Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 2:28

Και τη βλασφημία εκείνων που λένε για τους εαυτούς τους ότι είναι Ιουδαίοι, και δεν είναι, αλλά είναι συναγωγή του σατανά. Το «γνωρίζω» τίθεται από κοινού. Και γνωρίζω καλά, λέγει, τη βλασφημία της συναγωγής του σατανά, ότι δηλαδή δεν είναι αυτό που λέγονται· διότι Ιουδαίος δεν είναι ο κατά το φανερό, αλλά ο κατά το κρυπτό.

Αθανάσιος: Ήταν άνθρωπος κατά σάρκα, Θεός όμως κατά πνεύμα. Βεβαίως· άκου τι λέει ο Θεός μέσω του προφήτη Ησαΐα: «Κοπίασε η Αίγυπτος και το εμπόριο των Αιθιόπων, και οι Σεβοείμ, άνδρες υψηλόσωμοι, θα διαβούν προς εσένα... και θα ντραπούν όλοι όσοι εναντιώνονται σε αυτόν· και θα πορευτούν με αισχύνη. Εγκαινιαστείτε ενώπιόν μου, νήσοι. Ο Ισραήλ σώζεται με αιώνια σωτηρία· δεν θα αισχυνθούν ούτε θα ντραπούν έως τον αιώνα...» Μην νομίζεις ότι ο προφήτης λέει ψέματα: Ο Ισραήλ σώζεται από τον Κύριο με αιώνια σωτηρία. Αν θέλεις να πεις ότι ούτε αισχυνθήκαμε, ούτε ντραπήκαμε, μολονότι τα χάσαμε όλα και γίναμε δούλοι των Ρωμαίων, τότε τόλμησε να πεις ότι οι πατέρες μας απέκτησαν ψευδείς προφήτες. Ζακχαίος: Μη γένοιτο να πούμε ψευδείς τους προφήτες. Αθανάσιος: Επομένως, ο Ισραήλ σώθηκε με αιώνια σωτηρία· και δεν πρόκειται να αισχυνθούν, ούτε πρόκειται να ντραπούν έως τον αιώνα οι άγιοι απόστολοι, οι οποίοι ήταν εκ φύσεως Εβραίοι, και κατά σάρκα και κατά πνεύμα. Διότι Ιουδαίος δεν είναι εκείνος που στο φανερό έχει περιτμηθεί, αλλά εκείνος που στο κρυπτό έχει την περιτομή της καρδιάς. Μέμφεται, λοιπόν, ο Θεός εκείνους που έχουν την περιτομή μόνο στο φανερό και όχι στην καρδιά, λέγοντας τα εξής: «Όλα τα έθνη είναι απερίτμητα στη σάρκα, ενώ ο λαός μου αυτός στην καρδιά». Ζακχαίος: Ο Θεός, που έδωσε εντολή στον Αβραάμ λέγοντας: «Θα περιτμηθεί κάθε αρσενικό σου την όγδοη ημέρα», αποστράφηκε την περιτομή;

Κεφάλαιο Α΄. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Ακούσατε ότι ειπώθηκε στους αρχαίους: Δεν θα φονεύσεις· όποιος δε φονεύσει, θα είναι υπόλογος στην κρίση. Εγώ όμως σας λέγω, ότι καθένας που οργίζεται εναντίον του αδελφού του χωρίς λόγο, θα είναι υπόλογος στην κρίση. ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ. Διότι Ιουδαίος δεν είναι εκείνος που είναι εξωτερικά, ούτε περιτομή είναι η εξωτερική στη σάρκα· αλλά Ιουδαίος είναι εκείνος που είναι εσωτερικά, και περιτομή είναι της καρδιάς, κατά το πνεύμα και όχι κατά το γράμμα, του οποίου ο έπαινος δεν προέρχεται από τους ανθρώπους, αλλά από τον Θεό.

Διότι με αυτόν τον τρόπο παρακαλούσε μετά βίας όσους προέρχονταν από τον Ισραήλ και τους έπειθε κάπως να μη θεωρούν τη δικαιοσύνη διά της πίστεως ως παράβαση του νόμου, αλλά μάλλον ως επιστροφή σε ό,τι ίσχυε εξαρχής, και πριν από κάθε νόμο. Όμως, στρέφοντας εγκαίρως τη δύναμη του λόγου σε αυτό που ωφελούσε μέχρι τότε και ήταν χρήσιμο για το παρόν, διαπιστώνεται ότι γνωρίζει πάλι έναν άλλο τρόπο περιτομής. Διότι, συμβουλεύοντας τους Ιουδαίους να ξεμάθουν την αγάπη για καύχηση στη σάρκα, γράφει πάλι: «Διότι Ιουδαίος δεν είναι αυτός που φαίνεται εξωτερικά, ούτε περιτομή είναι αυτή που φαίνεται εξωτερικά στη σάρκα, αλλά Ιουδαίος είναι αυτός που είναι εσωτερικά, και περιτομή είναι η περιτομή της καρδιάς εν πνεύματι και όχι εν γράμματι, του οποίου ο έπαινος δεν προέρχεται από τους ανθρώπους αλλά από τον Θεό». Ή μήπως δεν τους πείθει λοιπόν μέσα από αυτά να μεταβούν σε άλλες έννοιες σχετικά με αυτήν, και δεν θέλει να συλλογίζονται μόνο ότι η περιτομή δόθηκε στον προπάτορα ως «σφραγίδα της πίστεως που είχε κατά την ακροβυστία», αλλά να νοούν και κάτι το μεγαλύτερο και πνευματικό ως προς αυτήν;

Διότι λέμε ότι αυτή είναι η αχειροποίητη και εν Πνεύματι νοούμενη περιτομή, για την οποία ο Παύλος λέει κάπου: «Διότι Ιουδαίος δεν είναι αυτός που φαίνεται εξωτερικά, ούτε περιτομή είναι η φανερή που γίνεται στη σάρκα, αλλά Ιουδαίος είναι ο κρυφός, και περιτομή είναι αυτή της καρδιάς, κατά πνεύμα και όχι κατά γράμμα· του οποίου ο έπαινος δεν προέρχεται από ανθρώπους αλλά από τον Θεό»· και κάπου αλλού πάλι: «Στον οποίο, αφού πιστέψατε, περιτμηθήκατε με περιτομή αχειροποίητη». Σε απάντηση προς αυτά ορισμένοι ισχυρίζονται ότι, αν επρόκειτο να γίνει κάποιος καθαρισμός στα κλήματα της νοητής αμπέλου, νομίζω ότι δεν θα συμβεί χωρίς πόνο, διότι πονάει τόσο, όσο και με τον τρόπο που γνωρίζει να πονάει το ξύλο· αναλόγως, λοιπόν, πρέπει να κατανοήσουμε και στην περίπτωση των αγίων, και θα συμφωνήσουμε και θα συναινέσουμε κατόπιν πολύ καλής σκέψης. Διότι ο φιλάρετος Θεός μας, μάς παιδαγωγεί διαμέσου του πόνου και της θλίψης.

Γνωρίζει όμως ο θεσπέσιος Παύλος έναν άλλον Ιουδαίο, όχι τόσο τον κατά σάρκα, αλλά τον κατά πνεύμα. Διότι γράφει τα εξής: «Επειδή Ιουδαίος δεν είναι εκείνος που είναι εξωτερικά, ούτε περιτομή είναι η εξωτερική που γίνεται στη σάρκα, αλλά Ιουδαίος είναι εκείνος που είναι εσωτερικά, και περιτομή είναι η περιτομή της καρδιάς, κατά πνεύμα και όχι κατά γράμμα, του οποίου ο έπαινος δεν προέρχεται από τους ανθρώπους, αλλά από τον Θεό». Πρέπει λοιπόν να παρατηρούμε με νηφαλιότητα πότε ο προφήτης ομιλεί κατά της Ιερουσαλήμ, δηλαδή της Ιουδαίας, και πότε μιλά για τη νοητή εν Χριστώ Ιερουσαλήμ, η οποία είναι αληθινά τέλεια και άμωμη. Τι λέει λοιπόν; «Ότι κατά τις έσχατες ημέρες θα είναι φανερό το όρος του Κυρίου, και ο οίκος του Θεού στις κορυφές των ορέων. Και θα υψωθεί πάνω από τους λόφους, και θα έρθουν σε αυτό όλα τα έθνη. Και θα πορευτούν πολλά έθνη και θα πουν: Ελάτε να ανεβούμε στο όρος του Κυρίου και στον οίκο του Θεού του Ιακώβ, και θα μας αναγγείλει την οδό του και θα πορευτούμε σε αυτήν. Διότι από τη Σιών θα εξέλθει ο νόμος, και ο λόγος του Κυρίου από την Ιερουσαλήμ». Διότι σε αυτό κατέληξε η όρασή του. Και αυτό ήταν το τέλος της προφητείας που είχε ήδη προηγηθεί. Διότι θα ντροπιαστούν για τα είδωλά τους που οι ίδιοι θέλησαν, και ντροπιάστηκαν για τους κήπους τους, τους οποίους οι ίδιοι επιθύμησαν. Και το με ποιον τρόπο ντροπιάστηκαν οι Ισραηλίτες για τα είδωλά τους, το έχουμε εξηγήσει επαρκώς.

Ο Ησαΐας λοιπόν λέει: «Ας κάνουμε ειρήνη μαζί του, ας κάνουμε ειρήνη εμείς που ερχόμαστε». Αλλά και οι θεσπέσιοι μαθητές διακήρυτταν δυνατά: «Είμαστε λοιπόν πρεσβευτές υπέρ του Χριστού, σαν να σας παρακαλεί ο Θεός μέσω ημών, σας ικετεύουμε υπέρ του Χριστού, συμφιλιωθείτε με τον Θεό». Συμφιλιωνόμαστε δε με τον Θεό, όταν προσερχόμαστε στον Χριστό μέσω της πίστης. Διότι, όπως πάλι λέει κάπου ο ιερότατος Παύλος: «Ο Θεός εν Χριστώ συμφιλίωνε τον κόσμο με τον εαυτό του». Επειδή εν Χριστώ ο κόσμος συμφιλιώνεται με τον Θεό. Καθιστά λοιπόν ολοφάνερη τη διακονία της ενανθρώπησης λέγοντας ότι πλάστηκε ως δούλος από τον Πατέρα εκ κοιλίας, για να συγκεντρώσει τον Ισραήλ και τον Ιακώβ. Και αν κάποιος έλεγε ότι μέσω αυτών εννοείται το έθνος των Ιουδαίων, δεν θα βρισκόταν εκτός σκοπού. Διότι είπε κάπου ο Χριστός: «Δεν στάλθηκα παρά μόνο για τα χαμένα πρόβατα του οίκου Ισραήλ». Αν όμως θα ήθελε να ονομάσει Ισραήλ και Ιακώβ όλους όσους έχουν σωθεί μέσω της πίστης, θα ήταν εξίσου ορθό. Εφόσον είναι αληθές ότι Ιουδαίος δεν είναι μόνο αυτός που είναι φανερά, ούτε βέβαια η σαρκική περιτομή μπορεί να λέγεται πραγματική περιτομή, αλλά Ιουδαίος μάλλον είναι αυτός που είναι στα κρυφά, και που έχει την περιτομή της καρδιάς εν πνεύματι και όχι κατά το γράμμα, του οποίου ο έπαινος δεν προέρχεται από τους ανθρώπους, αλλά από τον Θεό. Αν λοιπόν Ιουδαίος είναι αυτός που έχει περιτομή στο πνεύμα, δεν θα ήταν καθόλου αβάσιμο να ονομάζεται ο καθένας από αυτούς Ισραήλ και Ιακώβ.

Διότι είπε ότι: «Δεν είναι Ιουδαίος εκείνος που είναι φανερά, ούτε περιτομή εκείνη που είναι φανερά στη σάρκα, αλλά Ιουδαίος είναι εκείνος που είναι κρυφά, και περιτομή είναι της καρδιάς κατά το πνεύμα, όχι κατά το γράμμα, του οποίου ο έπαινος δεν προέρχεται από ανθρώπους, αλλά από τον Θεό». Σχετικά δε με το Σάββατο, άρα απομένει σαββατισμός για τον λαό του Θεού.

Ας ακούσει, λοιπόν, καταλληλότερα και ο νοητός Ιούδας αυτούς τους λόγους: «Διότι δεν είναι Ιουδαίος εκείνος που είναι εξωτερικά, ούτε είναι περιτομή εκείνη που γίνεται εξωτερικά στη σάρκα· αλλά Ιουδαίος είναι εκείνος που είναι εσωτερικά, και περιτομή είναι της καρδιάς, εν πνεύματι και όχι κατά το γράμμα, του οποίου ο έπαινος δεν προέρχεται από τους ανθρώπους αλλά από τον Θεό». Ένας τέτοιος άνθρωπος, λοιπόν, θα εορτάσει λαμπρά, έχοντας σταθερή την πίστη του, προφανώς την πίστη προς τον Χριστό, όντας αγιασμένος από το Πνεύμα και διαπρέποντας με τη χάρη της υιοθεσίας. Θα προσφέρει στον Θεό πνευματικές θυσίες, αφιερώνοντας τον εαυτό του ως οσμή ευωδίας, και καλλιεργώντας ταυτόχρονα κάθε είδος αρετής: σωφροσύνη, εγκράτεια, ανδρεία, υπομονή, αγάπη, ελπίδα, φιλοπτωχεία, χρηστότητα, μακροθυμία· διότι «με τέτοιες θυσίες ευαρεστείται ο Θεός». Ας γνωρίζει, βεβαίως, ο νοητός Ιούδας σχετικά με κάθε εχθρό και με όσους κυριαρχούσαν παλαιότερα, ότι δεν θα συνεχίσουν πλέον να προχωρούν προς τη φθορά, δηλαδή θα εκλείψουν, καθώς προφανώς θα σταλούν στην κόλαση.

Διότι έχουν προστρέξει προς αυτόν μέσω της πίστεως και έχουν κατοικήσει μαζί του στην αγία και νοητή Σιών, αυτοί που προέρχονται από τα πέρατα της γης, και έχουν γνωρίσει σαφώς ότι «Τόσο πολύ αγάπησε ο Θεός τον κόσμο, ώστε έδωσε τον Υιό του τον μονογενή, για να μην απολεστεί καθένας που πιστεύει σε αυτόν, αλλά να έχει ζωή αιώνια». Διότι ο Πατέρας απέστειλε σε εμάς από τον ουρανό τον Υιό, ως Σωτήρα και λυτρωτή, ώστε, πιστεύοντας σε αυτόν, να θαυμάσουμε στο πρόσωπό του τον Πατέρα, και βλέποντας αυτόν, που προήλθε από εκείνον κατά φύσιν, ως ακριβή εικόνα αυτού που τον γέννησε, να κατανοήσουμε το αρχέτυπο. Τότε λοιπόν έγινε και ο Ιούδας κλήρος του Χριστού, δηλαδή ο καθένας που τον ομολογεί και τον δοξολογεί· διότι το όνομα Ιούδας ερμηνεύεται εξομολόγηση. Όπως ακριβώς λέει ο Παύλος: «Δεν είναι Ιουδαίος εκείνος που είναι φανερά Ιουδαίος, ούτε περιτομή είναι η φανερή που γίνεται στη σάρκα, αλλά Ιουδαίος είναι εκείνος που είναι στο κρυπτό, και περιτομή είναι της καρδιάς, κατά το πνεύμα, όχι κατά το γράμμα, του οποίου ο έπαινος δεν προέρχεται από ανθρώπους, αλλά από τον Θεό». Όσοι, επομένως, αποκτήσαμε ως πλούτο την κατά πνεύμα περιτομή μέσω του Χριστού, γίναμε κλήρος του επί της αγίας γης, ώστε να νοήσουμε την άνω πόλη, τη νοητή Ιερουσαλήμ, «της οποίας τεχνίτης και δημιουργός είναι ο Θεός», ο οποίος την καθιστά αγαπημένη και εκλεκτή. Διότι, όπως λέει, θα εκλέξει και πάλι την Ιερουσαλήμ.

Κάτι τέτοιο υπονοεί και ο σοφότατος Παύλος, όταν απευθύνεται στα πλήθη των Ιουδαίων. Διότι είπε τα εξής: «Διότι όταν τα έθνη που δεν έχουν τον νόμο πράττουν εκ φύσεως τα του νόμου, αυτοί, μη έχοντας νόμο, είναι οι ίδιοι νόμος για τον εαυτό τους, οι οποίοι αποδεικνύουν ότι το έργο του νόμου είναι γραμμένο στις καρδιές τους.» Και πάλι: «Διότι η περιτομή ωφελεί, εάν τηρείς τον νόμο· εάν όμως είσαι παραβάτης του νόμου, η περιτομή σου έχει γίνει ακροβυστία. Εάν λοιπόν η ακροβυστία τηρεί τα δικαιώματα του νόμου, δεν θα υπολογιστεί η ακροβυστία του ως περιτομή; Και δεν θα κρίνει η εκ φύσεως ακροβυστία, που εκπληρώνει τον νόμο, εσένα που με το γράμμα και την περιτομή είσαι παραβάτης του νόμου; Διότι Ιουδαίος δεν είναι αυτός που είναι φανερά Ιουδαίος, ούτε περιτομή είναι η φανερή περιτομή στη σάρκα, αλλά Ιουδαίος είναι αυτός που είναι κρυφά Ιουδαίος, και περιτομή είναι η περιτομή της καρδιάς, κατά πνεύμα και όχι κατά γράμμα· του οποίου ο έπαινος δεν προέρχεται από τους ανθρώπους, αλλά από τον Θεό.» Εκείνος, λοιπόν, που απέρριψε ως παρωχημένη την περιτομή της σάρκας, και αγάπησε περισσότερο την περιτομή του πνεύματος, και φέρει μέσα του τον κρυφό Ιουδαίο, «του οποίου ο έπαινος δεν προέρχεται από τους ανθρώπους, αλλά από τον Θεό», πώς να μην είναι καλύτερος και σε τίποτα κατώτερος από τους νομομαθείς και τους πιο αξιοτίμους μεταξύ των Ιουδαίων, έστω κι αν έχει ίσως κάποιο υπόλειμμα ασθένειας, επειδή δεν έχει ακόμη βαπτιστεί; Διότι με το υγιές μέρος της καρδιάς του, δηλαδή με την πίστη, θα υπερέχει οπωσδήποτε από εκείνον που δεν αποδέχεται την πίστη.

Ας δώσει τη μαρτυρία του στα όσα ειπώθηκαν και ο σοφότατος Παύλος, ο ταμίας των μυστηρίων του Σωτήρα, ας εισέλθει φωνάζοντας: «Διότι Ιουδαίος δεν είναι εκείνος που είναι εξωτερικά, ούτε περιτομή είναι η εξωτερική στη σάρκα, αλλά Ιουδαίος είναι εκείνος που είναι κρυφά, και περιτομή είναι της καρδιάς, όχι κατά το γράμμα, του οποίου ο έπαινος δεν προέρχεται από τους ανθρώπους, αλλά από τον Θεό». Ας στείλει επιστολή πάλι σε άλλους για τα ίδια θέματα λέγοντας τα εξής: «Να προσέχετε τους σκύλους, να προσέχετε τους κακούς εργάτες, να προσέχετε την κατατομή. Διότι εμείς είμαστε η περιτομή, εμείς που λατρεύουμε τον Θεό πνευματικά, και καυχιόμαστε για τον Ιησού Χριστό, και δεν έχουμε πεποίθηση στη σάρκα». Διότι το καύχημα της κατά σάρκα περιτομής, αν νοηθεί μεμονωμένα και χωρίς την ομορφιά που προέρχεται από την πνευματική θεωρία, πιστεύω ότι δεν θα είχε καμία απολύτως αξία για όσους σκέφτονται ορθά. Όταν όμως εισάγει τον τύπο της εν πνεύματι περιτομής και φαίνεται να υποδηλώνει τον καθαρισμό της καρδιάς, τότε βέβαια ίσως κάποιος θα την επαινέσει ως εκείνη που προδιαγράφει άριστα αυτόν που βρίσκεται σε λεπτή θεωρία· και προφανώς θα αποφύγει να την υποστεί σωματικά, έχοντας επιμεληθεί τον καθαρισμό της καρδιάς του. Αυτό ακριβώς συμβούλευε και ο προφητικός λόγος τους Ιουδαίους να σπεύσουν να πράξουν, λέγοντας τα εξής: «Αυτά λέει ο Κύριος: Οργώστε τα χέρσα χωράφια σας και μη σπέρνετε πάνω σε αγκάθια».

Βλέπεις ότι προδεικνυόταν στη σάρκα ως ένας τύπος της εν πνεύματι και αληθεία περιτομής. Διότι τελείται την όγδοη ημέρα, κατά την οποία αναστήθηκε εκ νεκρών ο Χριστός. Και ήταν πλέον καιρός να μεταλάβουμε το Άγιο Πνεύμα και να δεχθούμε την εν αυτώ περιτομή, η οποία δεν προκαλεί πόνο στη σάρκα, αλλά καθαρίζει το πνεύμα· δεν μας απαλλάσσει από σωματικούς ρύπους, αλλά μας λυτρώνει από τα ψυχικά νοσήματα. Διότι, όταν αναστήθηκε ο Χριστός, καταλύοντας το κράτος του θανάτου, τότε ακριβώς, τότε εμφύσησε στους αγίους μαθητές σαν μια απαρχή του Αγίου Πνεύματος. Διότι εφύσησε σε αυτούς, αναφέρει, λέγοντας: «Λάβετε Πνεύμα Άγιον». Σε αυτόν τον λόγο θα συμφωνήσει και ο σοφότατος Ιωάννης, λέγοντας: «Διότι δεν υπήρχε ακόμη Πνεύμα Άγιο, επειδή ο Ιησούς δεν είχε ακόμη δοξαστεί». Διότι δοξάστηκε, εγερθείς εκ νεκρών, κατά την όγδοη ημέρα. Γι' αυτό λοιπόν και σε εμάς χορηγήθηκε το Πνεύμα, και εν αυτώ περιτμηθήκαμε με περιτομή αχειροποίητη και νοητή. Διότι αυτός ο τρόπος περιτομής είναι αρεστός στον Θεό. Και γι' αυτό ο θεσπέσιος Παύλος λέγει κάπου τα εξής: «Διότι Ιουδαίος δεν είναι αυτός που είναι φανερά Ιουδαίος· ούτε περιτομή είναι η φανερή, αυτή που γίνεται στη σάρκα, αλλά Ιουδαίος είναι αυτός που είναι κρυφά, και περιτομή είναι της καρδιάς εν πνεύματι, όχι κατά γράμμα. Του οποίου ο έπαινος δεν προέρχεται από τους ανθρώπους, αλλά από τον Θεό». ι'.

Διότι το όνομα Συμεών ερμηνεύεται υπακοή· το δε Λευί σημαίνει προσειλημμένος ή εκλεκτός. Πώς είναι δυνατόν να αμφιβάλλει κανείς ότι στους αγίους αποστόλους επιτίθεντο με σφοδρότητα εκείνοι που είχαν αποκτήσει τα αξιώματα της ιεροσύνης κατά τον νόμο, με τη σύμπραξη μάλιστα και των λαϊκών; Και έτριζαν τα δόντια τους, αποκαλώντας καταστροφή την επιστροφή εκείνων που βρίσκονταν υπό την επιρροή τους, και εξακοντίζοντας εναντίον τους κατηγορίες για εντελώς ανήκουστα πράγματα: «Ιδού γάρ», έλεγαν, «έχετε γεμίσει την Ιερουσαλήμ με τη διδαχή σας». Επειδή δε τους κατηγορούσαν ότι δεν ζούσαν πλέον ιουδαϊκά, μάθαιναν ότι είχε τιμηθεί από αυτούς η περιτομή· και ότι δεν υπήρχε απολύτως κανένα διαχωριστικό τείχος που να δημιουργεί διαφορά, εφόσον ήθελαν να κατανοήσουν τα όσα δίδαξε ο Μωυσής με τον ορθό τρόπο. «Διότι δεν είναι Ιουδαίος», λέει, «αυτός που είναι φανερά εξωτερικά, ούτε είναι αληθινή περιτομή εκείνη που γίνεται φανερά στη σάρκα· αλλά Ιουδαίος είναι αυτός που είναι κρυφά εσωτερικά, και περιτομή είναι η περιτομή της καρδιάς, κατά το πνεύμα και όχι κατά το γράμμα.» Βλέπεις πώς εκείνοι που θεωρούνταν αλλογενείς συμμορφώνονταν με τους Ιουδαίους, φέροντας την περιτομή εν πνεύματι και όντας Ιουδαίοι στα κρυφά.

Διότι, όπως γράφει ο μακάριος Παύλος: «Δεν είναι Ιουδαίος εκείνος που είναι εξωτερικά τέτοιος, ούτε περιτομή είναι η εξωτερική, αυτή που γίνεται στη σάρκα, αλλά Ιουδαίος είναι εκείνος που είναι κρυφά (εσωτερικά), και περιτομή είναι η περιτομή της καρδιάς, κατά το πνεύμα και όχι κατά το γράμμα, του οποίου ο έπαινος δεν προέρχεται από τους ανθρώπους, αλλά από τον Θεό». ΠΑΛΛ. Άραγε λοιπόν, πες μου, εφόσον έχει εισαχθεί η εν πνεύματι περιτομή, και οι θυσίες κατά τον νόμο έχουν καταργηθεί, και ο παλαιός τρόπος ζωής δεν έχει πλέον καμία θέση σε εμάς, δεν φαίνεται κάπως απίθανο να λέει ο Χριστός: «Δεν ήρθα για να καταργήσω τον νόμο, αλλά για να τον εκπληρώσω;» Ή, αν δεν είναι έτσι τα πράγματα, νομίζω πως τίποτα δεν θα εμπόδιζε και εμάς να τιμούμε τον Θεό των όλων με θυσίες βοδιών και με θυμιάματα, και να του προσφέρουμε τρυγόνια και περιστέρια, και οτιδήποτε άλλο είχαν συνηθίσει να κάνουν οι παλαιότεροι, να σπεύδουμε να το εκτελούμε και εμείς οι ίδιοι. ΚΥΡ. Και όμως, φίλε μου, απομακρύνεσαι πολύ από το ορθό. Διότι νομίζεις ότι ο νόμος έχει ανατραπεί, έτσι ώστε να μην αντλούμε καμία ωφέλεια από τα δικά του και να θεωρείται εντελώς άχρηστος στο να φανερώνει οτιδήποτε αναγκαίο, και όχι μάλλον ότι έχει μετατραπεί προς απόδειξη της αλήθειας, καίτοι ο μακάριος Παύλος γράφει: «Καταργούμε λοιπόν τον νόμο μέσω της πίστεως; Μη γένοιτο! Απεναντίας, στερεώνουμε τον νόμο». Διότι ο νόμος λειτουργεί ως παιδαγωγός και μας οδηγεί με ασφάλεια στο μυστήριο του Χριστού.

Το ότι δε δεν είναι όλοι οι εξ Ισραήλ πραγματικός Ισραήλ, ούτε επειδή είναι σπέρμα του Αβραάμ είναι όλοι τέκνα του· και ότι δεν είναι τα τέκνα της σάρκας αυτά που είναι τέκνα του Θεού· ούτε Ιουδαίος είναι αυτός που φαίνεται εξωτερικά, ούτε περιτομή είναι η φανερή στη σάρκα, αλλά Ιουδαίος είναι αυτός που είναι εσωτερικά [κρυφά], και περιτομή είναι της καρδιάς εν πνεύματι, όχι κατά το γράμμα, αυτά διδάσκει σαφώς ο Απόστολος. Πάνω στον Ισραήλ, λοιπόν, βρίσκεται η μεγαλοπρέπειά του· αλλά και «η δύναμή του μέσα στις νεφέλες»· για τις οποίες ο Ησαΐας προφητεύει λέγοντας: «Και θα δώσω εντολή στις νεφέλες να μη ρίξουν βροχή πάνω στο αμπέλι». Εννοούσε, βέβαια, τους προφήτες και τους δασκάλους των θείων διδασκαλιών, οι οποίοι, με τη χορηγία του Πνεύματος, πότιζαν με την ουράνια βροχή τις ψυχές των ανθρώπων, σαν να ήταν αγαθά χωράφια. Έτσι, λοιπόν, και η δύναμή του βρίσκεται στις νεφέλες. «Θαυμαστός ο Θεός στους αγίους του», οι οποίοι είναι άλλοι πέρα από τους προαναφερθέντες προφήτες και αποστόλους. Και ποιοι άλλοι θα μπορούσαν να είναι αυτοί, παρά εκείνοι από όλα τα έθνη που έχουν αξιωθεί την αγνεία και την αγιωσύνη; Στους οποίους είναι και θαυμαστός ο Θεός, δίνοντάς τους δύναμη και κραταίωση. Γι' αυτό επισυνάπτεται αμέσως μετά: «Ο Θεός του Ισραήλ, ο ίδιος θα δώσει δύναμη και κραταίωση στον λαό του, ευλογητός ο Θεός». Και πάλι εδώ, λοιπόν, αναφέρεται πως αναγκαίως δίνει δύναμη στον άγιο λαό του, ώστε να μπορεί να λέει: «Όλα τα μπορώ μέσω εκείνου που με ενδυναμώνει».

Εκείνος, όμως, που έχει μαθητεύσει στα θεία δόγματα, έχοντας διδαχθεί ότι δεν είναι όλοι οι καταγόμενοι από τον Ισραήλ, αυτοί ο Ισραήλ, ούτε όσοι αποτελούν σπέρμα του Αβραάμ είναι όλοι τέκνα· διότι δεν είναι τα τέκνα της σαρκός αυτά που είναι τέκνα του Θεού, αλλά τα τέκνα της επαγγελίας λογίζονται ως σπέρμα· και έχοντας επιπλέον ακούσει τον ίδιο τον Απόστολο να λέει: «Διότι δεν είναι Ιουδαίος εκείνος που είναι φανερά Ιουδαίος, ούτε περιτομή είναι η φανερή στη σάρκα· αλλά Ιουδαίος είναι εκείνος που είναι στα κρυφά, και περιτομή είναι η περιτομή της καρδιάς εν πνεύματι, όχι κατά το γράμμα· του οποίου ο έπαινος δεν προέρχεται από τους ανθρώπους, αλλά από τον Θεό»· και πάλι: «Διότι εμείς είμαστε η περιτομή, εμείς που λατρεύουμε τον Θεό εν πνεύματι και δεν έχουμε πεποίθηση στη σάρκα»· έχοντας, ακόμη, προσέξει το «Βλέπετε τον Ισραήλ κατά σάρκα», που υποδηλώνει ότι υπάρχει και ένας άλλος, όχι κατά σάρκα, αλλά κατά πνεύμα, ο αληθινός Ισραήλ· έχοντας μαθητεύσει σε αυτά, θα εκλάβει ως αληθινό Ισραήλ εκείνον που σημαίνεται από την ίδια την πραγματικότητα. Το όνομα αυτό, άλλωστε, μεταφράζεται ως «αυτός που βλέπει τον Θεό»· επομένως, θα αποφανθεί ότι ο αληθινός Ισραήλ είναι μόνο ο διορατικός, γνωστικός και επιστημονικός άνδρας· τον οποίο παρουσιάζει η προκειμένη φράση λέγοντας: «Στον Ισραήλ είναι μέγα το όνομά Του». Εξάλλου, ο προφητικός λόγος ελέγχει τον Ιουδαίο ως ανάξιο της προσηγορίας του Ισραήλ, απευθυνόμενος προς αυτούς και λέγοντας: «Ουαί, έθνος αμαρτωλό, λαέ γεμάτε αμαρτίες»· και, «Ακούστε τον λόγο του Κυρίου, άρχοντες των Σοδόμων· προσέξτε τον νόμο του Θεού, λαέ των Γομόρρων».

Αυτά, λοιπόν, παραγγέλλει ο λόγος να τα πράττουμε με την αυγή, έχοντας δηλαδή προφυλάξει τις ψυχές και τα σώματά μας κατά τις ώρες της νύχτας άγια και καθαρά από κάθε μολυσμό, και έχοντας αποδεχθεί την αλήθεια της ευσέβειας, με το να θυμόμαστε τη λατρεία του Θεού και κατά τις νυχτερινές ώρες. Στο παρελθόν, βέβαια, όταν οι εκ περιτομής λάτρευαν τον Θεό μέσω συμβόλων και τύπων, δεν ήταν παράλογο να αναπέμπουν μερικοί τους ύμνους στον Θεό με ψαλτήρια και κιθάρες, και να το πράττουν αυτό κατά τις ημέρες του Σαββάτου, καταλύοντας δηλαδή την αργία και παραβαίνοντας τον νόμο περί του Σαββάτου· εμείς όμως, διασώζοντας τον εν κρυπτώ Ιουδαίο, σύμφωνα με τον Απόστολο που λέει: «Διότι Ιουδαίος δεν είναι αυτός που είναι εξωτερικά, ούτε περιτομή είναι αυτή που γίνεται εξωτερικά στη σάρκα, αλλά Ιουδαίος είναι ο εν κρυπτώ, και περιτομή είναι της καρδιάς, κατά το πνεύμα και όχι κατά το γράμμα», αποδίδουμε τον ύμνο με ζωντανό ψαλτήρι και έμψυχη κιθάρα, και με πνευματικές ωδές. Περισσότερο από κάθε μουσικό όργανο, λοιπόν, θα ήταν πιο ευάρεστη στον Θεό η συμφωνία των λαών του Χριστού, σύμφωνα με την οποία σε όλες τις εκκλησίες του Θεού, με ομόγνωμη ψυχή και με μία διάθεση, με ομοφροσύνη και ομοδοξία πίστεως και ευσέβειας, αναπέμπουμε ομόφωνο μέλος στις ψαλμωδίες.

Ότι στην ταπείνωσή μας μάς θυμήθηκε ο Κύριος. Και στα προηγούμενα με διάφορους τρόπους αποδείχθηκε ότι Ισραήλ δεν είναι το γένος των Ιουδαίων, αλλά αυτός που ακολουθεί τέτοιον τρόπο θεοσέβειας· Διότι δεν είναι Ισραήλ όλοι όσοι προέρχονται από τον Ισραήλ· ούτε είναι περιτομή η φανερή στη σάρκα, σύμφωνα με τον Απόστολο, αλλά εκείνος που είναι Ιουδαίος στο κρυπτό, και περιτομή είναι η περιτομή της καρδιάς, όχι κατά το γράμμα αλλά κατά το πνεύμα· του οποίου ο έπαινος δεν προέρχεται από ανθρώπους, αλλά από τον Θεό. Επομένως, και εμάς που προερχόμαστε από τα έθνη (διότι εμείς είμαστε η περιτομή και ο αληθινός Ισραήλ), μας λύτρωσε από τους εχθρούς μας περισσότερο από εκείνους· διότι εκείνοι μεν, όταν εξήλθαν από την Αίγυπτο, ξέφυγαν από τους σωματικούς τυράννους· επειδή όμως έφεραν μέσα στις ψυχές τους τους ασεβείς τρόπους, έπεσαν στην έρημο πέφτοντας στην ειδωλολατρία. Εμάς όμως αληθινά μας λύτρωσε από τους εχθρούς της ψυχής μας, και μας θυμήθηκε στην ταπείνωσή μας περισσότερο από εκείνους· διότι εκείνοι μεν δούλευαν σωματικά στους Αιγυπτίους, εμείς όμως, με τις ίδιες μας τις ψυχές ήμασταν παιχνίδια των δαιμόνων, και είχαμε ταπεινωθεί υπό την κυριαρχία των πονηρών πνευμάτων.

Ο δε «Ιούδας» που πρόκειται να σωθεί και ο «Ισραήλ» «κατά τις ημέρες του» είναι όλοι εκείνοι από τον λαό της περιτομής που προσήλθαν στη θεοσέβεια μέσω αυτού, δηλαδή οι απόστολοί του, οι μαθητές και οι ευαγγελιστές, ή και όλοι όσοι διατηρούν μέσα τους «τον εν κρυπτώ Ιουδαίο» και τον αληθινό Ισραήλ, αυτόν που με τη διάνοια «βλέπει τον Θεό» («διότι δεν είναι Ιουδαίος εκείνος που είναι εξωτερικά», λέει ο απόστολος, «ούτε περιτομή είναι αυτή που φαίνεται εξωτερικά στη σάρκα, αλλά εκείνος που είναι Ιουδαίος εσωτερικά, και η περιτομή της καρδιάς, κατά το πνεύμα και όχι κατά το γράμμα, του οποίου ο έπαινος δεν προέρχεται από τους ανθρώπους αλλά από τον Θεό»). Αυτούς, λοιπόν, που μέσω της κλήσης του Χριστού φέρουν «τον εν κρυπτώ Ιουδαίο» και τον αληθινό Ισραήλ, λέει ότι θα ονομαστούν με διαφορετικό όνομα, όχι με αυτό του Ιουδαίου ούτε με του Ισραήλ, αλλά με κάποιο ξένο προς αυτά. Διότι, λέει, «αυτό είναι το όνομα με το οποίο θα τους καλέσει ο Κύριος: Ιωσεδεκείμ», το οποίο ερμηνεύεται «οι δίκαιοι του Θεού». Εφιστώ δε την προσοχή μήπως το όνομα έχει παραχθεί από το Ιωσουέ· διότι Ιωσεδεκείμ έχουν ονομαστεί από τον Θεό οι μαθητές του Ιησού, οι οποίοι από τους ανθρώπους προσαγορεύονται με πιο ελληνικό τρόπο βάσει της επωνυμίας του Χριστού (δηλαδή Χριστιανοί), αλλά σύμφωνα με τη γλώσσα των Εβραίων και στα κείμενα των προφητών ονομάζονται από το όνομα του Ιησού, ως σεσωσμένοι μέσω αυτού, Ιωσεδεκείμ. Γι' αυτό έχει λεχθεί: «και αυτό είναι το όνομα με το οποίο θα τους καλέσει ο Κύριος, Ιωσεδεκείμ στους προφήτες». Αυτός, λοιπόν, που μέλλει, λέει, μέσω του προφητευόμενου...

ε΄. Εάν όμως λέγεται ότι θα βασιλεύσει επί του Ιακώβ, μην νομίζεις ότι μέσω του Ιακώβ υποδηλώνεται το ιουδαϊκό έθνος. Ο Ευαγγελιστής Λουκάς, λοιπόν, ο οποίος εξιστορεί αυτά, παραδίδοντας στο οικείο του σύγγραμμα τα λόγια του Γαβριήλ μετά την Ανάληψη του Σωτήρος μας στους ουρανούς, γνώριζε σαφώς ότι ο Ιησούς, ο Σωτήρας, ούτε εβασίλευσε επί του ιουδαϊκού έθνους, ούτε θα το κυβερνούσε στους αιώνες, των οποίων (Ιουδαίων) άλλωστε εξιστορεί με ακρίβεια και τη σκευωρία εναντίον του και την επιβουλή θανάτου. Και όχι μόνο αυτό, αλλά και στις Πράξεις των Αποστόλων εξιστορεί τις εξεγέρσεις τους εναντίον των μαθητών του Ιησού. Επομένως, δεν θα είχε θεωρήσει ότι τα λόγια του Γαβριήλ ειπώθηκαν με την έννοια ότι ο Χριστός επρόκειτο να βασιλεύσει επάνω τους, ούτε θα τα είχε δεχθεί ως αληθινά, εάν δεν θεωρούσε ότι ως «οίκος Ιακώβ» νοούνται πνευματικά όλοι όσοι από όλα τα έθνη εντάσσονται μέσω της κλήσης του Σωτήρα μας στην υιοθεσία των αγίων. Γι' αυτό και ο θείος Απόστολος, γνωρίζοντάς το αυτό σαφέστατα, το αποδεικνύει λέγοντας: «Διότι Ιουδαίος δεν είναι εκείνος που είναι εξωτερικά, ούτε περιτομή είναι η φανερή στη σάρκα περιτομή· αλλά Ιουδαίος είναι εκείνος που είναι κρυφά στο εσωτερικό του, και περιτομή είναι η περιτομή της καρδιάς κατά το πνεύμα και όχι κατά το γράμμα, του οποίου ο έπαινος δεν προέρχεται από τους ανθρώπους, αλλά από τον Θεό.»

Διότι εν Χριστώ Ιησού δεν υπάρχει ούτε παλαιός, ούτε νέος, ούτε Έλληνας, ούτε Ιουδαίος, βάρβαρος, Σκύθης, δούλος, ελεύθερος· «αλλά τα πάντα και εν πάσι είναι ο Χριστός», και δεν είναι Ιουδαίος εκείνος που είναι στα φανερά, ούτε είναι περιτομή εκείνη που γίνεται στα φανερά, αλλά Ιουδαίος είναι αυτός που είναι στο κρυπτό και περιτομή είναι η περιτομή της καρδιάς εν πνεύματι και όχι κατά το γράμμα· την οποία όλοι έχουν και χάρη στην οποία όλοι είναι ένα, και οι παλαιοί και οι νέοι, όσοι ευαρέστησαν τον Θεό, και εκείνοι πριν από τον νόμο και εκείνοι υπό τον νόμο και εκείνοι μετά τον νόμο, έχοντας πολιτευθεί θεάρεστα μέσα στο ευαγγέλιο της χάριτος.

βʹ. Πες μου λοιπόν, τι είναι ανώτερο, η ψυχή ή το σώμα; Είναι προφανές ότι είναι η ψυχή. Επομένως, και εκείνη η περιτομή δεν είναι ανώτερη, αλλά αυτή μόνο είναι η αληθινή περιτομή. Διότι, όσο ίσχυε ο τύπος, ευλόγως κατά σύγκριση προηγούνταν, γράφοντας: «Να περιτέμνετε την ακροβυστία της καρδιάς σας». Έτσι και στην προς Ρωμαίους Επιστολή την αναιρεί, λέγοντας: «Διότι Ιουδαίος δεν είναι αυτός που φαίνεται εξωτερικά, ούτε είναι περιτομή η φανερή που γίνεται στη σάρκα, αλλά Ιουδαίος είναι αυτός που είναι κρυφά, και περιτομή είναι αυτή της καρδιάς που γίνεται πνευματικά και όχι με το γράμμα του νόμου». Στη συνέχεια, μάλιστα, της στερεί και την ίδια την ονομασία, λέγοντας: «Ούτε καν είναι περιτομή». Διότι και ο τύπος, μέχρι να έλθει η αλήθεια, ονομάζεται έτσι· όταν όμως έλθει η αλήθεια, δεν ονομάζεται πλέον έτσι. Όπως συμβαίνει με τη σκιαγραφία: σχεδίαζε κάποιος το σκίτσο ενός βασιλιά· προτού τοποθετηθούν τα χρώματα, δεν ονομάζεται βασιλιάς· όταν όμως προστεθούν, τότε ο τύπος κρύβεται από την αλήθεια και δεν φαίνεται πια· και τότε λέμε: «Ιδού ο βασιλιάς». Και δεν είπε: «Σε εμάς βρίσκεται η περιτομή», αλλά, «Εμείς είμαστε η περιτομή»· και δικαίως. Διότι αυτό είναι ο άνθρωπος, η ενάρετη περιτομή, αυτός είναι ο αληθινός άνθρωπος. Για εκείνους όμως δεν μίλησε έτσι, αλλά είπε: «Να προσέχετε την κατατομή»· διότι αυτοί βρίσκονταν πλέον στην απώλεια και στην κακία. Έπειτα, δηλώνοντας ότι η περιτομή δεν γίνεται πλέον στο σώμα, αλλά στην καρδιά, λέει: «Και δεν έχουμε την πεποίθησή μας στη σάρκα, αν και εγώ έχω λόγους να πεποίθω και στη σάρκα».

Έπειτα, όταν τα θεμελίωσε αυτά με σαφήνεια, με θάρρος πλέον ορίζει τι ακριβώς είναι ο Ιουδαίος, και αποδεικνύει ότι δεν απορρίπτει τον Ιουδαίο ούτε την περιτομή, αλλά τον μη Ιουδαίο και τον απερίτμητο. Και φαίνεται μεν ότι την υπερασπίζεται, καταρρίπτει όμως την αξία της, αντλώντας τις αποδείξεις από την ίδια την πραγματικότητα. Διότι αποδεικνύει όχι μόνο ότι δεν υπάρχει καμία διαφορά μεταξύ Ιουδαίου και απερίτμητου, αλλά και ότι ο απερίτμητος είναι ανώτερος, εάν προσέχει τη ζωή του, και ότι αυτός ακριβώς είναι ο αληθινός Ιουδαίος. Γι' αυτό λέει: «Διότι Ιουδαίος δεν είναι εκείνος που είναι εξωτερικά, ούτε είναι περιτομή εκείνη που γίνεται εξωτερικά στη σάρκα». Στο σημείο αυτό τους επικρίνει, επειδή τα έπρατταν όλα για λόγους επιδείξεως. «Αλλά Ιουδαίος είναι εκείνος που είναι εσωτερικά, και περιτομή είναι η περιτομή της καρδιάς, εν πνεύματι και όχι κατά γράμμα».

Εφόσον λοιπόν αυτό ομολογηθεί, κατ' ανάγκην η περιτομή της σάρκας απορρίπτεται, και αποδεικνύεται ότι παντού υπάρχει ανάγκη ενάρετου βίου. Διότι, όταν ο μεν Έλληνας σώζεται χωρίς αυτά, ο δε Ιουδαίος καταδικάζεται έχοντας αυτά, ο Ιουδαϊσμός καθίσταται ανενεργός. Και «Έλληνα» πάλι δεν εννοεί τον ειδωλολάτρη, αλλά τον θεοσεβή και ενάρετο, ο οποίος είναι απαλλαγμένος από τις διατάξεις του Νόμου. Ποιο είναι λοιπόν το πλεονέκτημα του Ιουδαίου; Επειδή τα απέρριψε όλα, την ακρόαση, τη διδασκαλία, το όνομα του Ιουδαίου, την περιτομή, και όλα τα άλλα, με το να λέει ότι «Ιουδαίος δεν είναι εκείνος που είναι στο φανερό, αλλά εκείνος που είναι στο κρυπτό», βλέπει λοιπόν να ανακύπτει μία αντίρρηση· και την αντιμετωπίζει. Ποια είναι δε η αντίρρηση; Εάν σε τίποτα δεν ωφελούν αυτά, λέει, για ποιον λόγο κλήθηκε το έθνος και δόθηκε η περιτομή;

«Εάν λοιπόν η ακροβυστία φυλάσσει τα δικαιώματα του νόμου, δεν θα λογιστεί η ακροβυστία του ως περιτομή; Και η εκ φύσεως ακροβυστία, η οποία εκπληρώνει τον νόμο, θα κρίνει εσένα τον παραβάτη του νόμου, παρόλο που έχεις το γράμμα και την περιτομή». Αφού έδειξε ότι ο νόμος δεν τους είναι σε τίποτα χρήσιμος, αλλά μάλλον είναι και αιτία καταδίκης τους, σαν να απαντά σε κάποια αντίρρηση που προκύπτει, αναρωτιέται: «Τι λοιπόν; Δεν είναι τίποτα η περιτομή;» Δες πώς και αυτήν την ακυρώνει, αποδεικνύοντάς την πάλι περιττή και ότι δεν διαφέρει σε τίποτα από την ακροβυστία, εάν δεν εκπληρώνονται οι εντολές του νόμου. Διότι τα προστάγματα του νόμου ήταν αδύνατον να τηρηθούν τέλεια. Και όπως παραπάνω συνέκρινε τον απερίτμητο με τον Ιουδαίο, έτσι και εδώ τον παρουσιάζει μαζί με την περιτομή, δείχνοντας ότι ως προς αυτό υστερεί πολύ εκείνος που έχει την περιτομή. «Διότι Ιουδαίος δεν είναι αυτός που φαίνεται εξωτερικά, ούτε περιτομή είναι αυτή που γίνεται εξωτερικά στη σάρκα. Αλλά Ιουδαίος είναι αυτός που είναι στο κρυπτό (εσωτερικά), και περιτομή είναι η περιτομή της καρδιάς, κατά το πνεύμα και όχι κατά το γράμμα· του οποίου ο έπαινος δεν προέρχεται από τους ανθρώπους, αλλά από τον Θεό». Επειδή όλα όσα όριζε ο νόμος ήταν σωματικά, όπως η περιτομή και οι θυσίες και οι ραντισμοί του σώματος, δες πώς αυτά τα αναιρεί φανερά πλέον, και όχι συγκεκαλυμμένα, λέγοντας ότι η περιτομή είναι εσωτερική, και εσωτερικός είναι ο Ιουδαίος, όπως ακριβώς εσωτερικός είναι και ο νόμος. Γιατί λοιπόν καυχάσαι, λέει, και υπερηφανεύεσαι ενώ εκτελείς έργα της σάρκας;

Διότι έχει πει ότι εμείς είμαστε ναός του Πνεύματος και μας προτρέπει να αναπέμπουμε πνευματικές θυσίες, λέγοντας ότι Ιουδαίος είναι εκείνος που είναι εν κρυπτώ και όχι στο φανερό· και ότι περιτομή είναι της καρδιάς, εν πνεύματι και όχι κατά γράμμα· και αυτόν τον ίδιο τον πνευματικό νόμο ο επουράνιος νομοθέτης Χριστός τον ενέγραψε μέσω του Πνεύματος στους πιστούς, όχι σε πλάκες λίθινες, αλλά σε σάρκινες πλάκες της καρδιάς. Όπως λοιπόν έχει πει ότι αυτά υφίστανται εν τω κρυπτώ, έτσι να κατανοείς και το καθένα από όσα έχουν λεχθεί ή έχουν συμβεί τυπικώς.

Και εκείνος που είναι εκ φύσεως απερίτμητος, εκπληρώνοντας τον νόμο, θα κρίνει εσένα, που παρά το γράμμα του νόμου και την περιτομή είσαι παραβάτης του. Διότι αληθινή περιτομή δεν είναι αυτή που φαίνεται εξωτερικά στη σάρκα, αλλά η εσωτερική περιτομή της καρδιάς, που γίνεται πνευματικά και όχι σύμφωνα με το γράμμα, και του οποίου ο έπαινος δεν προέρχεται από τους ανθρώπους, αλλά από τον Θεό».

ξθʹ. Όπως ακριβώς δεν είναι Ιουδαίος εκείνος που είναι φανερός εξωτερικά, σύμφωνα με εκείνον που το είπε, ούτε είναι περιτομή η φανερή σαρκική περιτομή, αλλά Ιουδαίος είναι ο εσωτερικός, και περιτομή είναι η περιτομή της καρδιάς εν πνεύματι, όχι κατά το γράμμα, έτσι δεν είναι τέλειος άνδρας στη γνώση και τη σοφία αυτός που είναι σπουδαίος μόνο στον φανερό και περίτεχνο λόγο, ούτε άκρως σπουδαίος είναι εκείνος που διακρίνεται στη σωματική και φανερή άσκηση των κόπων. Αντίθετα, σπουδαίος είναι αυτός που διακρίνεται στην κρυφή και νοερή εργασία, και εκείνος που μιλάει από καθαρή και αγαθή καρδιά μέσω του Πνεύματος του Θεού, και όχι μέσω γραμμάτων· αυτός είναι σοφός στη γνώση και τέλειος, του οποίου ο έπαινος δεν προέρχεται από τους ανθρώπους, αλλά από τον Θεό, αφού, ενώ αγνοείται ή φθονείται από τους ανθρώπους, αγαπάται και γνωρίζεται μόνο από τον Θεό και από αυτούς που κινούνται από το Πνεύμα Του.

Ώστε, ας προσευχηθούμε να γίνουν «πεφωτισμένοι οι οφθαλμοί» της διανοίας μας, για να γνωρίσουμε τι σημαίνει το: «αποκάλυψε τους οφθαλμούς μου, και θα κατανοήσω τα θαυμάσιά σου από τον νόμο σου». Ας φωνάξουμε από τα βάθη της καρδιάς «Ραββουνί», για να αναβλέψουμε. Εκείνος που αναβλέπει, αν και βρίσκεται «εν σαρκί», δεν στρατεύεται «κατά σάρκα»· διότι «τα όπλα της στρατείας» του «δεν είναι σαρκικά αλλά δυνατά ενώπιον του Θεού προς καθαίρεσιν οχυρωμάτων, γκρεμίζοντας λογισμούς και κάθε ύψωμα που επαίρεται κατά της γνώσεως του Θεού». Ας υψώσουμε «όσια χέρια» σε προσευχές αδιαλείπτως, «χωρίς οργή και διαλογισμούς». Ας γίνουμε ομοεθνείς του Κυρίου, ο οποίος ανέτειλε από τη φυλή «Ιούδα». Ας γίνουμε Ιουδαίοι εν κρυπτώ· «διότι Ιουδαίος δεν είναι αυτός που φαίνεται», «αλλά αυτός που είναι στο κρυπτό», ο οποίος, μέσω της αποχής από τους μάταιους λογισμούς και τις ρυπαρές έννοιες, σαββατίζει πάντοτε και δέχεται την περιτομή στον έσω του άνθρωπο. Επομένως, ας περιτμήσουμε την ακάθαρτη ακροβυστία της «καρδιάς», αποκόπτοντας το περιττό του νου, το οποίο είναι «το κεντρί του θανάτου, η αμαρτία», η οποία παρασπάρθηκε από τον εχθρό μέσω της παρακοής. Ας δεχθούμε στις καρδιές μας τον νόμο εν Πνεύματι Θεού, τον οποίο υποσχέθηκε λέγοντας: «Θα δώσω τους νόμους μου στις καρδιές τους, και θα τους επιγράψω στις διάνοιές τους» και κατά τον Δαβίδ: «Ο νόμος του Θεού είναι στις καρδιές τους, και τα διαβήματά τους δεν θα υποσκελισθούν».