την ακρίδα πάνω στον φράχτη σε ημέρα παγωνιάς. Ανέτειλε ο ήλιος και αναπήδησε μακριά, και δεν γνώρισε πλέον τον τόπο της». Και «άγριο μέλι», διότι οι Ιουδαίοι εξαγρίωσαν τη γλυκύτητα του νόμου με την παράβαση των εντολών. «Τότε», λέει, «προσέρχεται σε αυτόν ο Ιησούς, στον Ιορδάνη, για να βαπτιστεί από αυτόν. Εκείνος όμως τον εμπόδιζε, λέγοντας: “Εγώ έχω ανάγκη να βαπτιστώ από εσένα, και εσύ έρχεσαι σε εμένα;”». Αποκρινόμενος δε ο Ιησούς του είπε: «Άφησε τώρα· πρέπει να γίνεις μάρτυρας της φωνής που στέλνεται σε εμένα τώρα· διότι έτσι είναι πρέπον να εκπληρώσουμε κάθε δικαιοσύνη. Πρέπει να διδάξω ότι: Εάν κάποιος δεν αναγεννηθεί από ύδωρ και Πνεύμα, δεν μπορεί να εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών. Πρέπει, λοιπόν, πρώτα να πράξω και έπειτα να διδάξω, ώστε να μην έχουν οι Ιουδαίοι την πρόφαση: “Εσύ που διδάσκεις τους άλλους, τον εαυτό σου δεν τον διδάσκεις;”. Άφησε τώρα· διότι πρέπει να επαληθευτεί ο λόγος του καρτερόψυχου Ιώβ, που λέει: “Ουδείς είναι καθαρός από ρύπο, ακόμη κι αν η ζωή του είναι μόνο μία ημέρα”· πρέπει να αποπλύνω την παλαιά αμαρτία του σώματος· πρέπει να ανακαινίσω με το Πνεύμα την ψυχή, και με το ύδωρ το σώμα».

Ο πλούσιος, λοιπόν, δεν αποκόμισε από εκεί κανέναν λόγο παρηγοριάς, ούτε εκείνοι που τρίζουν τα δόντια τους. Στον αμαρτωλό, όμως, είπε ο Θεός: «Γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου;» Είδες την τέλεια λύρα, τη σύμφωνη κιθάρα, που με διαφορετικούς φθόγγους ηχεί μία και μόνη αρμονία; Διότι αυτό το νόημα μπορεί κανείς να το δει να υπάρχει και στους αποστόλους και σε άλλους προφήτες· και ο Παύλος, λοιπόν, λέει περίπου τα εξής, δείχνοντας και ο ίδιος ότι δεν υπάρχει κανένα όφελος από το να διδάσκει κανείς τους άλλους, όταν δεν αναλάβει πρώτα να διδάξει τον εαυτό του. Επειδή, δηλαδή, υπερηφανεύονταν πάρα πολύ, όπως ακριβώς για τις θυσίες, έτσι και για το ότι είχαν τον νόμο και χρημάτιζαν δάσκαλοι των άλλων, αποδεικνύοντας ότι δεν αποκομίζουν κανένα μεγάλο όφελος όταν οι ίδιοι μένουν αδίδακτοι, και ελέγχοντας αυστηρότερα τους τέτοιους ανθρώπους, λέει: «Εσύ λοιπόν που διδάσκεις τον άλλον, τον εαυτό σου δεν τον διδάσκεις; Εσύ που κηρύττεις να μην κλέβουν, κλέβεις; Εσύ που αποστρέφεσαι τα είδωλα, διαπράττεις ιεροσυλία; Εσύ που καυχάσαι για τον νόμο, ατιμάζεις τον Θεό με την παράβαση του νόμου;» Για τον λόγο αυτόν έλεγε και για τον εαυτό του: «Φοβάμαι μήπως, αφού κηρύξω στους άλλους, γίνω ο ίδιος αδόκιμος»· καταρρίπτοντας έτσι την έπαρση εκείνων που υπερηφανεύονται για τη διδασκαλία του λόγου, ενώ οι ίδιοι είναι στερημένοι από την αρετή. Αλλά και με διαφορετικό τρόπο χειρίζεται αυτόν τον λόγο απευθυνόμενος προς τους Ιουδαίους, όταν λέει: «Διότι, όταν τα έθνη που δεν έχουν νόμο, πράττουν εκ φύσεως τα έργα του νόμου, αυτοί, παρόλο που δεν έχουν νόμο, είναι οι ίδιοι νόμος για τον εαυτό τους».

Διότι, καθοδηγώντας τον εαυτό του με αυτόν τον τρόπο δίκαια και γινόμενος κατήγορος του εαυτού του, θα μάθει να κατευθύνει ορθά την κρίση και δεν θα ακούσει από άλλον το: «Εσύ που διδάσκεις τον άλλον, δεν διδάσκεις τον εαυτό σου; Εσύ που λες "μη μοιχεύσεις", μοιχεύεις;» Διότι, όπως ακριβώς εκείνος που οδοιπορεί και βαδίζει ορθά τον δρόμο του φθάνει στο τέρμα, έτσι και εκείνος που κατευθύνει ορθά τις κρίσεις θα αναγνωριστεί ως δίκαιος και σοφός. Παραβολές δε ονομάζονται οι λόγοι που είναι σαν εικόνες αυτών που λέγονται.

Ως πικρίδες ας εννοήσουμε, άλλοτε μεν την αυστηρότητα που τα συνοδεύει εξαιτίας της εντολής, άλλοτε δε τη στενοχώρια εξαιτίας της πικρότητας της νηστείας. Εγώ όμως, ω πατέρα των Πατέρων, στέλνοντάς σου αυτά, φοβάμαι ακούγοντας εκείνον που λέει: Εσύ που διδάσκεις τον άλλον, τον εαυτό σου δεν τον διδάσκεις; Τώρα όμως, λέγοντας μόνο αυτό, θα σταματήσω την πορεία του λόγου μου.

Πολλοί, προσπαθώντας να σώσουν ράθυμους και οκνηρούς, απωλέσθησαν μαζί τους, καθώς με το πέρασμα του χρόνου έσβησε η φωτιά τους. Αφού έλαβες τη φλόγα, τρέχε. Διότι δεν γνωρίζεις πότε αυτή θα σβήσει και θα σε καταλάβει στο σκοτάδι. Το να σώσουμε άλλους δεν απαιτείται από όλους μας. Διότι λέει ο θείος Απόστολος: Άρα λοιπόν, αδελφοί, ο καθένας από εμάς θα δώσει λόγο στον Θεό για τον εαυτό του. Και πάλι λέει: Εσύ που διδάσκεις τον άλλον, δεν διδάσκεις τον εαυτό σου;

Πρόσεξε δε πώς τον πλήττει παντού εμμέσως· ότι, αν και καυχιέσαι για τον νόμο, εντούτοις δεν πράττεις τα έργα του νόμου. Και λέγοντας πάλι το «έχεις την πεποίθηση στον εαυτό σου», δείχνει ότι, ενώ δεν είναι αυτό που ο ίδιος λέει, το προβάλλει και, σαν να αρπάζει μόνο τα λόγια, σφετερίζεται την τιμή. «Παιδαγωγό των αφρόνων, διδάσκαλο των νηπίων, που έχει τη μορφή της γνώσεως και της αληθείας μέσα στον νόμο». Διότι κατέκριναν σφοδρότατα τους προσήλυτους, εξαιτίας αυτού ακριβώς, του να νομίζουν δηλαδή ότι είναι διδάσκαλοι. «Εσύ, λοιπόν, που διδάσκεις τον άλλον, δεν διδάσκεις τον εαυτό σου; Εσύ που κηρύττεις να μην κλέβουν, κλέβεις; Εσύ που λες να μη μοιχεύουν, μοιχεύεις;» Καθιστά βαρύτερη την τιμωρία του Ιουδαίου, αποδεικνύοντάς τον παραβάτη σε αυτά ακριβώς για τα οποία θεωρεί άξιο τον εαυτό του να είναι διδάσκαλος των άλλων. «Εσύ που βδελύσσεσαι τα είδωλα, ιεροσυλείς;» Διότι έφτασαν σε τέτοια μανία φιλαργυρίας, ώστε να βάζουν χέρι στα χρήματα των ειδωλείων. «Εσύ που καυχιέσαι για τον νόμο, με την παράβαση του νόμου ατιμάζεις τον Θεό; Διότι το όνομα του Θεού εξαιτίας σας βλασφημείται ανάμεσα στα έθνη, καθώς είναι γεγραμμένο». Αφού τον απέδειξε παράνομο σε άλλα επιμέρους είδη αμαρτημάτων, εδώ εισάγει την παρανομία γενικότερα, φέρνοντας στο μέσο το όνομα του ίδιου του νόμου. Και αποδεικνύει σαφώς τον Ιουδαίο παραβάτη αυτού, έτσι ώστε να γίνεται και αίτιος να βλασφημείται το όνομα του Θεού. «Διότι η περιτομή βέβαια ωφελεί εάν τηρείς τον νόμο, εάν όμως είσαι παραβάτης του νόμου, η περιτομή σου έχει γίνει ακροβυστία».

Εξάλλου, εκείνος που διαλέγεται σωστά με κάποιους, οφείλει και ο ίδιος, εφόσον λαμβάνει τους λόγους από τον Θεό, να γίνεται με ευχαρίστηση ακροατής μαζί με όσους τον ακούνε. Διότι η αλήθεια δεν ανήκει σε εκείνον που ομιλεί, αλλά στον Θεό που ενεργεί. Και όπως αυτός που κρατά στα χέρια του αναμμένη λαμπάδα φωτίζει τους παρευρισκομένους, έτσι και αυτός που μεταφέρει αγαθούς λόγους στον πλησίον, καταυγάζει τις ψυχές τους. Και όπως αυτός που φέρει μύρα αρωματίζει όσους τον πλησιάζουν, έτσι και αυτός που έχει αποκτήσει την αρετή ευωδιάζει όσους συναναστρέφεται. Ταίριαζε, επομένως, όπως στην περίπτωση εκείνων, όπου ο ένας φωτίζει πρώτα τον εαυτό του και ο άλλος αρωματίζει τον εαυτό του πριν από τους άλλους, έτσι και εκείνος που διηγείται και συμβουλεύει τα καλά, να είναι και ο ίδιος καλός, εάν βέβαια δεν θέλει να ακούσει από τον Κύριο: «Ιατρέ, θεράπευσε τον εαυτό σου», και «εσύ που διδάσκεις τον άλλον, τον εαυτό σου δεν τον διδάσκεις;», και «γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου και παίρνεις στο στόμα σου τη διαθήκη μου; Εσύ όμως μίσησες την παιδεία και πέταξες τους λόγους μου πίσω σου».

Εγώ δε, τίμιε πατέρα και αδελφέ κύριε Ιωάννη, αφού έγραψα και έστειλα όλα αυτά προς εσένα και προς τη θεοσύλλεκτη συνοδεία που βρίσκεται υπό την καθοδήγησή σου, σύμφωνα με την πανόσια προσταγή σας, νομίζω ότι ακούω να αντηχεί μέσα μου το ρητό που λέει: «Εσύ που διδάσκεις τον άλλον, δεν διδάσκεις τον εαυτό σου;».

Ρωμ. 2,18-21 Λαμβάνει μορφή 〈η μόρφωση της γνώσης και της αλήθειας που υπάρχει στον νόμο〉 σε εκείνον που τον γνωρίζει και πολιτεύεται σύμφωνα με αυτόν· διότι έθεσε αφενός τη 〈μόρφωση της γνώσης〉 για τη γνώση, και αφετέρου τη 〈μόρφωση της αλήθειας〉 για την πράξη· επειδή εκείνος αποδεικνύει αληθινή τη γνώση του νόμου, ο οποίος την εκπληρώνει μέσω των έργων, εκείνος την καθιστά αξιόπιστη. Εσύ όμως, λέει, 〈έχεις την πεποίθηση〉 μεν 〈ότι είσαι ο ίδιος παιδαγωγός και οδηγός και δάσκαλος,〉 όχι απλώς, 〈αλλά ότι έχεις τη μόρφωση της γνώσης που βρίσκεται στον νόμο και της αλήθειας που βρίσκεται στον νόμο·〉 ζεις όμως με τέτοιον τρόπο σαν να μην έχεις ακούσει ποτέ καμία διδασκαλία του νόμου. Εκείνος λοιπόν που έχει την πεποίθηση ότι κατέχει τη μόρφωση της γνώσης και της αλήθειας, εκείνος που είναι πεπεισμένος ότι είναι παιδαγωγός των αφρόνων, που έχει την πεποίθηση ότι είναι οδηγός, ότι είναι δάσκαλος, δίδαξε πρώτα τον ίδιο σου τον εαυτό· και θα τον διδάξεις, όταν αποδείξεις μέσα από τα έργα ότι η διδασκαλία είναι αληθινή.