Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 2:4

Διότι οι περισσότεροι έχουμε ανάγκη από τέτοια, ώστε, περιφρονώντας τον πλούτο της χρηστότητας και της μακροθυμίας Του, να μη θησαυρίσουμε για τους εαυτούς μας, εξαιτίας της σκληρότητας και της αμετανόητης καρδιάς μας, οργή κατά την ημέρα της οργής και της αποκαλύψεως και της δικαιοκρισίας του Θεού. Διότι κάτι τέτοιο βρίσκουμε και στον Ψαλμωδό: «Χρηστός είναι ο Κύριος προς όλους». Και αφού είπε πολλά περί χρηστότητας (ότι στηρίζει αυτούς που καταπίπτουν, ότι δίνει την τροφή στον κατάλληλο καιρό), δεν σταμάτησε σε αυτά, αλλά προσθέτει: «Ο Κύριος φυλάσσει όλους όσοι Τον αγαπούν, και θα εξολοθρεύσει όλους τους αμαρτωλούς». Έτσι λοιπόν και εδώ, ενώ τα όσα ειπώθηκαν φανέρωσαν πολλή χρηστότητα προς εκείνους που επιστρέφουν στον Θεό, από άλλη αφετηρία προβάλλονται απειλητικά και πάλι τα πιο πικρά.

Από το έλεος του Κυρίου είναι πλήρης η γη. Εδώ έχει διαχωριστεί το έλεος από την κρίση. Διότι μόνο από το έλεος του Κυρίου είναι πλήρης η γη, εφόσον η κρίση έχει ταμιευθεί για τον ορισμένο καιρό. Εδώ, λοιπόν, υπάρχει έλεος χωρίς κρίση· διότι δεν ήλθε για να κρίνει τον κόσμο, αλλά για να σώσει τον κόσμο. Εκεί όμως δεν υπάρχει κρίση χωρίς έλεος, επειδή δεν μπορεί να βρεθεί άνθρωπος καθαρός από ρύπο, ούτε καν αν η ζωή του είναι μίας μόνο ημέρας. Ώστε, εάν κάποιος δει την κακία να εξαπλώνεται καθημερινά, και το φθαρτό γένος των ανθρώπων να είναι άξιο για χιλιάδες θανάτους όσον αφορά τα αμαρτήματά του, θα θαυμάσει τον πλούτο της χρηστότητας του Θεού, καθώς και της ανοχής και της μακροθυμίας Του. Εφόσον όμως βρισκόμαστε στη γη έχουμε ανάγκη από το έλεος. Διότι εκείνοι που βρίσκονται στον ουρανό είναι άξιοι μακαρισμού και όχι ελέους. Ή ίσως, εξαιτίας της καταδίκης που μας επιβλήθηκε από την αμαρτία, γη ονομαζόμαστε εμείς που ακούσαμε από τον Θεό το: «Γη είσαι, και στη γη θα επιστρέψεις»· εμείς που είμαστε γεμάτοι από τους οικτιρμούς του Θεού. Διότι, ενώ ήμασταν νεκροί εξαιτίας των αμαρτιών και των παραπτωμάτων, μας ελέησε ο Θεός και μας συνεζωοποίησε με τον Χριστό. Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το πνεύμα του στόματός Του όλη η δύναμή τους. Πού είναι εκείνοι που περιφρονούν το Πνεύμα; Πού είναι εκείνοι που το χωρίζουν από τη δημιουργική δύναμη; Πού είναι εκείνοι που το αποκόπτουν από τη συνάφειά Του με τον Πατέρα και τον Υιό;

Εκείνα είναι γνωρίσματα της χρηστότητας, τούτα της αυστηρότητας. Ή για εκείνα ας αγαπήσουμε, ή για τούτα ας φοβηθούμε, για να μην ειπωθεί και σε εμάς: «Ή μήπως καταφρονείς τον πλούτο της χρηστότητάς Του και της μακροθυμίας Του, αγνοώντας ότι η αγαθότητα του Θεού σε οδηγεί σε μετάνοια; Σύμφωνα όμως με τη σκληρότητά σου και την αμετανόητη καρδιά σου, συσσωρεύεις για τον εαυτό σου οργή κατά την ημέρα της οργής». Και ποιο είναι το όφελος για μένα από τα άλλα κατορθώματα, εάν πρόκειται, λέγοντας τον αδελφό μου ανόητο, να γίνω ένοχος για τη γέεννα; Διότι ποιο είναι το όφελος της ελευθερίας από τα πολλά, για εκείνον που υποδουλώνεται εξαιτίας ενός; Επειδή, «εκείνος που πράττει την αμαρτία», λέγει, «είναι δούλος της αμαρτίας». Και ποιο είναι το κέρδος της απάθειας σε πολλά, για εκείνον του οποίου το σώμα φθείρεται από ένα πάθος; Διότι εκείνος που εργάζεται το θέλημα του Θεού, αλλά όχι με τον τρόπο που θέλει ο Θεός, ούτε το πράττει με διάθεση αγάπης προς τον Θεό, έχει ανώφελη την προσπάθειά του αυτή. «Αλήθεια σας λέγω», λέγει, «ότι έχουν ήδη λάβει τον μισθό τους». Επομένως, άνθρωπε, εάν δεν θυμάσαι την αρχική σου δημιουργία, λάβε κάποια επίγνωση του αξιώματός σου από το τίμημα που καταβλήθηκε για εσένα· στρέψε το βλέμμα σου προς το αντάλλαγμα, και γνώρισε την αξία σου.

Ή καταφρονείς τον πλούτο της χρηστότητάς του, και της ανοχής, και της μακροθυμίας του, αγνοώντας ότι η χρηστότητα του Θεού σε οδηγεί σε μετάνοια; Σύμφωνα δε με τη σκληρότητά σου και την αμετανόητη καρδιά σου, συσσωρεύεις για τον εαυτό σου οργή για την ημέρα της οργής και της αποκάλυψης, και της δικαιοκρισίας του Θεού, ο οποίος θα ανταποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του. ΠΡΑΞΕΙΣ. Αφού, λοιπόν, ο Θεός παρέβλεψε τους χρόνους της άγνοιας, τώρα παραγγέλλει σε όλους τους ανθρώπους παντού να μετανοούν· διότι έχει ορίσει ημέρα κατά την οποία μέλλει να κρίνει την οικουμένη.

Γι' αυτό υπάρχουν οι βροντές, γι' αυτό οι κεραυνοί, για να μην καταφρονείται η αγαθότητα. Εκείνος που ανατέλλει τον ήλιο, καταδικάζει και σε τύφλωση. Εκείνος που δίνει τη βροχή, βρέχει και φωτιά. Τα πρώτα είναι έργα της χρηστότητας, τα δεύτερα της αυστηρότητας· ας Τον αγαπήσουμε λοιπόν για τα πρώτα, ή ας Τον φοβηθούμε για τα δεύτερα, ώστε να μην ειπωθεί και σε εμάς: «Ή μήπως καταφρονείς τον πλούτο της χρηστότητάς Του και της ανοχής και της μακροθυμίας, αγνοώντας ότι η χρηστότητα του Θεού σε οδηγεί σε μετάνοια; Σύμφωνα όμως με τη σκληρότητά σου και την αμετανόητη καρδιά σου, θησαυρίζεις για τον εαυτό σου οργή κατά την ημέρα της οργής». Επειδή, λοιπόν, ούτε είναι δυνατόν να σωθούμε χωρίς να πράττουμε τα έργα σύμφωνα με την εντολή του Θεού, ούτε είναι ακίνδυνο να παραβλέψουμε κάτι από τα προσταγμένα (διότι αποτελεί φοβερή έπαρση να καθόμαστε εμείς ως κριτές του Νομοθέτη και άλλους από τους νόμους να τους εγκρίνουμε, ενώ άλλους να τους απορρίπτουμε), εμπρός λοιπόν, οι αγωνιστές της ευσέβειας, εμείς που τιμήσαμε τον ήσυχο και απαλλαγμένο από βιοτικές μέριμνες βίο ως συνεργό στη φύλαξη των ευαγγελικών δογμάτων, ας θέσουμε ως κοινή φροντίδα και σκοπό να μη μας ξεφύγει τίποτε από όσα έχουν ενταλθεί. Διότι, αν ο άνθρωπος του Θεού πρέπει να είναι τέλειος (καθώς έχει γραφτεί, και όπως απέδειξε ο λόγος στα προηγούμενα), υπάρχει απόλυτη ανάγκη να καθαριστεί μέσω της τήρησης κάθε εντολής, ώστε να φτάσει στο μέτρο της ηλικίας του πληρώματος του Χριστού· επειδή, σύμφωνα και με τον θείο νόμο, ακόμη και αν αυτό που φέρει ελάττωμα είναι κατά τα άλλα καθαρό, παραμένει απρόσδεκτο ως θυσία στον Θεό.

Όταν λοιπόν, λέει, αφού παραδώσετε στον σταυρό τον Υιό του ανθρώπου, υποστείτε την αντίστοιχη τιμωρία και εκτίσετε ποινές ισόσταθμες των τολμημάτων σας απέναντί μου, τότε κλαίγοντας θα γνωρίσετε ότι εγώ είμαι ο παντοδύναμος, δηλαδή ο Θεός. Διότι, εάν ένα σπουργίτι δεν πέφτει στην παγίδα του κυνηγού χωρίς το θέλημα του Θεού, πώς, λέει, ολόκληρη χώρα και το αγαπημένο έθνος θα βάδιζε προς τέτοιον παντελή όλεθρο, αν δεν είχε συγκατανεύσει να γίνει αυτό ο Θεός που συγκρατεί τα πάντα; Κακό λοιπόν και πάνδεινο πράγμα είναι η καταφρόνηση του Θεού, η οποία οδηγεί στην πραγματοποίηση των απευκταίων. Γι' αυτό και ο Παύλος επιπλήττει κάποιους, λέγοντας σχετικά με τον Θεό: «Ή καταφρονείς τον πλούτο της αγαθότητάς Του και της ανοχής και της μακροθυμίας Του, αγνοώντας ότι η αγαθότητα του Θεού σε οδηγεί σε μετάνοια, ενώ σύμφωνα με τη σκληρότητά σου και την αμετανόητη καρδιά σου, συσσωρεύεις για τον εαυτό σου οργή κατά την ημέρα της οργής;»

Γι' αυτό, λοιπόν, ο προφήτης ευχαριστεί, λέγοντας: «Εάν ο Κύριος Σαβαώθ δεν μας είχε αφήσει σπέρμα, θα είχαμε γίνει σαν τα Σόδομα, και θα είχαμε ομοιωθεί με τα Γόμορρα». Διότι, επειδή ο Ισραήλ λάτρεψε είδωλα, και σκότωσε προφήτες, και αρνήθηκε τον Χριστό, ή μάλλον επειδή σκότωσε και τον αρχηγό της ζωής, ο Θεός των όλων θα έπρεπε να είχε καταδικάσει σε ολοκληρωτικό όλεθρο ολόκληρο το γένος. Επειδή όμως είναι αγαθός πέρα από κάθε λόγο, διατήρησε το υπόλειμμα, και δεν έγιναν ίσοι με τα Σόδομα, οι οποίοι με όλο το γένος και με όλο τον οίκο και με τις ίδιες ............ και έχουν δυσέκπλυτη την αμαρτία. Και πολύ ορθά θα λεχθεί από εμάς: «Ή μήπως καταφρονείς τον πλούτο της χρηστότητάς Του, και της ανοχής, και της μακροθυμίας; Αγνοώντας ότι η χρηστότητα του Θεού σε οδηγεί σε μετάνοια; Αλλά σύμφωνα με τη σκληρότητά σου, και την αμετανόητη καρδιά σου, θησαυρίζεις για τον εαυτό σου οργή κατά την ημέρα της οργής και της αποκάλυψης, και της δικαιοκρισίας του Θεού. Διότι όλοι μας πρέπει να φανερωθούμε ενώπιον του Χριστού, ώστε να λάβει ο καθένας την ανταπόδοση για όσα έπραξε δια του σώματος, είτε αγαθό, είτε φαύλο». <Ακούστε τον λόγο του Κυρίου άρχοντες των Σοδόμων, προσέξτε τον νόμο του Θεού λαέ των Γομόρρων. Τι να το κάνω το πλήθος των θυσιών σας, λέει ο Κύριος; Είμαι πλήρης από ολοκαυτώματα κριαριών, και λίπος αρνιών, και αίμα ταύρων και τράγων δεν επιθυμώ. Ούτε καν να έρχεστε να εμφανιστείτε ενώπιόν μου. Διότι ποιος τα ζήτησε αυτά από τα χέρια σας;>

Έμπειροι στον πόλεμο είμαστε και εμείς, και γνωρίζουμε καλά την τακτική. Εκείνους που έχουν τέτοια φρονήματα τους θεωρεί δικαίως αξιοθρήνητους, και λέει: «Αλίμονο σε εκείνους που τραβούν πάνω τους τις αμαρτίες σαν με μακρύ σχοινί, και τις ανομίες σαν με λουρί ζυγού δαμάλεως.» Ως αμαρτίες και ανομίες εδώ εννοεί τις τιμωρίες, δηλαδή τις κολάσεις για τις αμαρτίες τους, οι οποίες βρίσκονται μεν ακόμη μακριά, και δεν είναι ακόμη κοντά, επειδή ο Θεός θέλει ακόμη να δείχνει ανεξικακία, αλλά ελκύονται κατά κάποιον τρόπο από αυτούς, εξαιτίας της επιθυμίας τους να περιπέσουν στις ενέργειες της θείας οργής. Νομίζω δε εγώ ότι στον καθένα από αυτούς μπορούμε πάρα πολύ ταιριαστά και αληθινά να πούμε: «Ή μήπως περιφρονείς τον πλούτο της χρηστότητάς Του, και της ανοχής, και της μακροθυμίας, αγνοώντας ότι η χρηστότητα του Θεού σε οδηγεί σε μετάνοια; Αλλά σύμφωνα με τη σκληρότητά σου και την αμετανόητη καρδιά σου θησαυρίζεις για τον εαυτό σου οργή κατά την ημέρα της οργής και της αποκαλύψεως και της δικαιοκρισίας του Θεού;» Διότι ελκύουν, όπως είπα, οι ίδιοι εναντίον του εαυτού τους τον καιρό της τιμωρίας, ίσως επειδή δυσανασχετούν, διότι ο Θεός καθυστερεί να τους τιμωρήσει, και δεν επιβάλλει αμέσως τις ποινές σε όσους αμαρτάνουν αχαλίνωτα. Ελκύουν λοιπόν τις αμαρτίες σαν με μακρύ σχοινί, και τις ανομίες σαν με λουρί ζυγού δαμάλεως.

Έχοντας, λοιπόν, δυσανασχετήσει με αυτά, και μη ανεχόμενοι πλέον να έχουν κατά νου την ασύγκριτη ημερότητα του Θεού, σχεδόν κραύγασαν από μικροψυχία λέγοντας: Κάθε ένας που πράττει το πονηρό είναι καλός ενώπιόν του και σε αυτούς αυτός ευαρεστήθηκε, δηλαδή, ίσως και να είναι αγαθός στα μάτια του Θεού ο εργάτης των πονηρών έργων· και χαίρεται με αυτούς που έχουν επιλέξει να ζουν τόσο αισχρά. Διότι αν αυτό δεν είναι αλήθεια, λένε, πού είναι ο Θεός της δικαιοσύνης; Διότι έπρεπε, έπρεπε ο πρύτανης της δικαιοσύνης να μην δείξει τόση ανεξικακία σε ιερείς που πλεονεκτούν, και που μολύνουν το θυσιαστήριο, έχοντας σπουδάσει με κάθε τρόπο να πράττουν τα άδικα, τα ανόσια και τα παράνομα. Και αυτά θα μπορούσαν να είναι τα εγκλήματα της μικροψυχίας που τους κατέλαβε. Πρέπει όμως να γνωρίζουμε ότι, σύμφωνα με τη σημασία των προκειμένων, παροξύνουν τον Θεό όσοι χρησιμοποιούν τόσο απαίδευτες φωνές. Διότι σχεδόν αποφάσισαν να επιτιμήσουν τον Θεό που δείχνει ανεξικακία, και περιμένει, με πολλή χρηστότητα, την επιστροφή των πλανημένων και την μεταστροφή προς το καλύτερο εκείνων που γλίστρησαν στην αμαρτία. Γι' αυτό άλλωστε και ο θεσπέσιος Παύλος επιτιμούσε εκείνους που διστάζουν και αναβάλλουν ακόμη τη μετάνοια λέγοντας: Ή καταφρονείς τον πλούτο της χρηστότητάς του και της ανοχής και της μακροθυμίας, αγνοώντας ότι το χρηστό του Θεού σε οδηγεί σε μετάνοια;

Ο δίκαιος όμως ανταποδίδει με ευσπλαχνία, μιμούμενος τον δικό του Δεσπότη. Διότι, ακόμη κι αν δεν λάβει πίσω αυτό που έδωσε, εντούτοις παραμένει γενναιόδωρος και δεν παύει να είναι πρόθυμος να προσφέρει. Επειδή μιμείται τον δικό του Πατέρα Θεό, ο οποίος ανατέλλει τον ήλιο του σε πονηρούς και αγαθούς, και βρέχει σε δικαίους και αδίκους. (B f. 129) Καθένας από εμάς δέχεται από τον Θεό πάρα πολλές και μεγάλες ευεργεσίες, αισθητές και νοητές. Αλλά εάν κάποιος αγαπά την αμαρτία και έχει ακατάσχετα παραδοθεί στη φιληδονία, και έχει καταχώσει τον νου του στην τύρβη των πραγμάτων αυτού του κόσμου, έχοντας λάβει πολλά από τον Θεό δεν θα ανταποδώσει τίποτα, δηλαδή δεν θα προσφέρει την υπακοή, δεν θα υποτάξει τον αυχένα του στον ζυγό Του, δεν θα ακολουθήσει τα θελήματά Του, δεν θα καρποφορήσει την αρετή, ούτε καν θα καταθέσει στον Θεό την επιείκεια των τρόπων του ως έναν πνευματικό τόκο, δεν θα φροντίσει για την ορθή δογματική γνώση, αλλά παραμένει σκληρός και άκαρπος. Εντούτοις, λέει, ακόμη και αν βρίσκεται σε τέτοια κατάσταση, ο δίκαιος και αγαθός, δηλαδή προφανώς ο Θεός, δεν θα παύσει να τον σπλαχνίζεται και να του παρέχει τις δωρεές Του, ώστε τελικά να του ειπωθεί: «Ή καταφρονείς τον πλούτο της χρηστότητάς Του, και της ανοχής, και της μακροθυμίας;»

Πλησίασε στο εξής τον φιλάνθρωπο και αμνησίκακο Θεό, ζητώντας να βάλει φυλακή στο στόμα σου και θύρα προστασίας γύρω από τα χείλη σου. Διότι βλέπεις τον Προφήτη πώς, ένφοβος και έντρομος, συνομιλώντας με τον Θεό, μέσω της καθαρής προσευχής αναφωνεί λέγοντας: Κύριε, άκουσα το άγγελμά σου και φοβήθηκα· κατανόησα τα έργα σου και έμεινα έκθαμβος. Και πάλι: φυλάχτηκα, και πτοήθηκε η καρδιά μου από τη φωνή της προσευχής των χειλέων μου, και εισήλθε τρόμος στα οστά μου, και μέσα μου ταράχτηκε η δύναμή μου. Εάν όμως επιμένουμε να περιφρονούμε τον δίκαιο Κριτή, ας ακούσουμε τον Απόστολο που λέει: Ή περιφρονείς τον πλούτο της χρηστότητάς του και της ανοχής και της μακροθυμίας του, αγνοώντας ότι η χρηστότητα του Θεού σε οδηγεί σε μετάνοια; Σύμφωνα όμως με τη σκληρότητά σου και την αμετανόητη καρδιά σου, συσσωρεύεις για τον εαυτό σου οργή κατά την ημέρα της οργής και της αποκάλυψης και της δικαιοκρισίας του Θεού, ο οποίος θα ανταποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του. Γι' αυτό και σε άλλο σημείο λέει: Εάν ένας άνθρωπος αμαρτήσει σε άνθρωπο, τότε θα προσευχηθούν για αυτόν προς τον Κύριο· εάν όμως αμαρτήσει στον Κύριο, ποιος θα προσευχηθεί για αυτόν; Ας μετανοήσουμε, λοιπόν, αδελφοί. Έως πότε θα πικραίνουμε Εκείνον που μας δημιούργησε; Εάν χάσουμε το λιμάνι, πού θα διασωθούμε σε καιρό καταιγίδας και ταραχής; Εάν παροργίσουμε τον Κύριο, σε ποιον θα καταφύγουμε σε ώρα θλίψης και ανάγκης;

Ανάστηθι, Κύριε, ας μην υπερισχύει ο άνθρωπος, ας κριθούν τα έθνη ενώπιόν σου. Κατάστησε, Κύριε, νομοθέτη πάνω τους· ας γνωρίσουν τα έθνη ότι είναι άνθρωποι. Διεγείρει τον Θεό, επειδή η ανοχή Του και ο πλούτος της χρηστότητας και της μακροθυμίας Του προκαλούν μεν σε Αυτόν αναβολή, αλλά επιφέρουν συντριβή στους ασεβείς ανθρώπους. Αφού δε προσευχήθηκε να κριθούν τα έθνη ενώπιον του Θεού, τώρα, ακολούθως, πριν από τη μέλλουσα κρίση ζητεί να δοθεί στα έθνη νομοθέτης, ώστε να μάθουν ότι είναι άνθρωποι και όχι άλογα ζώα· διότι ο νόμος δεν δίνεται σε άλογα όντα. Δεν θα μπορούσε βέβαια να εννοεί τον Μωυσή, ο οποίος είχε γεννηθεί από ανθρώπους κατά το παρελθόν, ούτε τον νόμο που τέθηκε μόνο για τους Ιουδαίους· αλλά ούτε πρέπει να προσδοκούμε ότι είναι κάτι άλλο, παρά η έλευση του νόμου της Καινής Διαθήκης σε ολόκληρη την οικουμένη.

Έτσι λοιπόν και εδώ έχει λεχθεί: Ζωή υπάρχει στο θέλημά του· διότι δεν υπάρχει οργή στο θέλημά του. Αντίθετα προς την προαίρεση του Θεού και αντίθετα προς το βούλημά του προετοιμάζεται θυμός και οργή για όσους αμαρτάνουν· πράγμα που ακριβώς παρουσιάζει ο Απόστολος λέγοντας: Ή μήπως καταφρονείς τον πλούτο της αγαθότητάς του, της ανοχής και της μακροθυμίας του, αγνοώντας ότι η αγαθότητα του Θεού σε οδηγεί σε μετάνοια; Αλλά, σύμφωνα με τη σκληρότητα και την αμετανόητη καρδιά σου, συσσωρεύεις για τον εαυτό σου οργή κατά την ημέρα της οργής, της αποκάλυψης και της δικαιοκρισίας του Θεού, ο οποίος θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του.

«Θα τους σκεπάσεις μέσα σε σκηνή από την αντιλογία των γλωσσών». Αυτά, λέγει, ικέτευσα, να φανερώσεις το πρόσωπό σου στον δούλο σου, και να σωθώ με το έλεός σου ώστε να μην ντροπιαστώ, επειδή σε επικαλέστηκα, έχοντας την πεποίθηση ότι η δική σου χρηστότητα είναι άφθονη και άφατη, και είναι γεμάτη από πολύ πλούτο. Γι' αυτό άλλωστε έχει ειπωθεί και από τον Απόστολο: «Ή μήπως καταφρονείς τον πλούτο της χρηστότητάς του και της ανοχής και της μακροθυμίας;»

Μοιχοί είναι και οι άθεοι ειδωλολάτρες· κλέφτες είναι και αυτοί που κλέβουν την αλήθεια. Άλλοτε μεν, λέγει, εκφραζόσουν με θράσος στην κακία, άλλοτε δε επιβουλευόσουν με δόλο και προσποιούσουν ότι μιλάς ειλικρινά και σαν σε αδελφούς, ενώ κρυφά τους κακολογούσες· έστηνες ενέδρα ακόμη και σε αυτούς που προέρχονταν από την ίδια μητέρα με εσένα, δηλαδή από τη συναγωγή ή και την εκκλησία· και για αυτά εγώ σιωπούσα, όταν ενανθρώπησα· ή και με διαφορετική έννοια: Εσύ βάδιζες προς το χειρότερο, περιφρονώντας τη δική μου χρηστότητα και την ανοχή και τη μακροθυμία· γι' αυτό λοιπόν δεν θα ανεχθώ άλλο. Διότι είχες την εντύπωση ότι εγώ αποδέχομαι τις πράξεις σου ή ότι δεν ενθυμούμαι τίποτε από αυτά. Αλλά εγώ, ελέγχοντάς σε, θα τα θέσω όλα μπροστά στα μάτια σου, ώστε βλέποντάς τα να ντραπείς.

Γι' αυτό, λοιπόν, παρακαλεί τον Θεό να σηκωθεί και να εγερθεί από τον βασιλικό Του θρόνο. Λέγεται, βέβαια, ότι οι ενέργειες της θείας πρόνοιας ηρεμούν, ησυχάζουν και τρόπον τινά αναπαύονται, όταν ο Θεός με τον πλούτο της αγαθότητάς Του και με τη μακροθυμία Του ανέχεται αυτούς που αμαρτάνουν και ασεβούν εναντίον Του· αντίθετα, λέγεται ότι κινείται και εγείρεται, όταν επεμβαίνει για να επιβάλει τιμωρία στους αμαρτωλούς. Προκειμένου, λοιπόν, να σταματήσουν επιτέλους τις καταδυναστεύσεις εις βάρος των ανθρώπων οι προαναφερθέντες εχθροί, ικετεύει τον Θεό να σηκωθεί και να εγερθεί προς απόδοση δικαιοσύνης, ώστε εκείνοι που παλαιότερα είχαν συγκεντρωθεί μαζί και είχαν συνάψει μεταξύ τους μια κακή συμφωνία, αυτή της δαιμονικής ειδωλολατρίας, να διασκορπιστούν και να βρεθούν μακριά ο ένας από τον άλλον.

ΨΑΛΜΟΣ ΤΟΥ ΑΣΑΦ. ΟΒ΄. Πόσο αγαθός είναι ο Θεός στον Ισραήλ, σε εκείνους που είναι ευθείς στην καρδιά! Το τρίτο μέρος του βιβλίου των Ψαλμών αρχίζει μεν από τον παρόντα, περατώνεται δε στον πη΄ (88ο), ώστε να περιέχει συνολικά δεκαεπτά ψαλμούς· εξ αυτών οι έντεκα επόμενοι ανήκουν στον Ασάφ, έπειτα τέσσερις στους υιούς Κορέ, ένας στον Δαυίδ, και τελευταίος αυτός του Αιθάν του Εζραΐτη. Ο προκείμενος όμως ψαλμός του Ασάφ (ο οποίος ήταν προφήτης σύγχρονος του Δαυίδ) επιγράφεται ως Ψαλμός, επειδή περιέχει στο τέλος των λόγων την καταστροφή μεν των ασεβών, και το αγαθό τέλος δε που έχει αποταμιευτεί από τον Θεό για τους ευσεβείς. Αυτά ακριβώς παριστά λέγοντας: «Διότι ιδού, εκείνοι που απομακρύνονται από εσένα θα απολεστούν, εξολόθρευσες καθέναν που πορνεύει απομακρυνόμενος από εσένα. Σε εμένα όμως το να προσκολλώμαι στον Θεό είναι αγαθό». Αρχίζει δε με μια δογματική διδασκαλία, διά της οποίας αποδίδει την αιτία της κατά καιρούς ευπραγίας των ασεβών: διότι, λέγει, το ότι ο Θεός είναι αγαθός και μακρόθυμος αποτελεί την αιτία. Αυτό ακριβώς διδάσκει και ο θείος Απόστολος λέγοντας: «Ή καταφρονείς τον πλούτο της χρηστότητάς Του και της μακροθυμίας, αγνοώντας ότι η χρηστότητα του Θεού σε οδηγεί σε μετάνοια;» Και αλλού έχει ειπωθεί: «Ο Θεός είναι κριτής δίκαιος και αγαθός και μακρόθυμος, που δεν επιφέρει την οργή Του κάθε ημέρα». Ως αγαθός, λοιπόν, ανατέλλει τον ήλιο Του επί δικαίους και αδίκους, και βρέχει επί πονηρούς και αγαθούς.

Εγώ, λοιπόν, θα αναγγέλλω εις τον αιώνα, θα ψάλλω στον Θεό του Ιακώβ. Όλα όσα προαναφέρθηκαν τα είπα στους παρανομούντες, και τα διεμήνυσα σε όλους δίνοντας τη μαρτυρία μου. Εγώ, λοιπόν, που προηγουμένως είπα: «Θα διηγηθώ τα θαυμάσιά σου, όταν βρω τον κατάλληλο καιρό»· και πάλι λέγοντας: «Εγώ θα κρίνω με ευθύτητα»· και ξανά λέγοντας: «Εγώ στερέωσα τους στύλους της»· αφού κήρυξα και προειδοποίησα με μαρτυρία τους αμαρτωλούς για τα προλεχθέντα, και αφού δίδαξα τον λόγο περί της κρίσεως σε όλους, τι θα πράξω; Εις τον αιώνα θα ψάλλω στον Θεό του Ιακώβ. Διότι αναγνωρίζω ως Πατέρα μου Εκείνον που έγινε Θεός του θεοφιλούς, και σε Εκείνον θα ψάλλω, και σε Εκείνον θα αναγγείλω τα δικά μου κατορθώματα. Έπειτα, αφού λάβω κατ' αυτόν τον τρόπο από τον Πατέρα την εξουσία να κρίνω, θα συντρίψω όλα τα κέρατα των αμαρτωλών· μολονότι τους επέτρεψα να επαίρονται κατά τον καιρό που έπρεπε να χρησιμοποιηθεί η ανοχή, η μακροθυμία και η χρηστότητα· πλην όμως, στο τέλος, θα συντρίψω τα κέρατά τους που υψώθηκαν υπερήφανα εναντίον του Θεού· και αντιθέτως, θα υψώσω τα κέρατα του δικαίου, επειδή ήταν ταπεινωμένα.

Γι' αυτό με Εσένα, Θεέ μου, κανείς δεν θα ομοιωθεί· εγώ όμως, ως άνθρωπος, νικημένος από τη δική μου αδυναμία, τολμώ να παρακαλώ, και να λέω σε Εσένα τον Θεό με ικεσία: Μη σιωπήσεις, ούτε να ησυχάσεις, Θεέ μου. Λέγεται δε ότι ο Θεός σιωπά, όταν, ενώ επαίρονται οι άθεοι και ασεβείς άνδρες, Εκείνος παραμένει σαν να μην τα προσέχει, χωρίς να επιφέρει αμέσως την οργή Του εναντίον τους, ούτε να χρησιμοποιεί τις τιμωρίες εναντίον τους. Γι' αυτό και προς αυτούς που αμαρτάνουν ο ίδιος ο Ασάφ στον τεσσαρακοστό ένατο ψαλμό παρουσιάζει τον Θεό να λέει: «Αυτά έπραξες και εγώ σιώπησα· υπέθεσες στην ανομία σου, ότι εγώ θα είμαι όμοιός σου». Τις δε αιτίες της σιωπής του Θεού, της ανοχής και της μακροθυμίας Του, μας τις διδάσκει ο Απόστολος γράφοντας: «Ή μήπως καταφρονείς τον πλούτο της αγαθότητάς Του και της ανοχής και της μακροθυμίας Του, αγνοώντας ότι η αγαθότητα του Θεού σε οδηγεί σε μετάνοια;». Αλλά Εσύ μεν, λέει, ως Θεός που ανέχεσαι τα πάντα, υπομένεις τους πάντες με πραότητα, και απέναντι σε αυτούς που αμαρτάνουν με ασέβεια και αθεΐα, και βλασφημούν εναντίον Σου, του Θεού, σιωπάς· εγώ όμως, μη δυνάμενος να τα βλέπω αυτά, παρακαλώ και ικετεύω να συγχωρηθώ για το ότι δεν μπορώ να τα υπομείνω παρόμοια με Εσένα τον Θεό· διότι ποιος θα ομοιωθεί με Εσένα; Γι' αυτό ως άνθρωπος, έχοντας τον ζήλο για την ευσέβεια προς Εσένα, τολμώ να Σου απευθύνω ικεσία· ώστε να παύσεις την άφατη μακροθυμία και την ανεξίκακη σιωπή Σου, και κάποτε επιτέλους να κινηθείς εναντίον εκείνων που αποτόλμησαν ανήκεστες πράξεις.

Στον ίδιο, που εξακολουθεί να ειρηνεύει Σε προσφωνώ και πάλι, σεβασμιότατε, και πάλι σε χαιρετώ με τις ίδιες ευχές που έκανα και προηγουμένως. Διότι η κύρια, ή μάλλον η αποκλειστική μέριμνα του λόγου μου για εσένα, είναι το να είναι υγιές το σώμα σου και να απολαμβάνεις την υγεία που προκύπτει από αυτό, επειδή κατά τα άλλα, σε όποια κατάσταση κι αν βρίσκεσαι, είσαι καλά. Δεν θέλω βέβαια να μακρηγορώ γι' αυτά, μήπως και φανώ σε κάποιους πιο κολακευτικός από όσο πρέπει. Όμως, εφόσον υγιαίνεις και τα πράγματα πηγαίνουν κατ' ευχήν, δείξε προθυμία να διαβείς τον δρόμο που σε φέρνει προς τα εδώ το συντομότερο δυνατό. Διότι τα πράγματα εδώ σε έχουν ανάγκη, και μάλιστα πολύ, ως έναν ιατρό βέβαια που είναι ικανός να τα θεραπεύσει. Έφερε δε τα πράγματα σε άσχημη κατάσταση, ώστε να έχουν τόση ανάγκη, η ατελείωτη φιλονικία εκείνων που δεν γνωρίζουν ούτε τι λένε ούτε για ποια πράγματα ισχυρίζονται με τόση επιμονή. Αυτή ακριβώς έδωσε στους Μανιχαίους τόση ελευθερία, όση ποτέ δεν φάνηκε να έχουν από τότε που η αθεΐα τους παρεισέφρησε στη ζωή των ανθρώπων, και το χειρότερο είναι ότι, ενώ μπορούμε εμείς να ανακόψουμε την κακία, παρ' όλα αυτά το αναβάλλουμε, επειδή αντιμετωπίζουμε με καχυποψία τις γλώσσες που είναι έτοιμες για συκοφαντία. Και αν οι άνθρωποι, ως επί το πλείστον, από τη φύση τους καταφρονούν την αγαθότητα και την ανοχή του Θεού, πώς να μην καταφρονήσουν ανθρώπους που δείχνουν καλοσύνη και επιείκεια;

Όσοι όμως δεν μετανόησαν εδώ, τότε, αφού στερηθούν τη θεία ανοχή και μακροθυμία, καθώς και την απόλαυση από τα αισθητά δημιουργήματα του Θεού, και βρεθούν έτσι ακόμη πιο μακριά από τον Θεό και αποστερημένοι ακόμη και από αυτήν την ελπίδα, θα παραδοθούν στην αιώνια κόλαση. Και ενώ τώρα βρίσκονται έξω από το αληθινό φως, τότε, όπως είπαμε, θα βρεθούν ακόμη πιο έξω από αυτό και θα παραδοθούν στο απώτερο σκοτάδι, μακριά από το πραγματικό φως, και στην απαρηγόρητη θλίψη και στενοχώρια, όπως ακριβώς λέει και ο απόστολος: «η αγαθότητα του Θεού σε οδηγεί σε μετάνοια, αλλά με τη σκληρότητά σου και την αμετανόητη καρδιά σου συσσωρεύεις για τον εαυτό σου οργή για την ημέρα της οργής, της δικαιοκρισίας και της αποκαλύψεως του Θεού».

Και ο μεν Ιωνάς απειλούσε τότε τους Νινευίτες μόνο με την καταστροφή των όσων φαίνονται εδώ, και όχι με φρικτό βήμα και αδέκαστη κρίση μετά την καταστροφή, ούτε με άσβεστο πυρ, ούτε με ακοίμητο σκώληκα, ούτε με εξώτερο σκότος, ούτε με ελεεινό βρυγμό των οδόντων, ούτε με απαρηγόρητο πένθος. Ο δε Κύριος και αυτά τα προαπείλησε και αποκάλυψε ότι επιφυλάσσονται, μετά τη συντέλεια του κόσμου, για εκείνους που διάκεινται εδώ με αναλγησία. Όμως αυτά δεν θα συμβούν μετά από χρονικό διάστημα τριών ημερών, όπως κήρυττε ο Ιωνάς, αλλά μετά από πολύ καιρό, και τούτο αποτελεί δείγμα της δεσποτικής μακροθυμίας. Η μακροθυμία λοιπόν του Θεού σε οδηγεί σε μετάνοια, εσύ όμως πρόσεχε, μήπως εξαιτίας της σκληρότητάς σου και της ανάλγητης, ακατάνυκτης και αμετανόητης καρδιάς σου, θησαυρίσεις για τον εαυτό σου οργή κατά την ημέρα της δικαιοκρισίας και της αποκαλύψεως του Θεού. Διότι ο Κύριος θα ανταποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του: σε όσους με υπομονή και με συντετριμμένη καρδιά ζητούν την άφεση των αμαρτιών μέσω των έργων της μετανοίας, θα δώσει άνεση και χαρά, καθώς και αιώνια ζωή και ανείπωτη βασιλεία. Αντίθετα, σε όσους διάκεινται απέναντι στα αμαρτήματά τους με αναλγησία και χωρίς μετάνοια, θα υπάρξει θλίψη και στενοχώρια, και κόλαση αφόρητη και ατελεύτητη.

Είναι λοιπόν οι έσχατοι καιροί. Ας ντραπούμε, ας φοβηθούμε τη μακροθυμία του Θεού. Ας μην καταφρονήσουμε τον πλούτο της χρηστότητας και της ανοχής Του· διότι, ή ας φοβηθούμε τη μέλλουσα οργή ή ας αγαπήσουμε την παρούσα χάρη στον τωρινό βίο· αρκεί μόνο να βρεθούμε εν Χριστώ Ιησού, για να ζήσουμε αληθινά. Χωρίς Αυτόν, ποτέ να μην επιθυμήσετε ούτε καν να αναπνεύσετε· διότι Αυτός είναι η ελπίδα μου, Αυτός είναι το καύχημά μου, Αυτός ο ανελλιπής πλούτος, χάρη στον οποίο περιφέρω τα δεσμά από τη Συρία μέχρι τη Ρώμη, τα πνευματικά αυτά μαργαριτάρια, με τα οποία είθε να αξιωθώ να τελειωθώ μέσω της προσευχής σας, να γίνω μέτοχος των παθημάτων του Χριστού και κοινωνός του θανάτου Του και της εκ νεκρών αναστάσεως και της ατελεύτητης ζωής, την οποία μακάρι να επιτύχω, ώστε να βρεθώ στον κλήρο των Χριστιανών της Εφέσου, οι οποίοι πάντοτε ήταν ενωμένοι με τους αποστόλους εν δυνάμει Ιησού Χριστού, με τον Παύλο, τον Ιωάννη και τον πιστότατο Τιμόθεο.

ΡΠΔ΄. Προς τον Ζώσιμο. Εάν περιφρονείς την ανοχή και τη μακροθυμία του Θεού, ταλαίπωρε, ντρέψου τουλάχιστον τα παρόντα. Διότι πολλοί, αδυνατώντας να δουν τα μέλλοντα, αποφεύγουν τους χλευασμούς της παρούσας ζωής. Εάν όμως περιφρονείς και τα μεν και τα δε, εδώ θα χλευαστείς και εκεί θα θρηνήσεις.

Όλα τα υπενθύμισα στην αγάπη σας, για να γνωρίσετε όλα τα προστάγματα, και κάθε αρχή και εξουσία και κάθε ηλικία να μάθει τη βουλή και το θέλημα του Θεού, και τη φοβερή παρουσία Του από τον ουρανό, και τις φοβερές κολάσεις, και τον οδυνηρό εκείνο χωρισμό, και να σπεύσει ο καθένας να διορθώσει τον βίο του, και να προετοιμάσει τον εαυτό του για απολογία, ώστε να μην παραδοθεί στη ραθυμία και στερηθεί τα ανέκφραστα και αιώνια αγαθά. Πρόσεξε λοιπόν, εσύ ράθυμε, να μην εμμείνεις στη ραθυμία, να μη νικιέσαι από την απάτη και την ηδονή. Πρόσεξε μήπως τον καταφρονήσεις εξαιτίας του πλούτου της αγαθότητας, της ανοχής και της μακροθυμίας του Θεού, και θησαυρίσεις για τον εαυτό σου οργή, καθώς λέει ο Απόστολος, κατά την ημέρα της οργής. Επίστρεψε λοιπόν, νήψε, γρηγόρησε· διότι αρκετός είναι ο καιρός που παρήλθε· μην επιμένεις στην απάτη και στη φιληδονία σου, μην εμβαθύνεις στην αδικία σου. Δεν βλέπεις τον άγγελο που σε ακολουθεί και καταγράφει τις πράξεις σου; Δεν γνωρίζεις ότι αναλόγως της σκληρότητας και της επιμονής σου η πληγή γίνεται μεγαλύτερη, και η καταγραφή βαρύτερη, και η οργή εξάπτεται περισσότερο; Δεν γνωρίζεις ότι η κατεργασία του κακού καθίσταται δυσεξάλειπτη, όπως ακριβώς σε έναν πίνακα τα γράμματα που είναι χαραγμένα πιο επιφανειακά σβήνονται εύκολα, ενώ εκείνα που χαράσσονται σε βάθος είναι δύσκολο να εξαλειφθούν;

δ'. Γι' αυτό, λοιπόν, και εμείς ομιλούμε τόσα πολλά περί της αγαθότητος, όχι για να πράττουμε τα πάντα λαμβάνοντας θάρρος από αυτήν, επειδή τότε η αγαθότητα θα αποβεί προς όλεθρο της σωτηρίας μας, αλλά για να μην απελπιζόμαστε στα αμαρτήματα, αλλά να μετανοούμε. Διότι η χρηστότητα του Θεού σε οδηγεί στη μετάνοια, και όχι σε μεγαλύτερη κακία. Εάν όμως εσύ γίνεις μοχθηρός εξαιτίας της χρηστότητας, εσύ μάλλον τη διαβάλλεις ενώπιον των ανθρώπων· διότι βλέπω πολλούς να κατηγορούν τη μακροθυμία του Θεού.

Βʹ. «Καρποφορούντες», λέγει· αυτό αναφέρεται στα έργα. «Ενδυναμούμενοι»· αυτό αναφέρεται στους πειρασμούς. «Εις πάσαν υπομονήν και μακροθυμίαν»· μακροθυμία μεν ο ένας προς τον άλλον, υπομονή δε προς τους έξω. Διότι μακροθυμεί κανείς απέναντι σε εκείνους στους οποίους μπορεί να ανταποδώσει, ενώ υπομένει εκείνους στους οποίους δεν μπορεί να ανταποδώσει. Γι' αυτόν τον λόγο, προκειμένου περί του Θεού ποτέ δεν χρησιμοποιείται η λέξη υπομονή, αλλά σε πολλά σημεία η λέξη μακροθυμία· όπως λέγει και ο ίδιος αυτός ο μακάριος γράφοντας αλλού: «Ή περιφρονείς τον πλούτο της χρηστότητας και της ανοχής και της μακροθυμίας του;». «Εις πάσαν». Όχι τώρα μεν να την έχετε, και αργότερα όχι πλέον. «Με κάθε», λέγει, «σοφία και σύνεση πνευματική». Διότι διαφορετικά δεν είναι δυνατόν να γνωρίσει κανείς το θέλημά Του. Αν και νόμιζαν ότι κατείχαν το θέλημά Του, εντούτοις η σοφία τους δεν ήταν πνευματική. «Για να περιπατήσετε», λέγει, «αξίως του Κυρίου». Διότι αυτό γίνεται η οδός της άριστης πολιτείας. Επειδή όποιος κατανοήσει βαθιά τη φιλανθρωπία του Θεού —και την κατανοεί, εάν δει τον Υιό να έχει παραδοθεί— θα αποκτήσει ακόμη μεγαλύτερη προθυμία.

Εδώ έχεις την αιτία· είναι μακρόθυμος, λέγει, και δείχνει μακροθυμία για να σε ελκύσει σε μετάνοια· εάν όμως επιμένεις, «σύμφωνα με τη σκληρότητά σου και την αμετανόητη καρδιά σου, θησαυρίζεις για τον εαυτό σου οργή». Αν λοιπόν είναι δίκαιος, αποδίδει στον καθένα αυτό που του αξίζει, και δεν παραβλέπει ατιμώρητα όσους κακοπάσχουν· διότι αυτό είναι γνώρισμα του δικαίου. Αν είναι ισχυρός, ανταποδίδει και μετά θάνατον, και κατά την ανάσταση· διότι αυτό είναι γνώρισμα του ισχυρού. Εάν όμως, επειδή είναι μακρόθυμος, δείχνει ανοχή, ας μην ταραζόμαστε, ούτε να λέμε: «Γιατί δεν τιμωρεί εδώ;»

Διότι, εάν κάποιος που απολαμβάνει μόνο τη μακροθυμία, αν δεν τη χρησιμοποιήσει όπως πρέπει, θα υποστεί βαρύτερη την τιμωρία· όταν μαζί με τη μακροθυμία έχει λάβει και μέγιστες τιμές, και έπειτα επιμένει στην πονηρία, ποιος θα τον γλιτώσει από εκείνη την κόλαση; Διότι, για να κατανοήσεις ότι όσοι απολαμβάνουν εδώ τη μακροθυμία συσσωρεύουν για τον εαυτό τους ολόκληρο το κακό εκεί, εάν δεν μετανοήσουμε, άκουσε τι λέει ο Παύλος: Λογίζεσαι δε τούτο, ω άνθρωπε, εσύ που κρίνεις αυτούς που πράττουν τέτοια, και κάνεις τα ίδια, ότι εσύ θα ξεφύγεις την κρίση του Θεού; Ή καταφρονείς τον πλούτο της χρηστότητάς Του, και της ανοχής, και της μακροθυμίας Του, αγνοώντας ότι η χρηστότητα του Θεού σε οδηγεί σε μετάνοια; Αλλά, σύμφωνα με τη σκληρότητά σου και την αμετανόητη καρδιά σου, θησαυρίζεις για τον εαυτό σου οργή κατά την ημέρα της οργής και της αποκάλυψης και της δικαιοκρισίας του Θεού.

Έτσι και ο Παύλος παρήγγειλε λέγοντας: Ή μήπως καταφρονείς τον πλούτο της χρηστότητάς Του και της ανοχής και της μακροθυμίας, αγνοώντας ότι η χρηστότητα του Θεού σε οδηγεί σε μετάνοια; Διότι γι' αυτόν τον λόγο δείχνει ανοχή, λέει, όχι για να γίνεις χειρότερος, αλλά για να μετανοήσεις· εάν όμως δεν θέλεις, η μακροθυμία γίνεται για σένα εφόδιο μεγαλύτερης κολάσεως, εφόσον παραμένεις αμετανόητος. Και δηλώνοντας ακριβώς αυτό, έλεγε: Ανάλογα όμως με τη σκληρότητά σου και την αμετανόητη καρδιά σου, θησαυρίζεις για τον εαυτό σου οργή κατά την ημέρα της οργής και της αποκαλύψεως και της δικαιοκρισίας του Θεού, ο οποίος θα ανταποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του.

Διότι η χρηστότητα του Θεού σε παρακινεί και σε οδηγεί στη μετάνοια. Πρόσεξε, λοιπόν, μήπως εξαιτίας της σκληρότητας και της αμετανόητης καρδιάς σου θησαυρίσεις για τον εαυτό σου οργή κατά την ημέρα της οργής και της αποκαλύψεως και της δικαιοκρισίας του Θεού, ο οποίος θα ανταποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του. Αμάρτησες; Μετανόησε· μην καταστήσεις, εξαιτίας της ραθυμίας σου, το πάθος αθεράπευτο για τον εαυτό σου. Το σκοτάδι μεταβάλλεται, όταν φανεί το φως· και η αμαρτία εξαφανίζεται, όταν εμφανιστεί η μετάνοια. Γίνε γεωργός του ίδιου του εαυτού σου· ξερίζωσε την αμαρτία σαν ζιζάνιο, θέρισε την παρανομία σαν αγκάθι, απόκοψε την αμαρτία σαν κλαδί αγριελιάς, σαν φυτό άγριο και άκαρπο. Χαίρονται οι δαίμονες όταν βλέπουν την αμαρτία, αγάλλονται οι άγγελοι όταν αντικρίζουν τη μετάνοια.

Διότι τι θα μπορούσες να πεις, λέει; Ότι δεν γνωρίζεις τα όσα πρέπει να πράξεις; Εσύ βέβαια είσαι υπαίτιος της άγνοιάς σου, επειδή εγκατέλειψες τον Θεό που σου τα γνωστοποιεί· τώρα όμως αποδεικνύουμε με πολλά επιχειρήματα ότι γνωρίζεις και αμαρτάνεις με τη θέλησή σου· αλλά παρασύρεσαι από το πάθος. Γιατί λοιπόν και συμπράττεις και επαινείς; ΚΕΦΑΛΑΙΟ Βʹ. «Γι' αυτό είσαι αναπολόγητος, ώ άνθρωπε, όποιος και αν είσαι εσύ που κρίνεις· διότι στο σημείο που κρίνεις τον άλλον, καταδικάζεις τον εαυτό σου· διότι εσύ που κρίνεις πράττεις τα ίδια. Γνωρίζουμε δε ότι η κρίση του Θεού είναι σύμφωνη με την αλήθεια εναντίον εκείνων που πράττουν τέτοια πράγματα;» Απευθύνει μεν τον λόγο του προς τους άρχοντες της Ρώμης, αλλά ταιριάζει και στον κάθε άνθρωπο· διότι κρίνουμε τους εαυτούς μας εξαιτίας εκείνων των πραγμάτων για τα οποία κατακρίνουμε άλλους, ενώ και εμείς πράττουμε τα παρόμοια. «Και νομίζεις, ώ άνθρωπε, εσύ που κρίνεις εκείνους που πράττουν τέτοια πράγματα και τα κάνεις ο ίδιος, ότι θα ξεφύγεις από την κρίση του Θεού; Ή μήπως περιφρονείς τον πλούτο της αγαθότητάς του και της ανοχής και της μακροθυμίας, αγνοώντας ότι η αγαθότητα του Θεού σε οδηγεί σε μετάνοια;» Ανθυποφορά: αλλά προς το παρόν δεν τιμωρούμαι, λέει· αυτός όμως την αναβολή την καθιστά όχι αφορμή για συγχώρεση, αλλά για μεγαλύτερη τιμωρία, για εκείνους που δεν θέλουν μέσω αυτής να προχωρήσουν σε μετάνοια. «Σύμφωνα δε με τη σκληρότητά σου και την αμετανόητη καρδιά σου,» Διότι αυτός που ούτε μέσω των αγαθών ούτε μέσω των επαπειλούμενων τιμωριών δεν έρχεται σε μετάνοια, πώς να μην είναι παντελώς σκληρότατος; «

Αν όμως κάποιος από εμάς περιφρονεί τόση μεγάλη ανοχή και μακροθυμία, ας δεχθεί τον έλεγχο του θείου Παύλου: «Ή μήπως περιφρονείς τον πλούτο της χρηστότητας, της ανοχής και της μακροθυμίας Του, αγνοώντας ότι η αγαθότητα του Θεού σε οδηγεί σε μετάνοια; Σύμφωνα όμως με τη σκληρότητά σου και την αμετανόητη καρδιά σου, συσσωρεύεις για τον εαυτό σου οργή κατά την ημέρα της οργής και της αποκάλυψης της δικαιοκρισίας του Θεού, ο οποίος θα ανταποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του». Μην περιφρονείς, λέει, τον πλούτο της πολλής μακροθυμίας του Θεού μένοντας αμετανόητος, αλλά μάθε ότι η χρηστότητα και η μακροθυμία του Θεού σε οδηγούν προς τη μετάνοια. Διότι, μήπως δεν βλέπει τις αισχρές πράξεις σου; Ή μήπως αρέσκεται σε αυτές και γι' αυτό σε ανέχεται; Ή μήπως συνεργάζεται μαζί σου στις ανομίες; «Υπέθεσες», λέει, «ότι θα είμαι όμοιός σου;» Αλλά οπωσδήποτε η πολλή ανοχή και η μακροθυμία σε οδηγούν σε μετάνοια· όσο όμως εσύ αποκτάς σκληρή και αμετανόητη καρδιά, τόσο θα συσσωρεύεις για τον εαυτό σου οργή κατά την ημέρα της οργής. Και δηλώνοντας ποια εννοεί ως ημέρα οργής, εννοεί, λέει, την ημέρα της αποκάλυψης της δικαιοκρισίας του Θεού, όταν θα ανταποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του· δηλαδή στους μεν αγαθούς τα αγαθά, στους δε πονηρούς τα πονηρά.

Αυτά τα μαρτυρεί και ο θείος Παύλος, διακηρύσσοντας ότι οι αμαρτωλοί περιφρονούν την αγαθότητα και τη μακροθυμία του Θεού: «Ή τον πλούτο της χρηστότητάς του, και της ανοχής, και της μακροθυμίας καταφρονείς»· ότι αυτοί καταπατούν τον Υιό του Θεού, ότι βεβηλώνουν το αίμα του, και ότι υβρίζουν τη χάρη του: «Εκείνος που καταπάτησε τον Υιό του Θεού, και θεώρησε κοινό το αίμα της διαθήκης, και ύβρισε το πνεύμα της χάριτος».

Ρωμ. 2,1-5 Ομιλεί για υπερβολή παρανομίας· διότι και οι ίδιοι έπρατταν τα παράνομα και συνέπρατταν με όσους τα έπρατταν, και όταν κάποιος συλλαμβανόταν από κάποιον και οδηγούνταν σε δίκη, οι ίδιοι κάθονταν και καταδίκαζαν εκείνον, του οποίου τα ίδια ακριβώς έργα έπρατταν και οι ίδιοι και με τον οποίο συνέπρατταν στο να τα πράξει, και όμως τον καταδίκαζαν. Έτσι γνώριζαν ότι αμαρτάνουν, ώστε πολύ περισσότερο προκαταδίκαζαν τους εαυτούς τους.

Γιατί συνέτριψε τις πλάκες; Επειδή έκρινε τον λαό ανάξιο της θείας νομοθεσίας. Διότι, επειδή οι πλάκες είχαν τον χαρακτήρα προικώου συμβολαίου και η νύφη πριν από τον νυφώνα εξέκλινε στη μοιχεία, πολύ εύλογα διέρρηξε το προικώο συμβόλαιο. Πρέπει δε να παρατηρήσουμε ότι, αν και ο Θεός δέχθηκε τότε την ικεσία και ανέβαλε την τιμωρία, πρόσθεσε τα εξής: «Την ημέρα που θα τους επισκεφθώ, θα επιφέρω επάνω τους όλη την αμαρτία τους». Αυτό δε μοιάζει με όσα έχουν ειπωθεί από τον Απόστολο: «Αγνοώντας ότι η αγαθότητα του Θεού σε οδηγεί σε μετάνοια, αλλά κατά τη σκληρότητά σου» και τα εξής.

Αλλά φοβούμαι μήπως το ρητό του αποστόλου εκπληρωθεί σε εμάς, οι οποίοι ζούμε με περιφρονητική διάθεση και παρασυρόμαστε από τις προκαταλήψεις, το οποίο λέει: «Ή μήπως περιφρονείς τον πλούτο της αγαθότητάς Του και της ανοχής και της μακροθυμίας, αγνοώντας ότι η αγαθότητα του Θεού σε οδηγεί σε μετάνοια;». Αν όμως στη μακροθυμία, την αγαθότητα και την ανοχή Του εμείς προσθέτουμε περισσότερα αμαρτήματα και εξασφαλίζουμε για τους εαυτούς μας μεγαλύτερες καταδίκες εξαιτίας της αμέλειας και της περιφρόνησής μας, τότε θα εκπληρωθεί ο λόγος: «Σύμφωνα όμως με τη σκληρότητά σου και την αμετανόητη καρδιά σου, θησαυρίζεις για τον εαυτό σου οργή κατά την ημέρα της οργής και της αποκαλύψεως της δίκαιης κρίσης του Θεού». Διότι ο Θεός επιδεικνύει πολλή και ανεκδιήγητη αγαθότητα και ανέκφραστη μακροθυμία προς το γένος των ανθρώπων, αρκεί μόνο εμείς να θελήσουμε να ανανήψουμε και να σπεύσουμε να επιστρέψουμε εξολοκλήρου προς Αυτόν, ώστε να μπορέσουμε να επιτύχουμε τη σωτηρία.

Πώς λοιπόν δεν θα θελήσουμε, με τόσες υποσχέσεις του Κυρίου, να προσέλθουμε ολοκληρωτικά σε Αυτόν και να παραδώσουμε τον εαυτό μας στον Κύριο, απαρνούμενοι σύμφωνα με το ευαγγέλιο μαζί με όλα τα άλλα, ακόμη και την ίδια μας την ψυχή, και να αγαπήσουμε μόνο Αυτόν και μαζί με Αυτόν τίποτε άλλο; Διότι ιδού, όλα αυτά, και πόση δόξα δόθηκε και πόσες οικονομίες του Κυρίου έγιναν μέσω των πατέρων, πόσες υποσχέσεις προαναγγέλθηκαν, πόσες προτροπές, πόση ευσπλαχνία του Δεσπότη έχει εκδηλωθεί προς εμάς εξ αρχής. Και τέλος, και μέσω της δικής Του παρουσίας στη γη, απέδειξε προς εμάς την άρρητη αγαθότητά Του μέσω της σταύρωσης, ώστε να μας επαναφέρει στη ζωή, εφόσον επιστρέψουμε. Και εμείς δεν απομακρυνόμαστε από τα θελήματά μας και από την αγάπη του κόσμου και από τις κακές προλήψεις και συνήθειες, μέσω των οποίων αποδεικνυόμαστε ολιγόπιστοι ή και άπιστοι, και ιδού, Αυτός δείχνει αγαθότητα, φρουρώντας και περιθάλποντάς μας αοράτως, και μη παραδίδοντάς μας ολοκληρωτικά στην κακία και στην απάτη του κόσμου εξαιτίας των αμαρτιών μας, ούτε αφήνοντάς μας να χαθούμε, αλλά, ένεκα της πολλής Του αγαθότητας και μακροθυμίας, περιμένει πότε θα επιστρέψουμε. Αλλά μήπως εμείς, ζώντας με περιφρονητική διάθεση και παρασυρόμενοι από τις προκαταλήψεις μας, επιβεβαιώσουμε στους εαυτούς μας το ρητό του αποστόλου που λέει: «Ή καταφρονείς τον πλούτο της αγαθότητάς Του και της ανοχής και της μακροθυμίας Του, αγνοώντας ότι η αγαθότητα του Θεού σε οδηγεί σε μετάνοια;».

Διότι έτσι υπέμειναν οι απ' αιώνος αθλοφόροι, άνδρες και γυναίκες, αποβλέποντας στα μέλλοντα και ανακουφίζοντας με τις ελπίδες τον παρόντα πόνο, θεωρώντας ως απόλαυση τα επώδυνα και επιθυμώντας την αύξηση των παθημάτων, αντί να την αποστρέφονται, όπως πράττουν εκείνοι που αρπάζουν τα περισσότερα χρήματα των συνεταίρων τους, καθώς γνωρίζετε εσείς που έχετε γευθεί από μόνοι σας την αθάνατη γλυκύτητα. Ω απατηλέ κόσμε, διότι είναι πικρό αυτό που σου φαίνεται γλυκό και θανάσιμο ως προς κάθε ηδονή και μεγάλη χαρά. Και ω πόθε του Χριστού, διότι εσύ είσαι η ευλογία και η χαρά και η κυριότητα σε αυτούς που σε κατέχουν. Δείτε με τι είδους λόγια σας παρακαλώ εγώ ο ευτελής, όχι βέβαια αξιέπαινα, αλλά επειδή είναι φιλικά. Όσοι θεωρούν ως καθυστέρηση την επίσκεψη του Κυρίου, ας σκεφτούν τούτο: ότι η αγαθότητα του Θεού οδηγεί σε μετάνοια αυτούς που διώκουν, και σε δοκιμασία αυτούς που πάσχουν, και ας μην αποθαρρύνονται ούτε ας διερευνούν τα κρίματα του Κυρίου. Δεν είναι γνώρισμα ευγνωμόνων δούλων να λένε «έως πότε;»· δεν το είπε αυτό ο αοίδιμος Ιώβ, ούτε ο Πέτρος ούτε ο Παύλος, οι οποίοι υπέστησαν μύριους άθλους, ούτε κανένας από τους μάρτυρες. Ο ακοίμητος οφθαλμός γνωρίζει το επαρκές και για τις δύο πλευρές. Δεν ελεείς, διότι θησαυρίζεις για τον εαυτό σου οργή κατά την ημέρα της οργής και της αποκαλύψεως και της δικαιοκρισίας του Θεού.

Όσοι πάλι δεν έχουν σφάλει, πώς και αυτοί παρίστανται με φόβο και υπηρετούν με τρόμο, στελλόμενοι εδώ κι εκεί σε πολέμους και δυσβάσταχτες υποθέσεις; Και δεν υπάρχει κανείς που να αντιλέγει, κανείς που να απειθεί. Αν όμως απέναντι σε φθαρτό βασιλιά συμβαίνει έτσι, πόσο μάλλον απέναντι στον άφθαρτο και μοναδικό Βασιλέα και Κύριο των κυρίων οφείλουν να γίνονται αυτά με φόβο και τρόμο, και να μην πράττεται τίποτα αντίθετο από το διατεταγμένο. «Ή μήπως καταφρονείς τον πλούτο της χρηστότητάς Του και της ανοχής και της μακροθυμίας, όπως λέει η ιερή Γραφή; Αγνοώντας ότι η χρηστότητα του Θεού σε οδηγεί σε μετάνοια, αλλά σύμφωνα με τη σκληρότητά σου και την αμετανόητη καρδιά, συσσωρεύεις για τον εαυτό σου οργή κατά την ημέρα της οργής και της αποκαλύψεως και της δικαιοκρισίας του Θεού, ο οποίος θα ανταποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του;» Αυτά ας μας προξενούν φόβο, και ας περνούμε την κάθε ημέρα με ασφάλεια και προσοχή, σηκωνόμενοι πρόθυμα αμέσως το πρωί, αποτινάσσοντας τον ύπνο και προσευχόμενοι με νήψη, όταν δεν ψάλλονται οι Ώρες λόγω της Αναστάσεως, ώστε να προσερχόμαστε κατάλληλα προετοιμασμένοι στα έργα, είτε ο κελλαρίτης στο κελλάρι, είτε ο μάγειρας στο μαγειρείο, είτε ο διακονών στη διακονία, είτε ο παρακαλών στην παράκληση, απλώς όλοι στα πάντα ας διεκπεραιώνουν το έργο τους ειρηνικά.