Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 4:17

Ορίστε: «Συμπεραίνουμε, λοιπόν, ότι ο άνθρωπος δικαιώνεται με την πίστη, χωρίς έργα νόμου.» Τι λοιπόν; «Είναι ο Θεός μόνο των Ιουδαίων; Δεν είναι και των εθνών; Ναι, και των εθνών· επειδή ένας είναι ο Θεός, ο οποίος θα δικαιώσει την περιτομή από την πίστη και την ακροβυστία διά της πίστεως. Μήπως, λοιπόν, με την πίστη καταργούμε τον νόμο; Μη γένοιτο· αλλά, αντιθέτως, τον νόμο τον στηρίζουμε.» — «Διότι τι λέει η Γραφή; Ο Αβραάμ πίστεψε στον Θεό, και αυτό του λογίσθηκε ως δικαιοσύνη.» Διότι λέει ο Δαβίδ: «Μακάριοι εκείνοι των οποίων συγχωρήθηκαν οι ανομίες και σκεπάστηκαν οι αμαρτίες· μακάριος ο άνθρωπος στον οποίο ο Κύριος δεν θα λογαριάσει αμαρτία.» — «Ο νόμος», λέει, «φέρνει την τιμωρία στους αμαρτάνοντες»· ο προφήτης όμως μακαρίζει εκείνους που έλαβαν τη συγχώρηση των αμαρτημάτων. «Αυτός, λοιπόν, ο μακαρισμός αφορά την περιτομή ή και την ακροβυστία; Διότι λέμε ότι η πίστη λογίσθηκε στον Αβραάμ ως δικαιοσύνη. Πώς, λοιπόν, του λογίσθηκε; Ενώ ήταν σε περιτομή ή σε ακροβυστία; Είναι φανερό ότι όχι σε περιτομή, αλλά σε ακροβυστία. Και έλαβε σημείο περιτομής, ως σφραγίδα της δικαιοσύνης της πίστεως που είχε όταν ακόμη ήταν σε ακροβυστία, ώστε να είναι αυτός πατέρας όλων όσοι πιστεύουν ενώ βρίσκονται σε ακροβυστία, για να λογισθεί και σ’ αυτούς η δικαιοσύνη· και πατέρας της περιτομής, όχι μόνο σ’ εκείνους που είναι από την περιτομή, αλλά και σ’ εκείνους που ακολουθούν τα ίχνη της πίστεως που είχε ο πατέρας μας Αβραάμ όταν ήταν στην ακροβυστία. Διότι η υπόσχεση που δόθηκε στον Αβραάμ ή στο σπέρμα του, ότι θα είναι κληρονόμος του κόσμου, δεν δόθηκε διά του νόμου, αλλά διά της δικαιοσύνης που προέρχεται από την πίστη. Διότι ο νόμος εργάζεται οργή· επειδή γνώρισμα του νόμου είναι να τιμωρεί τους παραβάτες. Όπου, άλλωστε, δεν υπάρχει νόμος, δεν υπάρχει ούτε παράβαση. Γι’ αυτό και είναι από την πίστη, ώστε να είναι κατά χάριν, για να είναι βέβαιη η υπόσχεση σε όλο το σπέρμα, όχι μόνο σ’ εκείνο που είναι από τον νόμο, αλλά και σ’ εκείνο που είναι από την πίστη του Αβραάμ, ο οποίος είναι πατέρας όλων μας, καθώς είναι γραμμένο: Σε έθεσα πατέρα πολλών εθνών· ενώπιον του Θεού, στον οποίο πίστεψε, του Θεού που ζωοποιεί τους νεκρούς και καλεί τα μη όντα σαν να υπάρχουν. Αυτός, ενώ κάθε ελπίδα είχε χαθεί, πίστεψε με ελπίδα, ώστε να γίνει πατέρας πολλών εθνών, σύμφωνα με αυτό που είχε ειπωθεί: Έτσι θα είναι το σπέρμα σου. Και χωρίς να ασθενήσει στην πίστη, δεν λογάριασε το σώμα του, που ήταν ήδη νεκρωμένο, αφού ήταν περίπου εκατό ετών, ούτε και τη νέκρωση της μήτρας της Σάρρας. Αλλά απέναντι στην υπόσχεση του Θεού δεν δίστασε από απιστία· αντιθέτως, ενδυναμώθηκε με την πίστη, δίνοντας δόξα στον Θεό, και έχοντας πλήρη βεβαιότητα ότι εκείνο που υποσχέθηκε ο Θεός είναι δυνατός και να το πραγματοποιήσει. Γι’ αυτό και του λογίσθηκε ως δικαιοσύνη.»

Διότι τη γη τη δημιούργησε εκ του μηδενός· και είναι «εκείνος που καλεί τα μη όντα ως όντα»· άρα πρόκειται για δημιουργήματα και κτίσματα· γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε έχουν και αρχή της ύπαρξής τους. Διότι, «Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανό και τη γη», και όλα όσα βρίσκονται μέσα σε αυτά· και πάλι: «Το χέρι μου τα δημιούργησε όλα αυτά». Ο Υιός όμως είναι ο Ων και Θεός επί πάντων, όπως ο Πατέρας· και αυτό έχει αποδειχθεί κατ' αυτόν τον τρόπο· και δεν είναι δημιούργημα, αλλά δημιουργός· ούτε κτίσμα, αλλά κτίστης και αυτός που επιτελεί τα έργα του Πατέρα. Διότι δι' αυτού δημιουργήθηκαν οι αιώνες· και τα πάντα δι' αυτού έγιναν· και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα· και όπως δίδαξε ο Απόστολος παραθέτοντας τα λόγια του ψαλμού, αυτός εξ αρχής θεμελίωσε τη γη, και έργα των χεριών του είναι οι ουρανοί.

Διότι εποίησε τη γη από το μηδέν· και είναι «εκείνος που καλεί τα μη όντα ως όντα»· και αποτελούν ποιήματα και κτίσματα· γι' αυτό άλλωστε έχουν και αρχή γενέσεως. Διότι «εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανό και τη γη», και όλα όσα υπάρχουν σε αυτά· και πάλι: «Το χέρι μου τα εποίησε όλα αυτά». Ο δε Υιός υπάρχει και είναι Θεός επί πάντων, όπως ο Πατέρας· και αυτό έχει αποδειχθεί κατ' αυτόν τον τρόπο· και δεν είναι ποιούμενος, αλλά ποιητής· και δεν είναι κτιζόμενος, αλλά αυτός που κτίζει και ποιεί τα έργα του Πατέρα. Διότι δι' αυτού έγιναν οι αιώνες· και τα πάντα δι' αυτού έγιναν, και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα· και όπως δίδαξε ο Απόστολος παραθέτοντας τα λόγια του ψαλμού, αυτός κατ' αρχάς θεμελίωσε τη γη, και έργα των χεριών του είναι οι ουρανοί.

Διότι η φύση των δημιουργημάτων έχει ως ιδιαίτερο γνώρισμα το να μεταβάλλεται και να κινείται με ποικίλες αλλαγές· επειδή ακριβώς, ενώ κάποτε δεν υπήρχαν, μετέβησαν στην ύπαρξη με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Δημιουργού, καθώς πάλι λέει ο Παύλος: «Αυτός που καλεί τα μη όντα ως όντα». Ο Θεός όμως, ο οποίος είναι ο δημιουργός των πάντων διά του Λόγου, εφόσον είναι το όντως Ον, έχει τη φύση Του αμετάβλητη, μαζί με τον Λόγο· και αυτό το διδάσκει διά του προφήτη, λέγοντας: «Δείτε, δείτε ότι εγώ είμαι, και δεν έχω αλλοιωθεί». Γι' αυτό, για μεν τους ανθρώπους ψάλλεται στους Ψαλμούς: «Εγώ είπα στην έκστασή μου: Κάθε άνθρωπος είναι ψεύστης»· για δε τον Θεό μαρτυρεί ο Μωυσής στον Νόμο, ότι «ο Θεός είναι πιστός και αληθινός». Ο χριστοφόρος άνδρας, λοιπόν, έχοντας διδαχθεί και από τα δύο αυτά, και εξηγώντας ο ίδιος τη διαφορά του Θεού ως προς τα δημιουργήματα, γράφει: «Ας είναι ο Θεός αληθής, και κάθε άνθρωπος ψεύστης». Και είναι αληθής ο Θεός, όχι υπό την έννοια ότι δεν ψεύδεται· διότι τίποτα δεν υπάρχει αντίθετο προς Αυτόν· ούτε όπως ο άνθρωπος που μαρτυρεί σε άλλον την αλήθεια· διότι δεν είναι υπόλογος σε κανέναν· αλλά διότι γεννά την ίδια την αλήθεια και είναι ο Πατέρας του Κυρίου, ο οποίος λέει: «Εγώ είμαι η αλήθεια»· και το ψεύδος δεν θα μπορούσε ποτέ να γίνει φίλο με την αλήθεια.

Ορθ.: Κανένα από τα αόρατα δεν προϋπάρχει του εαυτού του σπερματικώς, αλλά μέσα στην εξουσία του Δημιουργού, σύμφωνα με τις θείες Γραφές, τα «μη όντα υπάρχουν ως όντα». Ο δε Υιός, ευρισκόμενος στην ουσία του Πατρός, και είναι και θα είναι ως απαύγασμα της δόξης και χαρακτήρας της υποστάσεως, συνθεωρούμενος με Εκείνον που Τον γέννησε απαθώς, αχρόνως και αϊδίως, υπάρχοντας προ των αιώνων ως απαράλλακτη εικόνα της ουσίας, της βουλής, της δυνάμεως και της δόξης. Ο δε αγέννητος Θεός γνωρίζει τη δική Του ουσία ως αγέννητη, καθώς και αψευδή, άφθαρτη, ασώματη και αθάνατη, και δεν βλέπει την ουσία Του άλλοτε μεν ως αγέννητη, άλλοτε δε ως γεννητή, αλλά αυτό που βλέπει ότι είναι ο Ίδιος, αυτό βλέπει ότι είναι και η εικόνα Του. Το ποιος όμως είναι ως προς την ουσία, ούτε σε εμάς το αποκάλυψε ούτε στους προγενεστέρους μας, διότι λέγει, όπως έχει προαναφερθεί: «Εμφανίστηκα στον Αβραάμ, στον Ισαάκ και στον Ιακώβ, τους πατέρες σας, ως Θεός τους, αλλά το όνομά μου δεν το έκανα γνωστό σε αυτούς».

Νομίζεις λοιπόν, φίλε μου, ότι ανήκει σε κάποιον από αυτούς που έχουν κληθεί στην ύπαρξη η ικανότητα να ενεργεί και να επιτελεί εύκολα όσα μόνη της θα μπορούσε να κατορθώσει η φύση που κυριαρχεί στα πάντα; Β. Σε κανέναν. Α. Σωστά μίλησες. Αποδίδει λοιπόν ο ιερότατος Παύλος στον Θεό και Πατέρα τη δύναμη να ζωογονεί τους νεκρούς ως κάτι το υπερφυσικό, εξαιρετικό και που ξεπερνά τα όρια κάθε δημιουργήματος, νομίζω. Είπε λοιπόν τα εξής: «Όπου δε δεν υπάρχει νόμος, δεν υπάρχει ούτε παράβαση. Γι' αυτό η κληρονομιά προέρχεται από την πίστη, ώστε να δίνεται κατά χάριν για να είναι βέβαιη η υπόσχεση σε όλο το σπέρμα, όχι μόνο σε εκείνο που προέρχεται από τον νόμο, αλλά και σε εκείνο που προέρχεται από την πίστη του Αβραάμ, ο οποίος είναι πατέρας όλων μας, όπως είναι γραμμένο ότι σε έθεσα πατέρα πολλών εθνών απέναντι στον Θεό τον οποίο πίστεψε, ο οποίος ζωογονεί τους νεκρούς και καλεί τα μη όντα ως όντα.» Έλα λοιπόν, αν θέλεις, και στην ίδια τη δόξα του Υιού. Διότι καθόλου δεν υπολείπεται σε σχέση με εκείνα στα οποία δοξάζεται ο Πατέρας, αλλά μάλλον πάλι θα δεις ότι είναι στεφανωμένος με ισότιμες ενέργειες. Διότι ο ίδιος ο Παύλος μας είπε: «Όπως ακριβώς στον Αδάμ όλοι πεθαίνουν, έτσι και στον Χριστό όλοι θα ζωοποιηθούν.» Διότι είναι Ζωή, και δεν έχει διαφορετική κατάσταση ως προς τον εαυτό του από εκείνη που θα είχε ο ίδιος ο Πατέρας. Διότι τον άκουσες βέβαια κάπου να λέει: «Όπως ακριβώς ο Πατέρας εγείρει τους νεκρούς και τους ζωοποιεί, έτσι και ο Υιός ζωοποιεί αυτούς που θέλει.»

Διότι, εάν θεωρούνταν το ίδιο, χωρίς να υπάρχει καμία απολύτως διαφορά ως προς τον τρόπο της ύπαρξης, τότε το δημιούργημα θα ανυψωνόταν στη φύση του δημιουργού, και ο Δημιουργός θα υποβιβαζόταν στη φύση των κτισμάτων, και δεν θα είχε πλέον μόνος Του την ικανότητα να δημιουργεί, αλλά η ικανότητα αυτή θα βρισκόταν εν δυνάμει και στα δημιουργήματα, εφόσον κανένας απολύτως τρόπος δεν θα τα χώριζε από το να είναι ομοούσια με τον Θεό. Έτσι, λοιπόν, η κτίση θα γινόταν δημιουργός του εαυτού της, και ο Ευαγγελιστής θα απέδιδε ένα κενό αξίωμα στον Μονογενή λέγοντας ότι «και στον κόσμο ήταν, και ο κόσμος δημιουργήθηκε δι' αυτού». Αλλά (ο Ευαγγελιστής) γνωρίζει ότι ένας είναι κατά φύση ο Δημιουργός των πάντων. Άρα, ποτέ δεν θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως το ίδιο, τουλάχιστον από εκείνους που γνωρίζουν να πιστεύουν ορθά, το ποίημα και ο ποιητής, ο Θεός και η κτίση, αλλά η μεν (κτίση) θα υποτάσσεται δουλοπρεπώς, αναγνωρίζοντας το όριο της δικής της φύσης· ενώ ο Υιός θα βασιλεύει επ' αυτής, έχοντας μόνος Αυτός μαζί με τον Πατέρα τη δύναμη να καλεί τα μη όντα ως όντα, και να φέρνει στην ύπαρξη με άρρητη δύναμη το μη υπάρχον. Όσον αφορά δε το ότι ο Υιός, όντας κατά φύση Θεός, είναι βεβαίως κάτι εντελώς διαφορετικό από την κτίση, επειδή το έχουμε ήδη αναλύσει επαρκώς στον λόγο περί της Αγίας Τριάδος, δεν θα πούμε τίποτα περιττό επ' αυτού· παρά μόνο θα προσθέσουμε τούτο ως χρήσιμο, ότι λέγοντας πως ο κόσμος δημιουργήθηκε «δι' αυτού», μας ανάγει στην έννοια του Πατέρα, και συνεισάγει μαζί με το «δι' ου» το «εξ ου».

«Διότι όπου δεν υπάρχει νόμος, δεν υπάρχει ούτε παράβαση. Γι' αυτό η κληρονομιά προέρχεται από την πίστη, ώστε να δίνεται κατά χάριν, για να είναι βέβαιη η υπόσχεση σε όλο το σπέρμα, όχι μόνο σε αυτό που προέρχεται από τον νόμο, αλλά και σε αυτό που προέρχεται από την πίστη του Αβραάμ, ο οποίος είναι πατέρας όλων μας (όπως είναι γραμμένο: Πατέρα πολλών εθνών σε έχω θέσει), απέναντι στον Θεό τον οποίο πίστεψε, ο οποίος ζωοποιεί τους νεκρούς και καλεί τα μη όντα ως όντα.» Ακούς να διαβεβαιώνει επανειλημμένα και να λέει απερίφραστα ότι η χάρη που τον δικαιώνει μέσω της πίστης δόθηκε στον Αβραάμ, ενώ δεν είχε ακόμη λάβει την περιτομή, αλλά μάλλον ενώ βρισκόταν ακόμη στην ακροβυστία. Και βεβαίως ότι κληρονόμοι των θείων χαρισμάτων έχουν καταστεί όσοι θέλουν να ακολουθήσουν τα ίχνη και να μιμηθούν την πίστη του προπάτορα Αβραάμ κατά την ακροβυστία του, και οπωσδήποτε όχι εκείνοι που συνηθίζουν να υπερηφανεύονται για τη σκιά που διακονήθηκε μέσω του Μωυσή και καυχώνται ότι έχουν κατά σάρκα πατέρα τον Αβραάμ, ο οποίος ονομάστηκε «Πατέρας πολλών εθνών», καίτοι ο Ισραήλ είναι ένα μόνο έθνος, ακόμη και αν τυχόν επεκτεινόταν σε αμέτρητο πλήθος. Διότι έγινε πατέρας αυτών που πιστεύουν, οι οποίοι έχοντας συγκεντρωθεί, για να το πούμε έτσι, από κάθε πόλη και χώρα, έχουν γίνει σύσσωμοι στον Χριστό και έχουν κληθεί σε πνευματική αδελφότητα. Επειδή, από τον Αβραάμ γεννήθηκαν μεν οι Ιουδαίοι. Όμως, δεν αποτελούν όλοι οι προερχόμενοι από τον Ισραήλ τον αληθινό Ισραήλ, ούτε επειδή είναι σπέρμα του Αβραάμ είναι όλοι τέκνα του.

ΑΛΛΟ. Λέει πάλι κάπου ο Παύλος για τον προπάτορά μας Αβραάμ: «Ο οποίος είναι πατέρας όλων μας, καθώς είναι γραμμένο: Σε έχω καταστήσει πατέρα πολλών εθνών ενώπιον του Θεού, ο οποίος ζωοποιεί τους νεκρούς.» Εφόσον λοιπόν λέγεται για τον Θεό ότι ζωογονεί τους νεκρούς, και έπειτα ο Υιός δηλώνει: «Εγώ είμαι η ζωή», και πάλι: «Εκείνος που πιστεύει σε εμένα έχει ζωή αιώνια, και εγώ θα τον αναστήσω κατά την έσχατη ημέρα», και πάλι: «Εγώ είμαι η ανάσταση και η ζωή», ποιος δεν θα ομολογούσε, εφόσον διαθέτει λογική, ότι αυτός είναι γνήσιο και αληθέστατο γέννημα της ουσίας του Πατρός, φέροντας φυσικά μέσα του όλα τα ιδιώματα εκείνου που τον γέννησε; Αν όμως συμβαίνει αυτό, άρα ό,τι προέρχεται από τον Θεό είναι Θεός, και όχι κτίσμα ή δημιούργημα.

Από τους οποίους, άλλωστε, μέχρι και σήμερα διατηρείται η συγκρότηση των γλωσσών, ώστε σε όποιον το επιθυμεί είναι δυνατόν να βρει τον γενάρχη κάθε γλώσσας. Όπως, για παράδειγμα, ο Ιωύαν έλαβε την Ελληνική, από τον οποίο ονομάστηκαν Ίωνες όσοι κατέχουν την παλαιά γλώσσα των Ελλήνων, ο Θήρας τη γλώσσα των Θρακών, ο Μοσόχ τη γλώσσα των Μοσσυνοίκων, ο Θοβέλ αυτή των Θεσσαλών, ο Λουδ των Λυδών, ο Γεφάρ των Γασφηνών, ο Μιστρέμ των Αιγυπτίων, ο Ψους των Αξωμιτών, ο Αρμώτ των Αράβων, και καθένας από τους υπολοίπους, για να μην τους αναφέρω έναν προς έναν, δέχτηκε μέσω έμπνευσης τη δική του γλώσσα. Και έτσι έχει εξαπλωθεί στον κόσμο η διαδοχή κάθε γλώσσας. 9. Από πού, λοιπόν, αυτοί διατύπωσαν ψευδώς τα λόγια τους, παρεμβάλλοντας τη δική τους μυθοπλασία, φανταζόμενοι και ονειροπολώντας τα μη όντα ως όντα και διασκορπίζοντας τα όντα με τη δική τους διάνοια; Αντιθέτως, το παν είναι βούλημα του διαβόλου, το οποίο εμφύτευσε στις ψυχές των ανθρώπων. Μπορεί δε κανείς να διαπιστώσει και να θαυμάσει πώς με πολλά ατοπήματα εξαπάτησε τον άνθρωπο και τον παρέσυρε στην παρανομία, σε πορνείες, μοιχείες και ασέλγειες, σε ειδωλομανίες, μαγείες και αιματοχυσίες, σε αρπαγές και απληστίες, σε κυβείες, λαιμαργίες και σε όλα τα παρόμοια· πουθενά όμως πριν από την παρουσία του Χριστού δεν τόλμησε να ξεστομίσει κάποιον βλάσφημο λόγο εναντίον του ίδιου του Δεσπότη του ούτε να διανοηθεί ανταρσία.

Διότι και εκεί φάνηκε ότι ο διάβολος εξέμεσε τον λόγο του μέσω γυναικών, όπως ακριβώς και πιο πάνω με τις γελοίες διδασκαλίες της Κυϊντίλλης, της Μαξιμίλλης και της Πρισκίλλης, έτσι συμβαίνει και εδώ. Διότι κάποιες γυναίκες, στολίζοντας ένα είδος καθίσματος, δηλαδή ένα τετράγωνο σκαμνί, αφού απλώσουν πάνω του ένα λινό ύφασμα, σε κάποια καθορισμένη ημέρα του έτους [σε κάποιες ημέρες] τοποθετούν άρτο και τον προσφέρουν στο όνομα της Μαρίας, και όλες τους μεταλαμβάνουν από τον άρτο, όπως ακριβώς, γράφοντας στην ίδια την επιστολή προς την Αραβία, αναφερθήκαμε εν μέρει για αυτό το ζήτημα. Τώρα όμως θα μιλήσουμε με σαφήνεια για αυτήν την αίρεση και, αφού παρακαλέσουμε τον Θεό, θα παραθέσουμε κατά το δυνατόν τα επιχειρήματα για την ανατροπή της, ώστε, αποκόπτοντας τις ρίζες αυτής της ειδωλολατρικής αιρέσεως, να μπορέσουμε, με τη χάρη του Θεού, να καταλύσουμε τέτοιου είδους λύσσα σε ορισμένους. 2. Εμπρός λοιπόν, δούλοι του Θεού, ας ενδυθούμε ανδρικό φρόνημα και ας διασκορπίσουμε τη μανία αυτών των γυναικών. Διότι το όλο ζήτημα αποτελεί γυναικεία επινόηση και ξανά το νόσημα της απατημένης Εύας, ή μάλλον ακόμη περισσότερο την απατηλή υπόσχεση του όφεως, του θηρίου που υποκινεί, και εκείνου που μίλησε μέσω αυτής, η οποία δεν προσφέρει τίποτε υγιές ούτε εκπληρώνει όσα υπόσχεται, αλλά το μόνο που απεργάζεται είναι ο θάνατος, αποκαλώντας τα μη όντα ως όντα, και προκαλώντας μέσω της θέασης του ξύλου παρακοή και αποστροφή από την ίδια την αλήθεια με την εκτροπή προς πολλές κατευθύνσεις.

Διότι ούτε όταν ενεργεί διαστέλλεται, ούτε όταν δεν ενεργεί συστέλλεται, ούτε γενικά ενεργεί όπως οι άνθρωποι, ούτε κινείται όπως οι άνθρωποι· αλλά όντας αδιαίρετη μονάδα ο Θεός, γέννησε τον μονογενή του Υιό από τον εαυτό του, χωρίς να διαιρείται ούτε να υφίσταται αλλοίωση ή τροπή ή ρεύση ή οποιοδήποτε πάθος. Διότι ούτε όταν προστάζει, ούτε όταν δίνει εντολές, ούτε όταν νομοθετεί, πράττει αυτά μιλώντας με γλώσσα και χείλη όπως οι άνθρωποι, ούτε βέβαια, όταν αποβλέπει στη διακόσμηση του σύμπαντος, ατενίζει χρησιμοποιώντας μάτια όπως εμείς, εφόσον με άρρητη και θεϊκή δύναμη βλέπει εκ των προτέρων και «τα μη όντα» σαν να είναι ήδη υπαρκτά και να έχουν υπόσταση. Αλλά ούτε όταν πλάθει και δημιουργεί ενεργεί όπως οι δικοί μας τεχνίτες, οι οποίοι παίρνουν προϋπάρχουσα ύλη και την κατεργάζονται με τα χέρια και τα δάχτυλα, αλλά πάλι με άρρητη και ακατάληπτη δύναμη έφερε στην ύπαρξη από το μηδέν την ουσία όλων των δημιουργημάτων. Εάν λοιπόν τα έκανε όλα με τρόπους άρρητους και ασύλληπτους για εμάς, γιατί πρέπει να ανησυχούμε μήπως πούμε ότι συνέβη σε αυτόν κάποιο πάθος, παρόμοια με τα θνητά όντα, κατά τη γέννηση του Υιού, η οποία συντελέστηκε πάνω από όλα και πριν από όλα, όχι σύμφωνα με κάτι από αυτά που είναι γνωστά στη θνητή φύση, αλλά σύμφωνα με τον τρόπο που είναι γνωστός μόνο σε αυτόν; Αλλά μήπως φοβάσαι, άνθρωπε, ότι ομολογώντας δύο υποστάσεις θα εισαγάγεις δύο αρχές και θα εκπέσεις από τη μοναρχία της Θεότητας;

Ο Μωυσής, λοιπόν, τηρώντας νηστεία σαράντα ημερών στο όρος, βλέπει τον Θεό ολοκάθαρα και όχι μέσα από αινίγματα, σύμφωνα με όσα έχουν γραφτεί. Και συνομιλεί και μιλάει μαζί Του, όπως ακριβώς θα μιλούσε κάποιος στον φίλο του, και μαθαίνει από τον Θεό και διδάσκει τους πάντες για Αυτόν, ότι Αυτός είναι ο αιώνια Υπάρχων και δεν καταλήγει στην ανυπαρξία, αλλά καλεί τα μη όντα ως όντα, και έφερε τα πάντα στην ύπαρξη εκ του μη όντος και δεν τα αφήνει να εκπέσουν στην ανυπαρξία. Αυτός αρχικά, μόνο με ένα νεύμα και με το θέλημά Του, παρήγαγε από την ανυπαρξία ολόκληρη την αισθητή κτίση μαζικά. Διότι λέει: «Εν αρχή εποίησεν ο Θεός τον ουρανό και τη γη»· όχι βέβαια εντελώς κενά, ούτε στερημένα εντελώς από τα ενδιάμεσα στοιχεία των πάντων. Επειδή η γη ήταν αναμεμειγμένη με το νερό, και το καθένα κυοφορούσε τόσο τον αέρα όσο και τα διάφορα είδη ζώων και φυτών, ενώ ο ουρανός κυοφορούσε τα διάφορα φώτα και τα πυρά, μέσα στα οποία υφίσταται το σύμπαν.

Φώναξε δε με μεγάλη φωνή, και αυτό για χάρη των παρευρισκομένων· διότι μπορούσε όχι μόνο με σιγανή φωνή, αλλά και μόνο με τη θέλησή του να τον αναστήσει, ακόμη και αν βρισκόταν μακριά και ο λίθος ήταν τοποθετημένος από πάνω. Αλλά γιατί στάθηκε μπροστά στον τάφο και μίλησε σε αυτούς που στέκονταν γύρω, και σήκωσαν οι ίδιοι τον λίθο και αντιλήφθηκαν τη δυσοσμία, και φώναξε με μεγάλη φωνή και τον κάλεσε και έτσι τον ανέστησε; Για να μπορέσουν –και μέσω της δικής τους όρασης (διότι οι ίδιοι τον έβλεπαν να στέκεται στον τάφο), και μέσω της δικής τους όσφρησης (διότι οι ίδιοι ένιωσαν τη δυσοσμία του νεκρού, επειδή ήταν τετραήμερος), και μέσω της δικής τους αφής (με την οποία, χρησιμοποιώντας τα ίδια τους τα χέρια, πρώτα μεν σήκωσαν τον λίθο από το μνημείο, και ύστερα έλυσαν τα δεσμά από το σώμα και το σουδάριο από το πρόσωπο), και μέσω των δικών τους αυτιών, καθώς η φωνή του Κυρίου έφτασε στις ακοές όλων– να κατανοήσουν όλοι και να πιστέψουν ότι αυτός είναι εκείνος που καλεί τα μη όντα ως όντα, εκείνος που συγκρατεί τα πάντα με τον λόγο της δύναμής του, εκείνος που εξ αρχής δημιούργησε τα πάντα από την ανυπαρξία στην ύπαρξη μόνο με τον λόγο του.

Τα ίδια πράγματα αύξησαν πολλαπλάσια τη λύπη της πενθούσας, αλλά και της έφεραν λύση θαυμαστή. Διότι όταν ο Κύριος είδε μητέρα, και μάλιστα μητέρα χήρα, που στήριζε τις ελπίδες της σε ένα μόνο παιδί και είχε στερηθεί αυτό από πρόωρο θάνατο, να ακολουθεί τη σορό του παιδιού της και να θρηνεί ελεεινά, «σπλαγχνίσθηκε», λέγει —και πώς ήταν δυνατόν να μη σπλαγχνισθεί «ο πατέρας των ορφανών και κριτής των χηρών»;— «και είπε προς αυτήν», παρηγορώντας την και προορώντας το μέλλον: «Μη κλαις». Εκείνος βέβαια γνώριζε τι επρόκειτο να κάνει· η γυναίκα όμως ούτε Αυτόν γνώριζε, πολύ περισσότερο ούτε και το μέλλον· γι’ αυτό ούτε πίστη είχε ούτε ζητούσε κάτι από Αυτόν. Ούτε και ο Ίδιος απαιτούσε πίστη από αυτήν, αλλά, επειδή μπορεί τα πάντα και δεν έχει ανάγκη ούτε από τη συνεργεία που προέρχεται από τους πιστεύοντες, «πλησίασε και άγγιξε τη σορό», για να δείξει ότι και το δικό Του σώμα είναι ζωοποιό, έχοντας δύναμη ομόθεη. «Και είπε: Νεανίσκε, σε σένα λέγω, σήκω· και ανακάθισε ο νεκρός». Διότι άκουσε ο κωφός χους Εκείνον που καλεί τα μη όντα ως όντα· άκουσε Εκείνον που βαστάζει τα πάντα με το ρήμα της δυνάμεώς Του· άκουσε όχι φωνή ανθρώπου θεοφόρου, αλλά Θεού που ενανθρώπησε. Και όχι μόνο «ανακάθισε ο νεκρός», αλλά «και άρχισε να μιλά». Διότι και στην περίπτωση του υιού της χήρας από τα Σαρεπτά, όταν η ψυχή του επέστρεψε σε αυτόν, σύμφωνα με την ιστορία, το παιδί φώναξε αμέσως· και αυτό είναι απόδειξη ότι η ανάσταση δεν ήταν κατά φαντασίαν.

«Ενώπιον του Θεού, στον οποίο πίστεψε»· αυτό δε που λέει έχει την εξής έννοια: Όπως ακριβώς ο Θεός δεν είναι Θεός μόνο ενός μέρους, αλλά πατέρας όλων, έτσι είναι και αυτός. Και πάλι, όπως ο Θεός είναι πατέρας όχι κατά τη φυσική συγγένεια, αλλά κατά την οικείωση της πίστεως, έτσι και αυτός· διότι η υπακοή τον καθιστά πατέρα όλων μας. Επειδή δηλαδή θεωρούσαν ότι αυτή η συγγένεια δεν ήταν τίποτα, έχοντας προσκολληθεί στην άλλη, την πιο υλική, αποδεικνύει ότι τούτη είναι η ανώτερη, ανάγοντας τον λόγο στον Θεό. Και μαζί με αυτά φανερώνει και το εξής, ότι δηλαδή έλαβε αυτήν (την πατρότητα) ως αμοιβή της πίστεως· ώστε, αν δεν ισχύει αυτό, ακόμη κι αν είναι πατέρας όλων όσοι κατοικούν τη γη, το «ενώπιον» δεν έχει θέση, αλλά η δωρεά του Θεού έχει ακρωτηριαστεί· διότι το «ενώπιον» σημαίνει «με παρόμοιο τρόπο».

Διότι, πες μου, τι το θαυμαστό υπάρχει στο να είναι πατέρας εκείνων που προέρχονται από αυτόν; Αφού αυτό το κατέχει ο κάθε άνθρωπος. Το παράδοξο είναι τούτο: εκείνους που δεν είχε εκ φύσεως, αυτούς να τους λάβει από τη δωρεά του Θεού. Επομένως, εάν θέλεις να πιστέψεις ότι τιμήθηκε ο πατριάρχης, πίστεψε ότι είναι πατέρας όλων. Λέγοντας δε, «ενώπιον του Θεού εις τον οποίο πίστεψε», δεν σταμάτησε μέχρις εδώ, αλλά και πρόσθεσε: «του Θεού ο οποίος ζωοποιεί τους νεκρούς και καλεί τα μη όντα ως όντα»· προκαταβάλλοντας έτσι ήδη τη διδασκαλία περί της αναστάσεως.

Και για το προκείμενο ζήτημα τού ήταν χρήσιμο. Διότι, εάν είναι δυνατόν σε αυτόν να ζωοποιεί νεκρούς, και να παραγάγει τα μη όντα ωσάν να είναι όντα, του είναι δυνατόν και εκείνους που δεν γεννήθηκαν από αυτόν να τους κάνει παιδιά του. Γι' αυτό δεν είπε, «Και εκείνου που παράγει τα μη όντα ως όντα», αλλά, «Που καλεί», δεικνύοντας τη μεγαλύτερη ευκολία. Διότι, όπως ακριβώς είναι εύκολο σε εμάς να καλέσουμε τα όντα, έτσι και σε εκείνον είναι εύκολο, και πολύ ευκολότερο, να δώσει υπόσταση στα μη όντα. Αφού λοιπόν ανέφερε ότι η δωρεά του Θεού είναι μεγάλη και άφατη, και αφού μίλησε για τη δύναμή Του, αποδεικνύει ότι και η πίστη του Αβραάμ ήταν άξια της δωρεάς, για να μην νομίσεις ότι τιμήθηκε άσκοπα. Και αφού εξύψωσε τον ακροατή, ώστε να μην ταράζεται ούτε να αμφιβάλλει ο Ιουδαίος και λέει, «Και πώς είναι δυνατόν αυτοί που δεν είναι παιδιά να γίνουν παιδιά;», μεταφέρει τον λόγο στον πατριάρχη, και λέει: «Ο οποίος, ενάντια σε κάθε ελπίδα, πίστεψε με ελπίδα στο ότι θα γίνει πατέρας πολλών εθνών, σύμφωνα με αυτό που είχε ειπωθεί: Έτσι θα είναι το σπέρμα σου».

Άραγε, λοιπόν, θα αναιρέσετε και την ουσία του ίδιου του Μονογενούς; Διότι είναι ανάγκη είτε να αποτολμήσετε αυτό, είτε να παραδεχθείτε τη μία θεότητα στην ιδιαίτερη υπόσταση του Πατρός και του Υιού. Και πού είναι καθόλου αληθές το: «Τα πάντα δημιουργήθηκαν δι' αυτού»; Διότι, εάν υπάρχει αιώνας αρχαιότερός του, πώς θα μπορούσε αυτό που υπήρχε πριν από αυτόν να έχει δημιουργηθεί μέσω αυτού; Βλέπετε σε πόσο μεγάλο θράσος τους οδήγησε ο λόγος τους, από τη στιγμή που παραμερίστηκε η αλήθεια; Διότι, γιατί δεν είπε ο ευαγγελιστής ότι δημιουργήθηκε από τα μη όντα, όπως ακριβώς αποφαίνεται ο Παύλος για τα πάντα, λέγοντας το εξής: «Αυτός που καλεί τα μη όντα ως όντα», αλλά λέει: «Εν αρχή ην»; Διότι τούτο είναι αντίθετο προς εκείνο· και πολύ εύλογα. Επειδή ο Θεός ούτε δημιουργείται, ούτε έχει κάτι αρχαιότερό του· αλλά αυτά είναι λόγια των Ελλήνων.

Επειδή λοιπόν απελπίστηκαν και οι δύο μαθητές, τότε πλέον θαυματουργεί· διότι έτσι ωφελήθηκαν περισσότερο, έχοντας προηγουμένως ομολογήσει τη δυσκολία του πράγματος, ώστε, όταν αυτό πραγματοποιηθεί, να γνωρίσουν τη δύναμη του Θεού. Επειδή δηλαδή επρόκειτο να επιτελεσθεί ένα σημείο το οποίο είχαν κατορθώσει και προφήτες, αν και όχι με τον ίδιο τρόπο, και επρόκειτο να το πράξει αφού πρώτα ανέπεμπε ευχαριστία, για να μην περιπέσουν σε κάποια ταπεινή υποψία, πρόσεξε πώς το εξύψωσε σε όλα με τον τρόπο Του και έδειξε τη διαφορά. Διότι, προτού καν εμφανιστούν οι άρτοι, επιτελεί το θαύμα, για να μάθεις ότι τα ανύπαρκτα υφίστανται σε Αυτόν ως υπαρκτά, όπως ακριβώς λέει ο Παύλος: «Αυτός που καλεί τα μη όντα ως όντα». Διότι τους πρόσταξε να καθίσουν αμέσως, σαν να ήταν ήδη έτοιμη και παρασκευασμένη η τράπεζα. Έτσι, και μέσω αυτού του γεγονότος, ανύψωσε τη διάνοια των μαθητών. Το δε ότι ωφελήθηκαν από την ερώτηση, φαίνεται από το ότι αμέσως υπάκουσαν και δεν ταράχθηκαν, ούτε είπαν: «Τι σημαίνει άραγε αυτό; Πώς μας προστάζεις να καθίσουμε, εφόσον τίποτα δεν φαίνεται στο μέσον;»

Και πρόσεξε το παράδοξο: δεν είπε «Λάζαρε, ξανάζησε», αλλά τι; «Λάζαρε, βγες έξω», για να διδάξει τους παρισταμένους ότι αυτός είναι εκείνος που καλεί τα μη όντα ως όντα, για να δείξει στους παρόντες ότι αυτός είναι εκείνος, ο Θεός ζώντων και όχι νεκρών, για να επιδείξει την κατάλληλη στιγμή το ανεμπόδιστο του θείου προστάγματος, και να υπενθυμίσει στους παρευρισκόμενους εκείνον που λέει: «Ας γίνει στερέωμα»· «Ας συγκεντρωθούν τα ύδατα σε μία συναγωγή»· «Ας βλαστήσει η γη χορτάρι»· «Ας παραγάγουν τα ύδατα έμβια ερπετά»· «Λάζαρε, βγες έξω»· και το έκανε αυτό για μεγαλύτερη και βεβαιότερη πίστη αυτών που είχαν προστρέξει, ώστε το μεν νεκρικό ένδυμα και τα δεσμά να μαρτυρήσουν τη νέκρωση, η δε άμεση υπακοή και ο ανεμπόδιστος φόβος να κηρύξουν τη δεσποτική εξουσία: «Λάζαρε, βγες έξω»· και ο αποσυντεθειμένος ορθωνόταν, και ο σαπισμένος αποκτούσε αισθήσεις· ο νεκρός υπάκουε, και ο δεσμώτης έτρεχε, και εκείνος που θρηνούνταν σκιρτούσε. Για ποιον λόγο όμως ο Σωτήρας χρησιμοποιεί κραυγή τη συγκεκριμένη στιγμή; Διότι, λέει ο ευαγγελιστής, «αφού είπε αυτά, κραύγασε με μεγάλη φωνή: Λάζαρε, βγες έξω». Και ίσως με τη δυνατή φωνή προτύπωνε τη μέλλουσα ανάσταση· διότι, λέει, «θα ηχήσει η σάλπιγγα και οι νεκροί θα αναστηθούν». Αν και έχω πολλά ακόμη να πω, παρασύρομαι στο προκείμενο θέμα και αναγκάζομαι να μεταβώ από τον έναν τάφο στον άλλον.

«Αυτός που θεραπεύει τους συντριμμένους στην καρδιά και επιδένει τα συντρίμματά τους». Κάποιος άλλος αποδίδει: «Τα κατάγματά τους». Επειδή δεν είχε να προβάλει παρρησία που να προέρχεται από τον ενάρετο βίο του, προβάλλει και πάλι τη συμφορά, και αυτό που αποτελεί συνήθεια του Θεού. Διότι δικό Του έργο είναι το να παρηγορεί τους ταπεινωμένους, και αυτό αποτελεί ιδιαίτερο γνώρισμά Του· όπως ακριβώς όταν λέει και ο Παύλος: «Αυτός που ζωοποιεί τους νεκρούς»· και πάλι: «Αυτός που καλεί τα μη όντα ως όντα», αναφέροντας το δικό Του ιδιαίτερο έργο· έτσι λοιπόν και εδώ ο προφήτης λέει, «Αυτός που θεραπεύει τους συντριμμένους», για να δείξει ότι, ακόμη και αν είμαστε ανάξιοι, επειδή είμαστε δικό Του δημιούργημα, ο Θεός δεν θα εγκαταλείψει τη δράση Του, δεν θα αποστεί από τη συνήθειά Του. Έτσι λέει και ο Παύλος: «Αλλά Αυτός που παρηγορεί τους ταπεινούς, παρηγόρησε εμάς». Και πάλι: «Αυτός που δίνει μακροθυμία στους ολιγόψυχους». Και ο ίδιος αυτός προφήτης σε άλλο σημείο λέει: «Καρδιά συντριμμένη και ταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την εξουθενώσει». Όταν, λοιπόν, θελήσεις να απολαύσεις παρηγοριά, ταπείνωσε τον εαυτό σου, σύντριψε τη διάνοιά σου. Αυτά μεν λοιπόν αναφέρονται στη βούλησή Του, στη χρηστότητα και τη φιλανθρωπία Του, ότι δηλαδή αυτό είναι το έργο Του, το να παρηγορεί όσους βρίσκονται σε συμφορές· τα δε επόμενα αναφέρονται στη δύναμή Του: «Αυτός που αριθμεί τα πλήθη των άστρων»· δηλαδή, Αυτός που τα γνωρίζει.

Ότι, λοιπόν, είναι καλά και θαυμαστά, το φανερώνει και η ίδια η όψη τους· ότι, βεβαίως, έχουν και δημιουργό, και ότι δεν έγιναν από μόνα τους ούτε είναι αγένητα, είναι αρκετό να το κατανοήσει κανείς και από την ίδια την ερμηνεία. Εάν όμως κάποιος αμφιβάλλει, ας μάθει από εμένα ότι έχουν δημιουργό και ποιητή, και προνοητή και κηδεμόνα. Διότι δύο πράγματα παραθέτει εδώ, ή μάλλον τρία· και εάν κάποιος τα εξετάσει με ακρίβεια, και τέσσερα: ότι τα δημιούργησε, και ότι τα δημιούργησε εξ ουκ όντων, και ότι τα δημιούργησε με ευκολία, και ότι, αφού δημιουργήθηκαν, τα συγκρατεί. Διότι το να πει, «Αυτός είπε», φανερώνει την ευκολία· όπως ακριβώς φανέρωνε και ο Παύλος λέγοντας: «Εκείνου που ζωοποιεί τους νεκρούς και καλεί τα μη όντα ως όντα», υποδηλώνοντάς μας την ευκολία με τη λέξη της κλήσης.

Διότι, εάν η περιτομή είναι σημείο της πίστεως, αλλά αυτοί αναιρούν εκείνο το πράγμα, δηλαδή αυτό του οποίου η περιτομή είναι σημείο, ποια είναι πλέον η χρησιμότητα της σφραγίδας; Διότι, εάν δεν υποδεικνύει τον στρατιώτη, είναι περιττή και ανώφελη. «Διότι η υπόσχεση προς τον Αβραάμ ή προς το σπέρμα του, ότι δηλαδή θα είναι κληρονόμος του κόσμου, δεν δόθηκε μέσω του νόμου, αλλά μέσω της δικαιοσύνης της πίστεως.» Αφού απέδειξε ότι η πίστη προηγείται της περιτομής, αποδεικνύει πάλι ότι έτσι συμβαίνει και με την εκπλήρωση της υποσχέσεως προς τον Αβραάμ. «Διότι, εάν κληρονόμοι είναι οι προερχόμενοι από τον νόμο, η πίστη έχει αποβεί κενή και η υπόσχεση έχει καταργηθεί· διότι ο νόμος κατεργάζεται οργή. Όπου δε δεν υπάρχει νόμος, δεν υπάρχει ούτε παράβαση. Γι' αυτό προέρχεται εκ πίστεως, ώστε να δίδεται κατά χάριν, για να είναι βέβαιη η υπόσχεση σε όλο το σπέρμα· όχι μόνο σε εκείνο που προέρχεται από τον νόμο, αλλά και σε εκείνο που προέρχεται από την πίστη του Αβραάμ, ο οποίος είναι πατέρας όλων μας, καθώς έχει γραφεί.» Εάν πιστεύουμε, λέει, ότι θα λάβουμε την υπόσχεση από τα έργα του νόμου, η πίστη είναι περιττή. Εφόσον όμως αυτή καταστεί περιττή και ανενεργή, δεν μπορεί να παραμείνει ισχυρή η υπόσχεση. Πώς όμως συμβαίνει αυτό, άκουσε. Ο νόμος καθιστά τους ανθρώπους επικατάρατους και ενόχους τιμωρίας· και ένας άνθρωπος που υπόκειται σε κατάρα και καταδίκη ποτέ δεν θα μπορούσε να λάβει κληρονομία.

Αν όμως, αφήνοντας κατά μέρος τον νόμο, εξετάσουμε την πίστη που δικαιώνει χωρίς τα έργα, θα βρούμε ότι στη δικαιοσύνη οφείλεται χάρη· και αν οφείλεται χάρη και δικαιοσύνη και αγιασμός στον πιστό, όπως αποδείχθηκε στα προηγούμενα, είναι φανερό ότι θα συμμετάσχει και στην κληρονομία της επαγγελίας. Επομένως, αν ο νόμος καθιστά κάποιους επικατάρατους, ενώ η πίστη δικαιώνει, η επαγγελία παραμένει σε αυτούς που δικαιώνονται, και όχι στους επικατάρατους. «Διότι σε κατέστησα πατέρα πολλών εθνών, ενώπιον του Θεού στον οποίο πίστεψε». Εννοεί βέβαια όσους προέρχονται από την πίστη, ώστε να μην πουν οι Ιουδαίοι ότι εννοεί τους Ισμαηλίτες και τους Αγαρηνούς και τους Ιδουμαίους, γι' αυτό πρόσθεσε, «ενώπιον του Θεού στον οποίο πίστεψε»· το δε «ενώπιον» (κατέναντι) έχει την έννοια του «ομοίως». Λέει λοιπόν, πως όπως ακριβώς ο Θεός, στον οποίο πίστεψε ο Αβραάμ, είναι άρχοντας όλων των εθνών, έτσι και ο Αβραάμ είναι πατέρας όλων των εθνών. Αν πάλι δεν ήταν πατέρας όλων, αλλά μόνο των προαναφερθέντων, τότε η δωρεά δεν θα είχε καμία θέση, καθόσον και αν δεν του είχε δοθεί αυτή, θα ήταν πατέρας όλων όσων προέρχονταν από αυτόν σύμφωνα με τον νόμο της φύσης, διότι ο καθένας είναι πατέρας των απογόνων του. Αποδεικνύεται λοιπόν, ότι τον αποκαλεί πατέρα όλων των εθνών. «Εκείνου που ζωοποιεί τους νεκρούς, και καλεί τα μη όντα ως όντα.»

Το ότι καθιστά τον Αβραάμ πατέρα των εθνών, εκείνων δηλαδή που δεν έλκουν την καταγωγή τους από αυτόν, είναι φανερό τόσο από την έκφραση «έναντι», όσο και από το ότι προσθέτει, «αυτού που ζωοποιεί τους νεκρούς», υποδηλώνοντας τη γέννηση του Ισαάκ από νεκρωμένα σώματα, ότι δηλαδή μέσω αυτού έγινε πατέρας πολλών εθνών, εξαιτίας της σωτηρίας που επήλθε στον κόσμο από αυτόν· δηλαδή τον Χριστό, στον οποίο όλα τα έθνη, επειδή πίστεψαν, έδωσαν το δικαίωμα στον Αβραάμ να ονομάζεται πατέρας τους. «Ο οποίος, χωρίς να υπάρχει ελπίδα, πίστεψε με ελπίδα, ώστε να γίνει πατέρας πολλών εθνών, σύμφωνα με το ρηθέν: Έτσι θα είναι το σπέρμα σου. Και χωρίς να κλονιστεί στην πίστη, αναλογίστηκε το σώμα του που ήταν ήδη νεκρωμένο, εφόσον ήταν περίπου εκατό ετών, καθώς και τη νέκρωση της μήτρας της Σάρρας· απέναντι δε στην υπόσχεση του Θεού δεν αμφιταλαντεύτηκε με απιστία, αλλά ενδυναμώθηκε στην πίστη, αποδίδοντας δόξα στον Θεό, έχοντας την απόλυτη βεβαιότητα ότι εκείνο που έχει υποσχεθεί, είναι και σε θέση να το πράξει· γι' αυτό και του λογίστηκε ως δικαιοσύνη».

Ω, βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού! Διότι και εγώ, σε εύθετο χρόνο, θα ενώσω τη φωνή μου με τον απόστολο: πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του και ανεξιχνίαστες οι οδοί του. Ω, ανεξάντλητη αγαθότητα του Θεού! Ω, αγάπη ανεξερεύνητη! Αυτός που καλεί τα μη όντα ως όντα, αυτός που πληροί τον ουρανό και τη γη, του οποίου ο ουρανός είναι θρόνος και η γη υποπόδιο, κατέστησε ευρύχωρο κατοικητήριο τη γαστέρα της δικής του δούλης και μέσα σε αυτήν επιτελεί το καινότερο από όλα τα καινά μυστήρια.

Γι' αυτό και τον εποίησε, και τον εποίησε αγαθό· αυτός όμως, από δική του ελεύθερη προαίρεση, έγινε κακός και κατέστη ο ίδιος αίτιος της τιμωρίας του, ή μάλλον τιμωρεί ο ίδιος τον εαυτό του επιθυμώντας τα μη όντα. Το ότι η πρόγνωση του Θεού δεν έγινε αιτία για να γίνει κακός ο ίδιος ο διάβολος, είναι φανερό· διότι ούτε ο γιατρός που προγνωρίζει την επερχόμενη ασθένεια είναι αίτιος της ασθένειας, αλλά αίτιο μεν της ασθένειας είναι η αταξία, ενώ η πρόγνωση είναι γνώρισμα της επιστήμης του γιατρού, και αίτιο της πρόγνωσης είναι το γεγονός ότι έτσι πρόκειται να συμβεί. Το ότι έτσι έχουν τα πράγματα, το λέει ο Απόστολος: Είναι Αυτός που «καλεί τα μη όντα ως όντα». Πρέπει δε να γνωρίζουμε και τούτο, ότι, σε όποια κατάσταση εξέλθει η ψυχή από το σώμα, έτσι παραμένει αμετάβλητη στο εξής, είτε ποθώντας το αγαθό είτε το πονηρό.

Όμως ο Θεός δεν είναι μόνο αγαθός, αλλά και δίκαιος και βλέπει τα πάντα που δεν έχουν γίνει ακόμη ως υπάρχοντα. Διότι, όπως λέει, καλεί «τα μη όντα ως όντα». Εάν μεν όφειλε από αγαθότητα να μη δημιουργήσει αυτούς που πρόκειται να κολασθούν, μάλλον από υπερβάλλουσα αγαθότητα θα όφειλε και να τους δημιουργήσει και να μην τους κολάσει, αλλά να τους συγχωρήσει όταν αμαρτάνουν· διότι ο ίδιος είναι κύριος και των δύο, και της δημιουργίας και της συγχώρησης. Εάν όμως είναι δίκαιο να κολάζονται όσοι αμαρτάνουν, ήταν δίκαιο και να δημιουργηθούν. Διότι ο Θεός βλέπει «τα μη όντα ως όντα» και δεν κρίνει από την έκβαση των πραγμάτων, αλλά από την πρόγνωση των μελλοντικών. Επειδή ούτε αποκτά γνώση από την έκβαση όσων συμβαίνουν, αλλά προγνωρίζει τα μελλοντικά και σύμφωνα με την πρόγνωσή του προορίζει. Πώς άλλωστε θα μπορούσε να προγνωρίζει αυτό που δεν πρόκειται να υπάρξει;

Επειδή δε, ομολογώντας μία ουσία του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, ευλόγως διακηρύσσουμε ως κοινά όλα όσα ανήκουν στην κατ' αυτόν τον τρόπο αμέριστη και αδιαίρετη Τριάδα —τη βασιλεία, την εξουσία, την παραγωγή και δημιουργία των πάντων, την πρόνοια, τη συντήρηση, όλα ομού σύμφωνα με τη μία δύναμη και ενέργεια της μίας ουσίας—, αναγορεύουμε και αυτήν ως τη μία αρχή των πάντων. Όχι άλλη μεν αρχή για τις εναδικές υποστάσεις, αν υπάρχουν κάποιες, όπως ισχυρίζεται αυτός, και άλλη για τη νοερή ουσία, άλλη για την ψυχική και άλλη για τις σωματικές φύσεις, αλλά την ίδια και μία [αρχή] για όλα: για τα όντα, τα μη όντα (διότι και εκείνα τα ονομάζει σαν να ήταν όντα), τον νου, τον λόγο, τη σοφία, τη γνώση, τη ζωή, τη φύση, τα είδη, τις στερήσεις· διότι και αυτές τις ειδοποιεί αφ' εαυτής για όλα τα σώματα και τα ασώματα. Γι' αυτό και την υμνούμε ως νου και ως λόγο και ως ζωή και ως κάθε αρετή, σοφία, δικαιοσύνη, ειρήνη, αγάπη, αλήθεια· ακόμη, λαμβάνοντας ονόματα από τα αισθητά, την ονομάζουμε φως, στερέωμα, κράτος, ισχύ, καταφυγή, προστασία, απλώς με καθετί σύμφωνα με κάθε είδος και κάθε κατάφαση, και όχι μόνο, αλλά και με κάθε στέρηση και άρνηση, όταν θελήσουμε να φανερώσουμε την υπεροχή της απέναντι στα πάντα.

Και από όσα έχουμε πει είναι φανερό το πόρισμά μας, ότι ούτε η ψυχή είναι παρακτική αιτία κανενός από τα όντα, αλλά ούτε και ο νους, παρά μόνο ο πρώτος και μόνος και υπέρνοος και υπερούσιος και παναίτιος Θεός, ο οποίος και υμνείται από εμάς ως το Ένα και το Αγαθό, ο οποίος είναι υποστάτης και των στερήσεων και απλώς του μη όντος, καθώς επίσης υμνείται ως εκείνος που καλεί τα μη όντα ως όντα. Εάν βέβαια πρέπει να θεωρήσουμε την ψυχή, και τον νου που με άλλον τρόπο βρίσκεται υπεράνω αυτής, ως αιτία κάποιων πραγμάτων, αυτά είναι μόνο η αρετή και η κακία, τα οποία και εξαρτώνται από εμάς, και τα οποία δεν υφίστανται ως ουσίες, αλλά ονομάζονται συμβεβηκότα και ποιότητες. Έτσι, λοιπόν, πρέπει να διατυπωθεί το ζήτημα: το αίτιο των πάντων ενεργεί και προ των πάντων και μέσα σε όλα και διαμέσου όλων και μετά από όλα, και είναι υποστατικό των πάντων, και δεν είναι τελειότερο ούτε ισχυρότερο (διότι είναι ασύγκριτο) αλλά είναι το ίδιο το παντέλειο και υπερτέλειο και παντοδύναμο και υπερδύναμο, ενώ κανένα από όσα προέρχονται από αυτό και έπονται αυτού δεν αποτελεί υποστατική και παρακτική ή ποιητική αιτία. Επομένως, είναι φανερό ότι ούτε η ψυχή είναι αιτία των σωμάτων, ούτε ο νους της ψυχής ή, μετά την ψυχή, των σωμάτων, αλλά αυτό ακριβώς το παναίτιο και υπεράγαθο Αγαθό, το υπερούσιο Ον, ο υπέρνοος Νους, η υπέρζωος Ζωή, ο τρισυπόστατος και μόνος Θεός, είναι ποιητής κάθε νου και κάθε ψυχής και όλων των σωμάτων, εμψύχων και αψύχων, και ο υποστάτης κάθε είδους και κάθε στέρησης.

Έτσι και η ύλη και τα είδη και όλα τα όντα δημιουργήθηκαν από το ένα ποιητικό αίτιο, το οποίο υπάρχει προ πάντων, και όλα είναι όντα, και όλα είναι ολότητες, και όλα είναι μέρη, σε σχέση δηλαδή με το ένα ή με το άλλο· και όλα είναι είδη και κανένα δεν στερείται είδους, ούτε από αυτά τα αισθητά, πολλώ δε μάλλον από τα νοητά. Οι δε στερήσεις μετέχουν στο ον και υπάρχουν κατά κάποιον τρόπο, όχι καθ' εαυτές, αλλά κατά την άπειρη και απεριόριστη δύναμη του υπερόντος Θεού, ο οποίος καλεί τα μη όντα ως όντα και, όταν το θέλει, κάνει και αυτά να υπάρχουν, όπως ακριβώς δημιούργησε και τα πάντα ως όντα από τα μη όντα.

Εσύ, λοιπόν, ενώ νόμισες ότι ρωτάς με τρόπο περιορισμένο, άπλωσες γύρω από την ερώτηση τόσο μεγάλο πλάτος σύγχυσης, προβάλλοντας εκείνο το αόριστο σύγγραμμα· εγώ όμως, τιμώντας το μέτρο και σε αυτό, θα προσπαθήσω να περιλάβω την ίδια την ερώτηση με όρους ασύγχυτους και διευκρινισμένους, διατυπώνοντάς την έτσι όπως συνηθίζεται να προβάλλεται από τους πιο λογίους, και να δώσω την κατάλληλη απάντηση όσο είναι δυνατόν, ώστε και στα δύο να αποφύγω εξίσου την παρέκκλιση προς τα δύο άκρα του μέτρου. Ότι, λοιπόν, ο Θεός, που είναι προ πάντων και επί πάντων και υπέρ τα πάντα, αποτελεί το όριο και των όντων και των μη όντων, εφόσον προϋπάρχει, για να το πω έτσι, υπερουσίως, και «καλεί τα μη όντα ως όντα» σύμφωνα με τον θείο λόγο, καθώς και των αγαθών και των κακών, και αυτών των τελευταίων κατά το μέρος που μετέχουν στο αγαθό· διότι δεν υπάρχει απολύτως τίποτε που να είναι απλώς κακό, ούτε έχει αναμειχθεί στα όντα κάποια ουσία και φύση κακού, αλλά αν τυχόν υπάρχει κάπου, υπάρχει μόνο κατά συμβεβηκός. Και είναι όριο των αναγκαίων, και των ενδεχομένων, και των ορισμένων, και των αορίστων, και του πέρατος, και της απειρίας, και της στάσης, και της κίνησης, και απλώς των πάντων, καθώς βεβαίως κατέχει προκαταβολικά τα πάντα μέσα Του κατά μία υπέρτατη απλότητα, απορρίπτοντας κάθε διπλότητα, και με την ακίνητη στάση Του στον εαυτό Του διαπερνά τα πάντα, χωρίς να αφήνει τίποτε έξω από τα όρια της πρόνοιάς Του. Και είναι αρχή των πάντων, ως αίτιος· και τέλος, ως ο τελικός σκοπός· και μεσότητα, καθώς στηρίζει τα πάντα μέσα Του.

Απομένει, λοιπόν, να τοποθετείται αυτό στο απολύτως ανύπαρκτο, εκτός εάν και αυτό έχει οριστεί από τον Υπερόντως Όντα, ο οποίος καλεί τα μη όντα ως όντα.

Εάν, λοιπόν, ο Θεός είναι ο Υπάρχων (ο «Ων»), διότι έχει συλλάβει και περιέχει μέσα Του ολόκληρο το είναι, ενώ το κακό και η αμαρτία είναι το «μη ον», διότι αυτή αποτελεί έκπτωση από το ον, άρα ο Υπάρχων δεν είναι το μη ον· και κατά συνέπεια δεν θα υπάρξει ως μη ον με την έννοια της εκπτώσεως από το ον. Διότι, από άλλη άποψη, ως προϋπάρχων και υπερυπάρχων και ως Αυτός που καλεί τα μη όντα ως όντα, θα μπορούσε να ονομαστεί και «μη ων» (καθώς υπερβαίνει το είναι)· επομένως, ούτε αμαρτωλός είναι, ούτε αναφέρεται από τον Απόστολο ότι τα ονόματα της αμαρτίας υπάρχουν ανάμεσα στους αμαρτωλούς, τα οποία [ονόματα], ακριβώς επειδή είναι μη όντα, δεν έχουν καν συμπεριληφθεί από αυτόν ώστε να συναριθμούνται μαζί με τα πάντα. Οι άγιοι Άγγελοι, λοιπόν, έχουν θεοειδές και το είναι και το δύνασθαι και το ενεργείν, σύμφωνα με τα οποία ονομάζονται Άγγελοι Κυρίου και δυνατοί σε ισχύ, οι οποίοι εκτελούν το θέλημά Του. Ώστε, και κατά τον λόγο της υπάρξεως (του είναι) βρίσκεται μέσα τους ο Θεός κατά μετοχήν, και κατά τον λόγο της δυνάμεως και κατά τον λόγο της ενέργειας, και με αυτόν τον τρόπο τα πάντα υπάρχουν σε Αυτόν, και η ουσία και η δύναμη και η ενέργεια, ήγουν η κάθαρση, ο φωτισμός και η τελείωση.

Ρωμ. 4,17 〈Κατέναντι:〉 εναντίον, ενώπιον, στο πρόσωπο του Θεού. Διότι έχει ειπωθεί στο πρόσωπο του Θεού, δηλαδή σαν από το πρόσωπο του Θεού, το 〈σε κατέστησα πατέρα πολλών εθνών.〉 Διότι, επειδή είπε 〈καθώς έχει γραφτεί,〉 χωρίς να προσθέσει πού έχει γραφτεί ή πώς, προσέθεσε, αν και με υπερβατό σχήμα, το 〈κατέναντι του Θεού,〉 παριστώντας έτσι την αξιοπιστία και τη βεβαιότητα του «έχει γραφτεί». 〈Καθώς έχει γραφτεί κατενώπιον του Θεού〉, δηλαδή στο πρόσωπο του Θεού και από το πρόσωπο του Θεού. Αξιόπιστη είναι, λέει, η Γραφή, αμετάπτωτη, βέβαιη, ο Θεός είναι αυτός που μίλησε μέσα σε αυτήν: 〈σε κατέστησα πατέρα πολλών εθνών.〉 Η συνέχεια λοιπόν της συντακτικής δομής του λόγου είναι: 〈καθώς έχει γραφτεί κατέναντι του Θεού, στον οποίο πίστεψε, ότι πατέρα πολλών εθνών〉 και τα εξής.

Ορθώς λέγει: «και καλεί τα μη όντα ως όντα»· διότι με τον λόγο του φέρνει τα μη όντα στην ύπαρξη και ταυτόχρονα με το κάλεσμά του τα παράγει, ώστε να υπάρχουν. Για εκείνον είναι δυνατό και πολύ εύκολο να καλεί και τα μη όντα ως όντα, και αντιστρόφως, εάν το θελήσει, να καλεί και τα όντα ως μη όντα.

Εξ αυτών, λοιπόν, εγκαθίστανται επίσκοποι και χειροτονούνται περισσότεροι ιερείς και ανεγείρονται άγιοι ναοί· και εκείνοι που πριν δεν ήταν λαός, αλλά βάρβαρο έθνος, τώρα γίνονται και ονομάζονται «λαός Θεού». Και τη μη ελεηθείσα κληρονομιά των Βουλγάρων, ο Θεός την ονομάζει ελεηθείσα, Αυτός που καλεί τα μη όντα ως όντα (ας συμφωνήσει επ' αυτού ο Παύλος με τον Ωσηέ)· και ο λαός που καθόταν προηγουμένως στο σκοτάδι της άγνοιας, είδε τώρα το μεγάλο και αληθινό φως της επιγνώσεως, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο. Μπορούσε, λοιπόν, να δει κανείς από τότε να πληθαίνουν και πάλι οι εκκλησίες και, τους θείους ναούς που είχαν κατεδαφίσει οι προαναφερθέντες Όμβροι και οι Βούλγαροι, τους ανοικοδόμησαν άριστα και τους ανήγειραν εκ θεμελίων και γέμιζαν εδώ όλη τη γη με τη δόξα και την αίνεση του Κυρίου. Εδώ βέβαια εκπληρωνόταν αυτό που ειπώθηκε από τον προφήτη Ιεζεκιήλ: «πλήρης δόξης ο οίκος Κυρίου»· και πάλι ο ίδιος λέει: «πλήρης πάσα η γη της δόξης Κυρίου». Αλλά και ο Δαβίδ αναφέρει ότι η αίνεσή του βρίσκεται «εν εκκλησία οσίων»· και πάλι, «εν εκκλησίαις ευλογείτε τον Θεόν, Κύριον εκ πηγών Ισραήλ», ήτοι από τη φυλή των Βουλγάρων.