Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 2:8

Τότε λοιπόν, ακριβώς τότε, λέει, θα χαθεί το ιππικό σου, και μαζί με αυτό θα καταστραφεί και η υπεροψία των αρμάτων σου, θα λεηλατηθούν οι πόλεις, και θα μείνεις στερημένος από αυτά τα ίδια τα οχυρώματα, δηλαδή τα τείχη. Διότι οι Βαβυλώνιοι πυρπόλησαν τις πόλεις μαζί με τους ίδιους τους άνδρες. Τα δε επιτηδεύματα της παραφροσύνης σου, δηλαδή οι μαγείες και οι ψευδομαντείες, και αυτά τα ίδια τα εργαστήρια της απάτης, και βεβαίως οι ναοί μαζί με τα είδωλα θα εξολοθρευτούν, και τα άλση θα πέσουν συθέμελα. Και τι ακολουθεί μετά από αυτό; Η καταδίκη θα γίνει πασίγνωστη, και ο τρόπος της τιμωρίας δεν πρόκειται να διαφύγει της προσοχής των γειτονικών εθνών. Και θα μάθουν ότι συνέβη να τα πάθουν όλα αυτά εξαιτίας του ότι δεν υπάκουσαν, δηλαδή λόγω των εγκλημάτων της απείθειας. Κάτι τέτοιο είπε και πάλι η Σοφία προς εκείνους που έχουν αχαλίνωτη τη ροπή προς την απείθεια: «Επειδή εξέφερα λόγια και δεν προσέχατε, αλλά ακυρώνατε τις βουλές μου, και δεν δίνατε προσοχή στα λόγια μου· γι' αυτό κι εγώ θα περιγελάσω την απώλειά σας, και θα χαρώ όταν έρθει σε εσάς ο όλεθρος, και όταν καταφθάσει σε εσάς ξαφνικά ταραχή, και η καταστροφή εμφανιστεί σαν καταιγίδα·» καρποί δε της αποστασίας είναι «οργή και θυμός, θλίψη και στενοχώρια» ενάντια σε κάθε έναν που βρίσκεται πέρα από τη συνήθεια της υπακοής.

Ούτε αν κάποιος φωνάξει με δυνατή φωνή ενώ φλέγεται, υπάρχει κανείς για να τον βοηθήσει ή να τον παρηγορήσει, εφόσον καταδικαστεί για τις ίδιες του τις πράξεις. Διότι είναι γραμμένο: η κρίση θα είναι αμείλικτη για εκείνον που δεν έδειξε έλεος· και δεν υπάρχει χαρά για τους ασεβείς. Δεν έχεις δει, άλλωστε, και την ίδια την κάμινο που ανάβει κάτω από τα λουτρά; Σε εκείνη δε τη φωτιά, αντί για ξύλα, παπύρους και καλάμια, οι ασεβείς και οι αμαρτωλοί κατακαίγονται από θεϊκό πυρ. Οι αμαρτίες τους υψώνονται εναντίον τους και καθιστούν τη φλόγα ακόμη πιο σφοδρή εναντίον τους. Διότι είναι γραμμένο: οργή και θυμός, θλίψη και στενοχώρια θα έρθουν πάνω σε κάθε ψυχή ανθρώπου που εργάζεται το κακό, Ιουδαίου πρώτα αλλά και Έλληνα. Δόξα δε και τιμή και ειρήνη σε κάθε άνθρωπο που εργάζεται το αγαθό, Ιουδαίο πρώτα και Έλληνα· διότι δεν υπάρχει προσωποληψία ενώπιον του Θεού.

Τώρα όμως βλέπεις ότι εσείς οι τρεις, που είστε οι σοφότεροι των Ελλήνων, εσύ και ο Πώλος και ο Γοργίας, δεν μπορείτε να αποδείξετε ότι πρέπει να ζήσει κανείς κάποιον άλλον βίο από αυτόν που και εκεί αποδεικνύεται ωφέλιμος, αλλά, ενώ τόσα άλλα επιχειρήματα έχουν ανασκευαστεί, μόνον αυτός ο λόγος παραμένει ακλόνητος: ότι δηλαδή πρέπει να αποφεύγει κανείς περισσότερο το να αδικεί παρά το να αδικείται, και πάνω από όλα ο άνθρωπος πρέπει να φροντίζει όχι να φαίνεται αγαθός, αλλά να είναι αγαθός, τόσο στον ιδιωτικό όσο και στον δημόσιο βίο». Ο μεν Πλάτων λοιπόν υπέθεσε ότι ο Αιακός, ο Μίνωας και ο Ραδάμανθυς θα είναι οι δικαστές των νεκρών, ο θείος λόγος όμως μαρτυρεί ότι όλοι πρέπει να παρασταθούν μπροστά στο βήμα του Θεού, «για να λάβει ο καθένας την ανταπόδοση για όσα έπραξε μέσω του σώματός του, είτε αγαθό είτε φαύλο». Και πάλι: «Την ημέρα (λέγει) κατά την οποία ο Θεός θα κρίνει τα κρυπτά των ανθρώπων, ο Οποίος θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του: σε αυτούς μεν που με υπομονή στο αγαθό έργο ζητούν δόξα και τιμή και αφθαρσία, θα δώσει αιώνια ζωή, σε εκείνους δε που από φιλόνεικη διάθεση απιστούν στην αλήθεια και πείθονται στην αδικία, θα αποδώσει οργή και θυμό· θλίψη και στενοχώρια θα έλθει σε κάθε ψυχή ανθρώπου που κατεργάζεται το κακό, Ιουδαίου πρώτα αλλά και Έλληνα· διότι δεν υπάρχει διάκριση».

Από αυτά, λοιπόν, αποδεικνύεται σαφώς η ανεξάρτητη και αυτεξούσια δύναμη, την οποία ενέθεσε στην ανθρώπινη φύση ο Κύριος της φύσεως, διά του ότι τα πάντα εξαρτώνται από τη δική μας προαίρεση, είτε πρόκειται για τα αγαθά είτε για τα χειρότερα· και ότι η θεία κρίση, η οποία ακολουθεί με αδέκαστη και δίκαιη απόφαση τη δική μας πρόθεση, απονέμει στον καθένα εκείνο ακριβώς που ο ίδιος τυγχάνει να προσφέρει στον εαυτό του. Σε εκείνους μεν, όπως λέγει ο Απόστολος, οι οποίοι με την υπομονή στο αγαθό έργο αναζητούν δόξα και τιμή, απονέμει ζωή αιώνια· σε εκείνους δε που απειθαρχούν στην αλήθεια και πείθονται στην αδικία, απονέμει οργή και θλίψη, και όλα όσα ονόματα ανήκουν στη ζοφερή ανταπόδοση. Διότι, όπως ακριβώς τα ακριβή κάτοπτρα δείχνουν τις απεικονίσεις των προσώπων ανάλογα με το πώς είναι τα ίδια τα πρόσωπα, φαιδρές για όσους είναι χαρωποί και κατηφείς για όσους είναι σκυθρωποί, και κανείς δεν θα κατηγορούσε τη φύση του κατόπτρου εάν η απεικόνιση εμφανιζόταν σκυθρωπή, επειδή το πρωτότυπο είχε περιπέσει σε κατήφεια· έτσι και η δίκαιη κρίση του Θεού εξομοιώνεται με τις δικές μας διαθέσεις, και, ανάλογα με το ποια είναι τα δικά μας έργα, τέτοια ακριβώς μας παρέχει ως αντίδομα. «Ελάτε», λέγει, «οι ευλογημένοι»· και, «Πορεύεσθε, οι καταραμένοι». Μήπως υπάρχει κάποια εξωτερική ανάγκη σε αυτά, η οποία να κληρώνει σε εκείνους εκ δεξιών τη γλυκιά φωνή, ενώ σε εκείνους εξ αριστερών τη σκυθρωπή;

Βλέπετε πώς αυτοί που ζουν κατά Χριστόν γεμίζουν από ανέκφραστη χαρά και παρρησία για όσα συμβαίνουν αμέσως μετά από εκείνα, ενώ αυτοί που ζουν κατά σάρκα γεμίζουν από αισχύνη, οδύνη και κατήφεια; Όπως ακριβώς και ο Παύλος αναφωνεί λέγοντας: «Ο Θεός θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του, σε αυτούς μεν που με υπομονή στο αγαθό έργο ζητούν δόξα και τιμή και αφθαρσία, θα δώσει αιώνια ζωή, σε αυτούς δε που απειθούν στην αλήθεια και πείθονται στην κακία, θα πέσει οργή και θυμός, θλίψη και στενοχώρια σε κάθε ψυχή ανθρώπου που κατεργάζεται το κακό».

Ο δε Παύλος, ο απόστολος που κλήθηκε από τον ουρανό, λέει: «Ο Κύριος θα ανταποδώσει σε εκείνους που, με την υπομονή στο αγαθό έργο, ζητούν δόξα και τιμή και αφθαρσία, αιώνια ζωή· αντίθετα, οργή και θυμός και θλίψη και στενοχώρια θα πέσει σε κάθε ψυχή ανθρώπου που πράττει το κακό»· και πάλι, «δεν είναι δίκαιοι ενώπιον του Θεού οι ακροατές του νόμου, αλλά οι τηρητές του νόμου θα δικαιωθούν»· και λέει, «εσύ που καυχάσαι για τον νόμο, ατιμάζεις τον Θεό με την παράβαση του νόμου».

Είδες πώς μας άνοιξε τις θύρες και σχετικά με την ανάσταση των σωμάτων, αναφέροντας την αφθαρσία; Διότι η αφθαρσία αφορά το σώμα που φθείρεται. Έπειτα, επειδή αυτό δεν ήταν αρκετό, πρόσθεσε τη δόξα και την τιμή. Διότι όλοι θα αναστηθούμε άφθαρτοι, αλλά όχι όλοι για δόξα, παρά άλλοι μεν για κόλαση και άλλοι για δόξα. Σε εκείνους δε, λέει, που ενεργούν από εριστικότητα. Διότι πάλι στερεί από κάθε δικαιολογία αυτούς που ζουν μέσα στην κακία, και αποδεικνύει ότι εξαιτίας κάποιας φιλόνεικης διάθεσης και ραθυμίας ξεπέφτουν στην πονηρία. Και από τη μια μεριά απειθούν στην αλήθεια, ενώ από την άλλη υπακούουν στην αδικία.

Δ΄. Ας μην εισάγουμε, λοιπόν, τέτοια γραώδη δόγματα και ιουδαϊκούς μύθους. Άκουσε εξάλλου τι λέει για αυτά ο Παύλος: «Διότι όσοι αμάρτησαν χωρίς τον νόμο, χωρίς τον νόμο και θα χαθούν»· ομιλώντας για εκείνους που έζησαν την εποχή πριν από τον νόμο. «Και όσοι αμάρτησαν υπό τον νόμο, δια του νόμου θα κριθούν»· αναφερόμενος σε όλους όσους έζησαν μετά τον Μωυσή. Και, «Αποκαλύπτεται η οργή του Θεού από τον ουρανό εναντίον κάθε ασέβειας και αδικίας των ανθρώπων»· και, «Θυμός και οργή και θλίψη και στενοχώρια θα έλθει σε κάθε ψυχή ανθρώπου που εργάζεται το κακό, Ιουδαίου πρώτα και Έλληνα».

Ζ΄. Τη σωτηρία που υποσχέθηκες, Δέσποτα, μέσα στους ιερούς σου λόγους, χάρισέ μου, για να μιλήσω με παρρησία σε αυτούς που με χλευάζουν. Διότι εκείνος που βρίσκεται σε συμφορές, υπομένει τους ονειδισμούς σιωπώντας· ενώ εκείνος που ζει βίο ευάρεστο, ελέγχει αυτούς που τον ονειδίζουν κακόβουλα. Διότι ίσως κάποιοι άπιστοι, βλέποντάς με σε αυτήν τη ζωή να βρίσκομαι σε θλίψεις και συμφορές, με ονειδίζουν· εγώ όμως θα τους δώσω ως απάντηση τον εξής λόγο: ότι ο Χριστός, ο Θεός μας, έχει ορίσει ημέρα κατά την οποία πρόκειται να κρίνει την οικουμένη, και να αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του· σε εκείνους μεν που με την υπομονή στο αγαθό έργο ζητούν δόξα, τιμή και αφθαρσία, θα δώσει αιώνια ζωή· σε εκείνους δε που από φιλόνεικη διάθεση απειθούν στην αλήθεια και υπακούουν στην αδικία, θα επέλθει θυμός, οργή και στενοχώρια, πάνω σε κάθε ψυχή ανθρώπου που κατεργάζεται το κακό, Ιουδαίου πρώτα, αλλά και Έλληνα.

Και νόμο έδωσες, και προειδοποιείς τους παραβάτες για το τι είδους τιμωρίες θα υποστούν, και υπόσχεσαι σε όσους τον τηρούν τις αγαθές ανταποδόσεις, και επιβεβαιώνεις τις υποσχέσεις με τα έργα. Διότι αυτό δηλώνει η φράση «Αλήθειαν σφόδρα». Διότι όρισε ημέρα κατά την οποία πρόκειται να κρίνει την οικουμένη και να αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του· σε εκείνους μεν που με την υπομονή στο αγαθό έργο ζητούν δόξα, τιμή και αφθαρσία, θα δώσει ζωή αιώνια, ενώ σε εκείνους που υπακούουν στην αδικία και απειθούν στην αλήθεια, θα επιπέσει θυμός και οργή, θλίψη και στενοχώρια σε κάθε ψυχή ανθρώπου που κατεργάζεται το κακό. Με τη φράση δε «Αλήθειαν σφόδρα», φανέρωσε τη βεβαιότητα και την τελική έκβαση των πραγμάτων. «Με έλιωσε ο ζήλος για εσένα, διότι οι εχθροί μου λησμόνησαν τους λόγους σου».

Αυτά τα έλεγε αναφερόμενος στα παλαιότερα χρόνια, εκείνα πριν από την παρουσία του Χριστού. Και «Έλληνα» εδώ ονομάζει όχι τον ειδωλολάτρη, αλλά εκείνον που λατρεύει μεν μόνο τον Θεό, δεν είναι δεσμευμένος δε από την ανάγκη των ιουδαϊκών διατάξεων, εννοώ από την τήρηση του Σαββάτου και την περιτομή και τους διάφορους καθαρμούς, αλλά επιδεικνύει κάθε φιλοσοφία και ευσέβεια. Και πάλι, πραγματευόμενος το ίδιο θέμα, λέει: «Θυμός και οργή, θλίψη και στενοχώρια θα έλθει σε κάθε ψυχή ανθρώπου που πράττει το κακό, πρώτα του Ιουδαίου, και έπειτα του Έλληνα». Πάλι εδώ «Έλληνα» ονομάζει αυτόν που είναι απαλλαγμένος από τις ιουδαϊκές διατάξεις. Εάν, λοιπόν, ούτε τον Νόμο άκουσε, ούτε συναναστράφηκε με Ιουδαίους, πώς θα υπάρξει γι’ αυτόν θυμός και οργή και θλίψη, όταν πράττει το κακό; Επειδή είχε μέσα του τη συνείδηση που του ηχούσε αδιάκοπα, και τον δίδασκε και τον παιδαγωγούσε στα πάντα. Από πού είναι φανερό αυτό;

Διότι ο Δημιουργός είναι ο Δεσπότης της φύσεως. γʹ. Και μην απορήσεις εάν απευθύνει τον λόγο προς τους Ιουδαίους, ενώ ομιλεί περί της καθολικής κρίσεως. Διότι έτσι λέει και ο Παύλος: «Θυμός και οργή, θλίψη και στενοχώρια θα επέλθει σε κάθε ψυχή ανθρώπου που πράττει το κακό, πρώτα του Ιουδαίου και έπειτα του Έλληνα». Και πάλι: «Διότι όσοι αμάρτησαν χωρίς νόμο, χωρίς νόμο και θα καταστραφούν· και όσοι αμάρτησαν υπό τον νόμο, μέσω του νόμου θα κριθούν». «Συγκεντρώστε σε αυτόν τους οσίους του, αυτούς που συνάπτουν τη διαθήκη του με θυσίες». Γιατί άραγε αποκαλεί εδώ «οσίους» αυτούς που πρόκειται να κατηγορήσει και τους οποίους πρόκειται να καταδικάσει; Για να επιτείνει την κατηγορία, θέτοντας την προγενέστερη τιμή ως ισχυρότερο επιβαρυντικό στοιχείο για την τιμωρία τους. Έτσι και εμείς, όταν δούμε κάποιους να έχουν σφάλει και θέλουμε να τους ελέγξουμε πιο αυστηρά, τους προσφωνούμε με τα αξιώματά τους, ώστε να καταστήσουμε την κατηγορία βαρύτερη, λέγοντας: «Κάλεσε τον διάκονο ή τον πρεσβύτερο». Επειδή λοιπόν και αυτοί ονομάζονταν βασίλειο ιεράτευμα και λαός περιούσιος, και υπερηφανεύονταν πολύ για αυτό, από αυτό ακριβώς το γεγονός αναδεικνύει το μέγεθος των εγκλημάτων τους. «Αυτούς που συνάπτουν τη διαθήκη του με θυσίες».

Σύμφωνα όμως με τη σκληρότητά σου και την αμετανόητη καρδιά σου, συσσωρεύεις για τον εαυτό σου οργή κατά την ημέρα της οργής, της αποκαλύψεως και της δικαιοκρισίας του Θεού, ο οποίος θα ανταποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του· σε εκείνους μεν που με την υπομονή στο αγαθό έργο ζητούν δόξα, τιμή και αφθαρσία, θα δώσει αιώνια ζωή· σε εκείνους δε που ενεργούν από φιλόνικη διάθεση και απειθούν μεν στην αλήθεια, υπακούουν δε στην αδικία, θα επιπέσει θυμός και οργή, θλίψη και στενοχώρια σε κάθε ψυχή ανθρώπου που κατεργάζεται το κακό, πρώτα του Ιουδαίου, αλλά και του Έλληνα.

«Θησαυρίζεις για τον εαυτό σου οργή κατά την ημέρα της οργής και της αποκαλύψεως της δικαιοκρισίας του Θεού, ο οποίος θα ανταποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του· σε αυτούς μεν που με υπομονή στο αγαθό έργο.» Εσύ, λέγει, προσελκύεις την οργή στον εαυτό σου, όχι ο Θεός σε σένα. Και η λέξη «θησαυρίζεις» (συσσωρεύεις) χρησιμοποιείται επειδή αυτή (η οργή) θα έλθει οπωσδήποτε και αναπόφευκτα, εάν δεν την ξεπλύνουμε με τη μετάνοια. «Αναζητούν δόξα και τιμή και αφθαρσία, (θα δώσει) ζωή αιώνια.» Μη μπορώντας να εκφράσει τα μελλοντικά αγαθά που θα υπάρξουν για τους αγίους που παρίστανται ενώπιόν του, τα υποδηλώνει μέσω των ανθρώπινων τιμών. Αναφέροντας δε δόξα, τιμή και αφθαρσία, αναφέρεται στα όντως αγαθά, τα οποία ποτέ δεν ανέβηκαν σε καρδιά ανθρώπου. «Σε εκείνους δε που ενεργούν από φιλονικία και απειθούν μεν στην αλήθεια, αλλά υπακούουν στην αδικία.» Για να δείξει πάλι την ενοχή της προαιρέσεως, δεν είπε «από άγνοια», αλλά «από φιλονικία». «Οργή και θυμός· θλίψη και στενοχώρια σε κάθε ψυχή ανθρώπου που κατεργάζεται το κακό, Ιουδαίου πρώτα, αλλά και Έλληνα.» Όπως ακριβώς εισάγει τις μελλοντικές αμοιβές μέσω των αγαθών που είναι γνωστά σε εμάς, έτσι και πάλι εισάγει τις μελλοντικές τιμωρίες μέσω των λυπηρών καταστάσεων που υπάρχουν ανάμεσά μας. «Δόξα δε και τιμή και ειρήνη σε καθέναν που εργάζεται το αγαθό, στον Ιουδαίο πρώτα, και στον Έλληνα. Διότι δεν υπάρχει προσωποληψία στον Θεό.» Παντού περιβάλλει τον ακροατή με τα αγαθά, προτρέποντάς τον να προσέλθει σε αυτό (το αγαθό).

Του ιδίου, από την προς Ρωμαίους Επιστολή. Σε εκείνους μεν που με την υπομονή στο αγαθό έργο ζητούν δόξα και τιμή και αφθαρσία, θα αποδοθεί αιώνια ζωή. Σε εκείνους δε που κατέχονται από φιλόνικη διάθεση και απειθούν μεν στην αλήθεια, υπακούουν δε στην αδικία, θα επιπέσει θυμός και οργή, θλίψη και στενοχώρια σε κάθε ψυχή ανθρώπου που εργάζεται το κακό.

Ρωμ. 2,6-8 Το ρήμα «θα ανταποδώσει» λαμβάνεται από κοινού: «ο οποίος και θα ανταποδώσει». Διότι στους μεν θα ανταποδώσει τα αγαθά, στους δε θα ανταποδοθεί «θυμός και οργή» και τα παρόμοια. Το σχήμα λόγου είναι διπλό: διότι είναι και σχήμα από κοινού και ζεύγμα. Πρόσεξε δε ότι τα μεν αγαθά θα τα ανταποδώσει ο Θεός, λέει, την δε κόλαση δεν θα την ανταποδώσει, αλλά θα ανταποδοθεί. Και ούτε αυτό το είπε κατά λέξη, αλλά το άφησε να εννοηθεί. Έτσι γνωρίζει ότι η δικαίωση και η σωτηρία είναι ίδιον του Θεού, ενώ η τιμωρία και η κόλαση προέρχονται από την πώρωση των αμαρτανόντων και από την απουσία μετάνοιας και επιστροφής.

ΙΖ'. Βεβαίως, τα όσα ακολουθούν στο προκείμενο ρητό έχουν μεν και αυτά το σχήμα από κοινού, καταλήγουν δε στο αποκαλούμενο ζεύγμα, το οποίο επιμερίζεται και λαμβάνει ειδική μορφή· διότι το χωρίο «σε όσους δε πείθονται στην αδικία, θα υπάρξει θυμός και οργή και θλίψη και στενοχώρια σε κάθε ψυχή ανθρώπου που κατεργάζεται το κακό, Ιουδαίου πρώτα και Έλληνα», δεν θα ήταν νοηματικά ολοκληρωμένο, εάν δεν προσλαμβανόταν πάλι το ρήμα «θα ανταποδώσει», μετασχηματισμένο στο «θα ανταποδοθεί», το οποίο θα πρέπει να εξυπακούεται και στο χωρίο «δόξα δε και τιμή και ειρήνη σε καθέναν που εργάζεται το αγαθό, Ιουδαίο πρώτα και Έλληνα».

Πόσο πικρό κολαστήριο περιμένει όσους αμελούν; Πόσος θυμός και οργή επιφυλάσσεται σε κάθε ψυχή ανθρώπου που κατεργάζεται το κακό, σε κάθε χριστιανό, αλλά πολύ περισσότερο στον μοναχό; Διότι στον βαθμό που τιμηθήκαμε, στον ίδιο βαθμό θα απαιτηθεί από εμάς και το άμεμπτο της πολιτείας μας.

Μη διαμάχεστε και μη φιλονικείτε, αγαπημένοι μου αδελφοί, για ηγετικές θέσεις ή τιμητικές διακονίες, και τότε θα βρεθείτε στην πρώτη σειρά και θα κληθείτε πρώτοι, όπως έχει πει ο Κύριος, στις αιώνιες και θείες μονές. Αν όμως επιδιώξουμε τα αντίθετα, οπωσδήποτε θα βρούμε τα αντίθετα. Και θα έρθει πάνω σε κάθε ψυχή που κατεργάζεται το κακό, θυμός και οργή και ατιμία, και τώρα και στο μέλλον.

Και για τον λόγο αυτόν, εκείνους μεν τους επέπληξα δικαιολογημένα· εσάς όμως σας επαινώ και σας παρακαλώ να επιμένετε ακόμη στην άριστη υποταγή, στην υπομονή, στην κοπή του θελήματος, στην πίστη, στην ελπίδα, στην αγάπη και στα άλλα αγωνίσματα της υποταγής προς τη δική σας σωτηρία, αποτελώντας καλό παράδειγμα για όλη την αδελφότητα. Ναι, αδελφοί μου, σας παρακαλώ· διότι «ακόμη λίγο χρόνο, και αυτός που πρόκειται να έλθει θα έλθει και δεν θα καθυστερήσει»· θα έλθει η τελευταία ημέρα, κατά την οποία αποκαλύπτονται τα έργα του σκότους και φανερώνονται οι βουλές των καρδιών. Θα έλθει ο φοβερός και αδέκαστος κριτής, ο οποίος θα συγκρίνει υποτακτικό με υποτακτικό, ηγούμενο με ηγούμενο, επίσκοπο με επίσκοπο, άρχοντα με άρχοντα και βασιλιά με βασιλιά, ελέγχοντας και κρίνοντας τον καθένα σε αντιπαραβολή με τον άλλον, και αποδίδοντας «στον καθένα ανάλογα με τα έργα του· σε αυτούς μεν που με την υπομονή στο αγαθό έργο ζητούν δόξα και τιμή και αφθαρσία, θα δώσει ζωή αιώνια· σε εκείνους δε που από φιλόνικη διάθεση απειθούν μεν στην αλήθεια, υπακούουν δε στην αδικία, θα επέλθει θυμός και οργή, θλίψη και στενοχώρια», όπως λέγει η Γραφή. Αυτό πρέπει να φοβόμαστε και με κάθε επιμέλεια να αγωνιζόμαστε ώστε να μην βρεθούμε στερημένοι από αγαθά έργα την ώρα του θανάτου, αλλά να εμφανιστούμε καρποφόροι σε αγαθά κατορθώματα.