Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 3:5

Επομένως, ο ισχυρισμός ότι η ανθρώπινη φύση, δηλαδή η διάνοια, είναι επιδεκτική στο ψεύδος, θα είναι αληθής. Έτσι κάπου λέει και ο μακάριος Δαβίδ: «Εγώ είπα μέσα στην έκστασή μου, κάθε άνθρωπος είναι ψεύστης». Ο ίδιος δε λόγος θα μπορούσε να διατυπωθεί για τον Θεό και για εμάς και για όλα τα υπόλοιπα. Όπως για παράδειγμα όσον αφορά τη δικαιοσύνη, διότι θα μπορούσε κάποιος να πει, και όχι παράλογα: «Ας γίνει ο Θεός δίκαιος, και κάθε άνθρωπος άδικος». <Αν όμως η αδικία μας αναδεικνύει τη δικαιοσύνη του Θεού.> Η αφορμή για μια τέτοια παρερμηνεία έχει προκύψει από το εξής: μετά την επιστροφή από τη Βαβυλώνα, οι γιοι του Ισραήλ, ενώ έλαβαν την εντολή από τον Κύρο να ανοικοδομήσουν τον ναό και να εκπληρώσουν τις ευχές και να προσφέρουν θυσίες, έγιναν ράθυμοι, προβάλλοντας ως δικαιολογία τη φτώχεια και την ταλαιπωρία από την αιχμαλωσία. Για τον λόγο αυτό σωφρονίζονταν με ανάλογες παιδαγωγίες, με αφορία των καρπών και έλλειψη των βροχών. Δυσανασχετώντας δε για αυτές τις πληγές, μακάριζαν τους αλλογενείς και εκείνους που δεν υπηρετούσαν τον Θεό, θεωρώντας ότι ζουν με χαρά, και έλεγαν ότι εκείνοι βρίσκονται σε καλύτερη κατάσταση από τους ίδιους. Γι' αυτό λοιπόν τους έλεγε ο προφήτης Μαλαχίας: «Κάνατε βαρείς τους λόγους σας εναντίον μου, λέει ο Κύριος, και είπατε: Σε τι καταλαλήσαμε εναντίον σου; Είπατε, λέει: Είναι μάταιος όποιος δουλεύει στον Θεό, και ποιο είναι το όφελος που φυλάξαμε τα προστάγματά του, και ότι πορευθήκαμε ως ικέτες ενώπιον του Κυρίου του Παντοκράτορος;»

Διότι, με τον ίδιο τρόπο που σε εκείνους οι οποίοι απίστησαν στον Θεό στην έρημο δεν δόθηκε να εισέλθουν στη γη της επαγγελίας, έτσι και σε αυτούς που μέσω της απείθειάς τους ατιμάζουν τον Κύριο, δεν δόθηκε να εισέλθουν στη βασιλεία των ουρανών, της οποίας τύπος ήταν η γη της επαγγελίας. Και δεν είναι «άδικος ο Θεός που επιφέρει την οργή»· διότι, επειδή είναι δίκαιος κατά φύση, θα ορίσει οπωσδήποτε τα ορθά, και θα αποδώσει τη δική Του κρίση με τρόπο που αρμόζει στη δική Του φύση, έστω και αν εμείς οι ίδιοι δεν κατανοούμε την οδό της θείας οικονομίας που μας υπερβαίνει.

Δεν είπε ότι η πρώτη ανάσταση είναι ο Χριστός, αλλά ως απαρχή των δεματιών από το αλώνι· ώστε να μην κάνεις λόγο για δεύτερη ανάσταση, ακούγοντας «έπειτα εκείνοι που ανήκουν στον Χριστό». Διότι δεν αναφέρθηκε στην ανάσταση με χρονικά κριτήρια, αλλά με βάση εκείνη που προκρίνεται από τον Θεό. «Έπειτα», λέει, «έρχεται το τέλος». Όχι με την έννοια ότι η συντέλεια ακολουθεί μετά την ανάσταση, αλλά ότι μετά τη συμπλήρωση του πληρώματος των Αγίων, καθώς δεν πρόκειται να υπάρξει πλέον άλλος Άγιος, η ανθρωπότητα, ως μη έχουσα πλέον χρησιμότητα για τον Θεό, θα φτάσει στο τέλος της. Διότι λέει και ο Παύλος ότι δεν είναι άδικος ο Θεός, ο οποίος επιφέρει την οργή Του εναντίον των ανθρώπων.

Και η απολογία της θα αποδειχθεί εύλογη. Εφόσον δε αυτή απολογείται ευλόγως, τι θα πούμε; Μήπως άραγε είναι μάταιη η κρίση του Θεού; Αλλά μήπως «άδικα επιφέρει την οργή ο Θεός εναντίον των ανθρώπων; Μη γένοιτο».

Έπειτα, εξαιτίας αυτού, φέρνει στο προσκήνιο πάλι μία άλλη αντίρρηση που ανακύπτει, και λέει: «Εάν δε η αδικία μας αναδεικνύει τη δικαιοσύνη του Θεού, τι θα πούμε; Μήπως είναι άδικος ο Θεός που επιφέρει την οργή του; Με ανθρώπινα κριτήρια μιλώ. Μη γένοιτο». Επομένως, αναιρεί ένα άτοπο με ένα άλλο άτοπο. Επειδή όμως τούτο είναι ασαφές, είναι αναγκαίο να το εξηγήσουμε σαφέστερα. Τι είναι, λοιπόν, αυτό που λέει;

Τίμησε τους Ιουδαίους ο Θεός, και εκείνοι Τον ύβρισαν. Αυτό Τον κάνει να εξέρχεται νικητής και φανερώνει τη μεγάλη Του φιλανθρωπία, το ότι δηλαδή τους τίμησε παρόλο που ήταν τέτοιοι. «Εφόσον, λοιπόν», λέει, «εμείς υβρίσαμε και αδικήσαμε, και εξαιτίας αυτού ο Θεός νίκησε και η δικαιοσύνη Του αναδείχθηκε λαμπρή, για ποιον λόγο τιμωρούμαι, εφόσον μέσω των ύβρεων που Του απηύθυνα έγινα εγώ η αιτία της νίκης Του;» Πώς, λοιπόν, το επιλύει αυτό; Με ένα άλλο άτοπο πάλι, όπως ανέφερα. Διότι, λέει, αν εσύ έγινες η αιτία της νίκης και ύστερα από αυτά τιμωρείσαι, αυτό που συμβαίνει είναι αδικία· αν όμως Εκείνος δεν είναι άδικος και εσύ τιμωρείσαι, τότε δεν είσαι πλέον εσύ η αιτία της νίκης Του. Και πρόσεξε την αποστολική ευλάβεια. Διότι, αφού είπε: «Μήπως είναι άδικος ο Θεός που επιφέρει την οργή;», πρόσθεσε: «Κατά άνθρωπο μιλώ».

Γιατί τους κατηγορείς, λέει, επειδή απίστησαν; Και τι σχέση έχει αυτό με τον Θεό; Μήπως η αγνωμοσύνη των ευεργετηθέντων ανατρέπει την ευεργεσία Του; Ή μήπως κάνει την τιμή να μην είναι πλέον τιμή; Απεναντίας, αποδεικνύει ακόμη μεγαλύτερη τη φιλανθρωπία Του, όταν φαίνεται ότι τιμά ακόμη και εκείνον που πρόκειται να Τον ατιμάσει. «Κάθε άνθρωπος δε είναι ψεύτης, καθώς έχει γραφτεί: Για να δικαιωθείς στα λόγια Σου». Αυτό που είπε συγκαλυμμένα προηγουμένως, τώρα το θέτει ξεκάθαρα, λέγοντας «κάθε άνθρωπο» για αυτούς που διαψεύστηκαν ως προς την πίστη. «Και να νικήσεις όταν κρίνεσαι». Το νόημα είναι το εξής: Αν κάποιος, λέει, κρίνει (συγκρίνει) όσα δόθηκαν στους Ιουδαίους από τον Θεό και όσα ανταπέδωσαν εκείνοι σε Αυτόν, θα δώσει τη νίκη στον Θεό, ο Οποίος φάνηκε τόσο μεγαλόδωρος, ώστε ούτε η αχαριστία τους μπόρεσε να ανακόψει την ευεργετική Του δεξιά. «Εάν δε η αδικία μας αναδεικνύει τη δικαιοσύνη του Θεού, τι θα πούμε; Μήπως είναι άδικος ο Θεός που επιφέρει την οργή Του; Μιλώ με ανθρώπινα κριτήρια. Μη γένοιτο! Διότι τότε πώς θα κρίνει ο Θεός τον κόσμο;» Πάλι υπάρχει μια αντίρρηση· και η αντίρρηση είναι αυτή: Εάν με το να γίνω κακός, λέει, έγινα η αιτία για να κερδίσει ο Θεός τη νίκη, δεν πρέπει να τιμωρηθώ. Και την αναιρεί ως εξής: Εάν ο Θεός είναι δίκαιος κριτής και κρίνει τον κόσμο με δικαιοσύνη, σύμφωνα με τα γεγραμμένα, και σε τιμωρεί, είναι προφανές ότι σε τιμωρεί δικαίως· πώς λοιπόν ισχυρίζεσαι ότι τιμωρείσαι αδίκως, όντας εσύ η αιτία της δικής Του νίκης;

Υπολείπεται λοιπόν να δείξουμε από την Αγία Γραφή ότι κανένα από τα λυπηρά που συμβαίνουν στον καθένα δεν έρχεται άδικα, αλλά όλα γίνονται σύμφωνα με τη δίκαιη κρίση του Θεού, με άλλους να πάσχουν για τα δικά τους σφάλματα, και άλλους να πάσχουν για τους πλησίον τους. «Στον κόλπο των αδίκων επιστρέφουν όλα, διότι από τον Κύριο όλα είναι δίκαια.» Και πάλι: «Δεν υπάρχει συμφορά σε μια πόλη, την οποία να μην επέτρεψε ο Κύριος.» Και πάλι: «Όλα τα έργα του Κυρίου γίνονται με δικαιοσύνη.» Και: «Ό,τι σπείρει ο καθένας, αυτό και θα θερίσει», και: «Εάν η δική μας αδικία αναδεικνύει τη δικαιοσύνη του Θεού, τι θα πούμε; Μήπως είναι άδικος ο Θεός που επιφέρει την οργή Του; Μιλώ με ανθρώπινη λογική. Μη γένοιτο.» Ιδού, και οι τρεις παίδες που ρίχτηκαν στο καμίνι μάς διδάσκουν αυτό το φρόνημα, λέγοντας ότι ρίχτηκαν εξαιτίας δικών τους αμαρτημάτων και κατόπιν προσταγής του Θεού, αν και ανέλαβαν να εκπροσωπήσουν το πρόσωπο άλλων. Και ο άγιος Δαβίδ, όταν θλιβόταν από τον Σεμεΐ, ομολογεί ότι θλίβεται κατόπιν προσταγής του Θεού και εξαιτίας των δικών του σφαλμάτων.

Απάντηση Η αναδοχή που προέρχεται από την κακία είναι ακούσια. Και συμβαίνει ως εξής: Αναδέχεται τους πειρασμούς παρά τη θέλησή του αυτός που αποστερεί, τους πειρασμούς αυτού που αποστερείται, ομοίως αυτός που συκοφαντεί του συκοφαντουμένου, αυτός που καταπονεί του καταπονουμένου, αυτός που κακολογεί του κακολογουμένου, αυτός που περιφρονεί του περιφρονουμένου, αυτός που διαβάλλει του διαβαλλομένου· και για να μην τα αναφέρω ένα-ένα, κάθε αδικητής αναλαμβάνει αναλογικά τους πειρασμούς του αδικουμένου. Αυτά τα επιβεβαιώνει η Γραφή λέγοντας: «Ο δίκαιος διαφεύγει από την παγίδα, και αντί αυτού παραδίδεται ο ασεβής», και πάλι: «Εκείνος που σκάβει λάκκο θα πέσει μέσα σε αυτόν», και: «Εκείνος που κυλάει πέτρα, την κυλάει πάνω του», και πάλι: «Όλα έρχονται στον κόρφο των αδίκων, ενώ από τον Κύριο όλα είναι δίκαια». Εάν λοιπόν «η αδικία μας αναδεικνύει τη δικαιοσύνη του Θεού» μεταξύ μας, σύμφωνα με τον Απόστολο, «τι θα πούμε; Μήπως είναι άδικος ο Θεός που επιφέρει την οργή Του» σε όσους παιδαγωγούνται μέσω των συμφορών, αλλά αντιδρούν σε αυτές με απερίσκεπτη αγριότητα;

Ρωμ. 3,5-8. Μέσα από αυτά εγείρει μια μεγάλη απορία, την οποία και επιλύει με πολλή σοφία και σύνεση. «Εάν δεν αμάρτανα», λέει ότι θα πουν μερικοί, «δεν θα φανερωνόταν ο Θεός αληθινός, ούτε δίκαιος, ούτε θα είχε νικήσει». Προς αυτούς απαντά: «Εάν εσύ είσαι η αιτία της νίκης, της αλήθειας και της δικαιοσύνης του, τότε πώς σε τιμωρεί όταν αμαρτάνεις; Πώς σου επιβάλλει ποινή; Μήπως θα τον αποκαλέσεις άδικο; Και για ποια δικαιοσύνη του ισχυριζόσουν ότι είσαι η αιτία;» Διότι νομίζω ότι αυτό ακριβώς εννοεί λέγοντας: «Επειδή πώς θα κρίνει ο Θεός τον κόσμο;» αντί του «πώς τον αποκαλούσες δίκαιο και κριτή;». Διότι με τα επιχειρήματα με τα οποία υποστήριζες ότι είσαι η αιτία της δικαιοσύνης του, τον αναγνώριζες ως κριτή και δίκαιο· καθώς η δικαιοσύνη είναι ο σκοπός της κρίσεως. Εάν λοιπόν επιφέρει την οργή του σε όσους αμαρτάνουν, πώς είναι αυτοί αιτία της δικαιοσύνης του; Αλλά, λέει, θα τον αποκαλέσεις άδικο; Δεν μπορείς όμως να το πεις αυτό· διότι μέσα από την ίδια την απορία σου τον αναγνώρισες ως δίκαιο. Επομένως, εκείνοι που αμαρτάνουν δεν είναι η αιτία ούτε της νίκης, ούτε της αλήθειας, ούτε της δικαιοσύνης. Έπειτα προάγει το επιχείρημα και με έναν άλλο τρόπο: Εάν εξαιτίας του δικού μου ψεύδους, όπως λες, δοξάζεται ο Θεός ως αληθινός, τότε θα έπρεπε μάλλον να απολαμβάνω τιμή και όχι κατάκριση. Και θα έπρεπε να ψεύδομαι και να αμαρτάνω περισσότερο, ώστε να δοξάζεται περισσότερο ο Θεός και εγώ να απολαμβάνω περισσότερα αγαθά. Αλλά βέβαια, κανείς δεν θα τολμούσε να πει κάτι τέτοιο· διότι το άτοπο είναι προφανές.

Πώς πρέπει να νοηθεί το «εἰ δὲ ἡ ἀδικία ἡμῶν θεοῦ δικαιοσύνην συνίστησιν» (αν όμως η αδικία μας αναδεικνύει τη δικαιοσύνη του Θεού); Εδώ το ρήμα «συνίστησι» έχει ειπωθεί από τον θεσπέσιο Παύλο, όχι για να δογματίσει ότι η δική μας αδικία αποτελεί την προκαταρκτική αιτία ή γενικά την αιτία της δικαιοσύνης του Θεού (διότι πώς θα μπορούσε ένας νους, που δεν έχει στερηθεί το αυτεξούσιο ούτε έχει προσβάλει το «κατ' εικόνα», να σκεφτεί κάτι τέτοιο για τον θείο Παύλο;), αλλά το «συνίστησι» (αναδεικνύει) λαμβάνεται τώρα αντί του «καθιστά εμφανή», «την κάνει να αναγνωρίζεται από όλους». Διότι ούτε την προαγωγή στην ύπαρξη σημαίνει τώρα αυτή η λέξη, ούτε η δικαιοσύνη του Θεού είναι καρπός της δικής μας αδικίας. Αλλά ούτε, όπως θα μπορούσε να φανεί σε κάποιους, βρίσκει ευκαιρία να προβάλλεται με τη μορφή απορίας· διότι και έτσι αν διατυπωθεί, καταλήγει σε χλεύη και φέρεται προς τη ματαιότητα. Διότι και το σχήμα των αποριών συνηθίζει, μέσω βαθύτερης έρευνας, να παραμερίζει αυτό που επισκοτίζει και να επιλύεται με σαφήνεια· όσα όμως έχουν εκ των προτέρων εμφανή την απόδειξη του ατόπου και επιφέρουν άμεση και ολοφάνερη την κατάκριση, αυτά επομένως δεν τολμούν καν να λάβουν τη μορφή απορίας, αλλά μάλλον ελέγχονται ως επιτηδεύματα φλυαρίας και ματαιολογίας.

Πώς όμως η δική μας αδικία φανερώνει τη δικαιοσύνη του Θεού; Όπως το σκοτάδι, όταν παραβάλλεται με το φως, το κάνει να ακτινοβολεί περισσότερο και να καταυγάζει όσους το ατενίζουν, όπως το πικρό κάνει την ποιότητα του γλυκού να φαίνεται πιο γλυκιά στη γεύση, όπως το τραχύ και αυτό που ενοχλεί την αφή μας προδιαθέτει στο να αντιλαμβανόμαστε καλύτερα την επιπεδότητα και την ομαλότητα του λείου, όπως το ψεύδος με την αντιβολή του καθιστά την αλήθεια πιο προφανή, πιο ποθητή και περισσότερο προτιμητέα, όπως καθένα από τα πράγματα που απέχουν πάρα πολύ μεταξύ τους λόγω αντίθετων διαφορών, αφενός ελέγχει περισσότερο τη φαυλότητα του χειρότερου και αφετέρου φανερώνει την αγαθότητα του καλύτερου (διότι όσοι μεταβαίνουν από το ένα αντίθετο στο άλλο, από μεν το χειρότερο αντιλαμβάνονται καλύτερα την υπεροχή του καλύτερου, από δε το καλύτερο αντιλαμβάνονται τη φαυλότητα του αντίθετου, όπως ακριβώς συμβαίνει με τα αισθητά μέσω των αισθήσεων, έτσι και με τα νοητά μέσω της νόησης), έτσι λοιπόν και για τον πάνσοφο Παύλο, έστω και με το σχήμα μιας υπόθεσης που προκαλεί απορία, η δική μας αδικία αναδεικνύει τη δικαιοσύνη του Θεού.

Γι' αυτό και, συνδέοντας με τα προηγούμενα το «μήπως είναι άδικος ο Θεός που επιφέρει την οργή;», προσθέτει το «μη γένοιτο»· γιατί; Διότι όχι επειδή ήμασταν ευγνώμονες και ζητούσαμε να υπηρετήσουμε το θείο η αδικία μας διαμαρτυρόμενη και κηρύσσοντας τη δικαιοσύνη Του την έκανε φανερή, αλλά με τον τρόπο που έχει ειπωθεί, ότι δηλαδή η αγαθότητα καθίσταται πιο φανερή μέσω της κακίας. Τα επόμενα του χωρίου, που είναι δυσνόητα, ίσως δεν θα στερηθούν ιδιαίτερης ερμηνείας, εφόσον η θεία πρόνοια μας επιβλέψει με μεγαλύτερη ευμένεια.