Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 4:19

Πες, ω Δαβίδ: δίνεις προσταγές στον Θεό; Με νόμους και διατάγματα περιτειχίζεις την απόφαση του Θεού; Με χαλινάρια περιορίζεις τα λόγια του Δημιουργού; Αποκρίνεται: Δεν τα λέω αυτά διατάζοντας, αλλά επιθυμώντας να απολαύσω το έλεός Του: «Ελέησόν με, Κύριε, διότι είμαι ασθενής». Ώ της ευλαβείας! Ο βασιλιάς προβάλλει τις κραυγές ενός μαστιζόμενου δούλου. Επειδή παρακάλεσε να μην ελεγχθεί με θυμό ούτε να τιμωρηθεί με οργή, καθώς του ζητείται ως χρεώστη και υπεύθυνου η παρακαταθήκη και το δάνειο της ψυχής και του σώματος, και επειδή δεν έχει να αποδώσει ακέραια τα κεφάλαια της φύσεως, παρακαλούσε: «Ελέησόν με, Κύριε, διότι είμαι ασθενής». Διότι ως ασθένεια τώρα λέγει, όχι την αρρώστια του σώματος, αλλά την εκούσια ατονία της πίστεως. Ότι δε υπάρχει ασθένεια πίστεως, το λέγει ο Απόστολος: «Αυτόν που ασθενεί στην πίστη, να τον δέχεστε». Και αλλού περί του Αβραάμ: «Και μη έχοντας ασθενήσει στην πίστη, δεν θεώρησε το σώμα του νεκρωμένο», ως προς την όψιμη τεκνογονία.

Όταν πλησιάζει ο θάνατος, τότε γίνεται σπορά παιδιού; Όταν στην ηλικία είμαι παππούς, τότε στην προσδοκία γίνομαι πατέρας; Δεν υπάρχει καμία απολύτως ελπίδα για απόγονο· νεκρώθηκαν τα γεννητικά όργανα, αποκοιμήθηκε πλέον η φύση, παραμένει σε αδυναμία αφύπνισης της επιθυμίας, περιέπεσε σε λήθη του ίδιου της του εαυτού. Και εγώ, εξαιτίας του γήρατος, έχω σκύψει προς τη γη, και η Ελισάβετ έχει εφοδιαστεί με βακτηρία για να στηρίζεται. Μία φορά άνθισε η ξερή ράβδος του Ααρών, και όχι πολλές. Από πού θα βεβαιωθώ γι' αυτό; Ο δε άγγελος του είπε: Τι φλυαρείς, Ζαχαρία; Και είσαι ιερέας, και αμφιβάλλεις; Δεν ήταν εκατό ετών ο Αβραάμ, και η μήτρα της Σάρρας δεν βρισκόταν σε νέκρωση; Μήπως δεν εστάλη ο δικός τους καρπός; Αν δεν είχες παραδείγματα, δικαιολογημένα θα αμφέβαλες· εφόσον όμως κατάγεσαι από εκείνους, γιατί δεν αναλογίζεσαι τα δικά τους; Ο εθνικός Αβραάμ πίστεψε, και εσύ, που είσαι ιερέας, αμφιβάλλεις; Εκείνος ευωδίασε χωρίς να προσφέρει θυμίαμα, και εσύ μέσα στο θυσιαστήριο σκοτίστηκες σαν από καπνό; Εκείνος, όταν δέχθηκε τον κληρονόμο, αγαλλίασε, και εσύ τον πρόδρομο Ιωάννη δεν τον υπολογίζεις καθόλου; Αυτός θα σε απαλλάξει από την καταδίκη, αυτός σε λύτρωσε από την κατάρα· αυτός κρατάει το κλειδί της γλώσσας σου· αυτός θα επιστρέψει πολλούς προς τον Κύριο· αυτός θα προπορευθεί με τη δύναμη του προφήτη Ηλία, όχι οδηγώντας πύρινο άρμα, αλλά ετοιμάζοντας το λουτρό του Ιορδάνη για τον πολύ ρύπο των αμαρτιών.

Και ιδού, θα παραμείνεις σιωπηλός και δεν θα μπορείς να μιλήσεις μέχρι την ημέρα που θα πραγματοποιηθούν αυτά, επειδή δεν πίστεψες στα λόγια μου, τα οποία θα εκπληρωθούν στον καιρό τους. ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ. Και χωρίς να ασθενήσει στην πίστη, δεν αναλογίστηκε το δικό του σώμα που ήταν ήδη νεκρωμένο, όντας περίπου εκατό ετών, ούτε τη νέκρωση της μήτρας της Σάρρας.

Και κάθε έργο του έχει τελεστεί με πίστη. Εγκατέλειψε τους γονείς του για την πίστη· εγκατέλειψε πατρίδα, χώρα και οικία για την πίστη. Όπως λοιπόν εκείνος δικαιώθηκε, έτσι να δικαιωθείς και εσύ. Ήταν πλέον νεκρός ως προς το σώμα για τεκνογονία· διότι ήταν ηλικιωμένος, και είχε σύζυγο επίσης ηλικιωμένη, τη Σάρρα, και καμία ελπίδα τεκνογονίας δεν απέμενε. Ο Θεός υπόσχεται στον ηλικιωμένο τεκνογονία· και ο Αβραάμ, χωρίς να κλονιστεί στην πίστη, και αν και αντιλήφθηκε ότι το σώμα του ήταν ήδη νεκρωμένο, δεν έδωσε προσοχή στην αδυναμία του σώματος αλλά στη δύναμη Εκείνου που έδωσε την υπόσχεση, και επειδή θεώρησε αξιόπιστο Αυτόν που υποσχέθηκε, απέκτησε το τέκνο με τρόπο παράδοξο, από σώματα νεκρωμένα.

Ο Αβραάμ, σε γεροντική ηλικία, αποκτά παιδί ενώ «το σώμα του ήταν ήδη νεκρωμένο» και από τους νεκρούς ο Θεός τού χάρισε την ελπίδα, ενώ μάλιστα είχε νεκρωθεί «η μήτρα της Σάρρας»· και αυτό που είχε «παλιώσει και βρισκόταν κοντά στον αφανισμό», η πηγή της συνήθους γυναικείας λειτουργίας που είχε ξηρανθεί, λαμβάνει ξανά δύναμη για σύλληψη σπέρματος, και η ηλικιωμένη κυοφορεί σαν να ήταν νεότερη. Και ο Ισαάκ, μέσα από τον θάνατο, παραδόθηκε ζωντανός στον πατέρα του· διότι ο Θεός, παραδίδοντας το παιδί ζωντανό στον πατέρα από τους νεκρούς, κήρυττε την ελπίδα της αναστάσεως. Ο Ιακώβ αποδεικνύει το ίδιο ζήτημα, μην αφήνοντας σε δεύτερη μοίρα την ελπίδα των οστών· διότι φρόντιζε γι' αυτά όχι ως κάτι που χάνεται, αλλά ως κάτι που πρόκειται να αναζήσει ξανά, και έδωσε ρητή εντολή να ανακομιστούν από τη χώρα των Αιγυπτίων, και όχι παρεμπιπτόντως. Και ο Ιωσήφ αυτό επισήμανε λέγοντας: «θα πάρετε μαζί σας και τα δικά μου οστά»· «διότι ο Κύριος θα σας επισκεφθεί με τη χάρη Του». Αν δεν υπήρχε ελπίδα αναστάσεως, ποια θα ήταν η μέριμνα για τα οστά, ώστε οι δίκαιοι να δίνουν εντολές για οστά που φθείρονται; Η πρώτη φωνή προς τον Μωυσή ήταν η μαρτυρία του Θεού: «Εγώ είμαι ο Θεός του Αβραάμ και ο Θεός του Ισαάκ και ο Θεός του Ιακώβ», αυτών δηλαδή που στον κόσμο έχουν κοιμηθεί, αλλά κοντά σε εμένα ζουν. Ένα και το αυτό είναι το Πνεύμα, το οποίο μίλησε στον Νόμο και διδάσκει στο Ευαγγέλιο. Διότι αυτό επισήμανε και στους Σαδδουκαίους ο Σωτήρας: «Εγώ που ομιλώ στους προφήτες, ιδού, είμαι παρών».

Διότι βέβαια ο μακάριος Μωυσής (μιας και φθάσαμε πλέον και στις Κυριακές Γραφές) δεν γνωρίζει άραγε να ονομάζει σώμα αυτό που βλέπουμε; Αναφερόμενος σε εκείνον που άγγιξε κάτι ακάθαρτο, λέγει στους κανόνες περί καθαρμών: «και θα πλύνει τα ιμάτιά του και θα λούσει το σώμα του με νερό και θα παραμείνει ακάθαρτος έως το βράδυ». Και τι να πούμε για τον Ιώβ; Δεν γνωρίζει και αυτός να αποκαλεί σώμα αυτό που νεκρώνεται, λέγοντας: «μολύνεται το σώμα μου μέσα στη σήψη των σκωλήκων»; Αλλά και ο Σολομών αναφέρει ότι «σε κακόβουλη ψυχή δεν πρόκειται να εισέλθει η σοφία, ούτε θα κατοικήσει σε σώμα υποδουλωμένο στην αμαρτία». Και στο βιβλίο του Δανιήλ, για τους μάρτυρες λέγεται: «η φωτιά δεν κυρίευσε το σώμα τους, και ούτε μία τρίχα της κεφαλής τους δεν κάηκε». Και ο Κύριος λέγει στο Ευαγγέλιο: «Γι' αυτό σας λέω· μην μεριμνάτε για το τι θα φάτε ή τι θα ντυθείτε. Δεν αξίζει η ψυχή περισσότερο από την τροφή και το σώμα περισσότερο από το ένδυμα;» Αλλά και ο Απόστολος, λέγοντας «ας μην βασιλεύει λοιπόν η αμαρτία στο θνητό σας σώμα», αποδεικνύει ότι αναγνωρίζει ως σώμα αυτό ακριβώς που περιβαλλόμαστε, και πάλι: «αν όμως το πνεύμα Εκείνου που ανέστησε τον Ιησού κατοικεί μέσα σας, Εκείνος που ανέστησε τον Χριστό εκ νεκρών θα ζωοποιήσει και τα θνητά σας σώματα», και πάλι: «εάν πει το πόδι: επειδή δεν είμαι χέρι, δεν ανήκω στο σώμα, δεν σημαίνει εξαιτίας αυτού ότι δεν ανήκει στο σώμα», και πάλι: «και μην έχοντας κλονιστεί στην πίστη, ο Αβραάμ δεν έλαβε υπόψη του το δικό του νεκρωμένο σώμα».

Για να καταλάβεις, λοιπόν, ότι για αυτά ομιλεί, άκουσε τα εξής: «Και μη έχοντας ασθενήσει ως προς την πίστη, δεν αναλογίστηκε το δικό του σώμα που ήταν ήδη νεκρωμένο, όντας περίπου εκατό ετών, ούτε τη νέκρωση της μήτρας της Σάρρας». Είδες πώς παραθέτει και τα εμπόδια, αλλά και το υψηλό φρόνημα του δικαίου που τα υπερβαίνει όλα;

Διότι δεν προχώρησε αμέσως σε αυτό που προαναφέραμε, αλλά τι λέει; «Η δε δικαιοσύνη που προέρχεται από την πίστη λέει τα εξής: Μην πεις στην καρδιά σου: Ποιος θα ανέβει στον ουρανό; (δηλαδή, για να κατεβάσει τον Χριστό), ή ποιος θα κατεβεί στην άβυσσο; (δηλαδή, για να ανεβάσει τον Χριστό από τους νεκρούς)». Διότι, όπως ακριβώς στην αρετή των έργων αντιστέκεται η ραθυμία και η χαλάρωση, η οποία εξασθενεί τους κόπους, και χρειάζεται ψυχή που να αγρυπνεί σφόδρα ώστε να μην υποχωρεί, έτσι και όταν πρέπει κανείς να πιστέψει, υπάρχουν λογισμοί που αναστατώνουν και λυμαίνονται τη διάνοια των πολλών, και χρειάζεται γενναία ψυχή για να τους αποκρούσει. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο φέρνει και αυτούς τους ίδιους (τους λογισμούς) στο μέσον· και ό,τι έπραξε στην περίπτωση του Αβραάμ, το ίδιο πράττει και εδώ. Διότι και εκεί, αφού έδειξε ότι αυτός δικαιώθηκε από την πίστη, για να μη φανεί ότι έλαβε μάταια και χωρίς λόγο έναν τόσο μεγάλο στέφανο, σαν να μην ήταν σπουδαίο το κατόρθωμά του, εξυψώνοντας τη φύση της πίστης λέει: «Αυτός πέρα από κάθε ελπίδα πίστεψε με ελπίδα ότι θα γίνει πατέρας πολλών εθνών, και χωρίς να ασθενήσει στην πίστη, δεν έλαβε υπόψη του το δικό του σώμα που ήταν πλέον νεκρωμένο, ούτε τη νέκρωση της μήτρας της Σάρρας· και ως προς την υπόσχεση του Θεού δεν κλονίστηκε από απιστία, αλλά ενδυναμώθηκε μέσω της πίστης, δίνοντας δόξα στον Θεό, και έχοντας την πλήρη βεβαιότητα ότι εκείνο που έχει υποσχεθεί, είναι ικανός και να το πράξει».

Από τόσο μεγάλη απόσταση λοιπόν και μετά από τόσο πολύ χρόνο, είδαν τον Χριστό να σταυρώνεται. Έτσι κι εσείς βλέπετε τους νεκρούς να ανασταίνονται· έτσι σήμερα είδατε τον λεπρό να καθαρίζεται· έτσι είδατε τον παραλυτικό να σηκώνεται, και μάλιστα είδατε καλύτερα από τους Ιουδαίους που ήταν παρόντες. Διότι εκείνοι μεν, αν και παρόντες, δεν παραδέχτηκαν το θαύμα, ενώ εσείς, αν και απόντες, αποδεχτήκατε την πίστη. Ώστε δίκαια σας είπα ότι μακάρια είναι τα μάτια σας, επειδή βλέπουν. Αν πάλι επιθυμείς να μάθεις και από αλλού ότι τα μάτια της πίστης βλέπουν τα αόρατα, ενώ προσπερνούν τα ορατά· διότι δεν θα μπορούσαν αλλιώς να δουν τα αόρατα, εάν δεν περιφρονούσαν όσα προαναφέρθηκαν· άκουσε τον Παύλο που μιλάει για τον Αβραάμ, ότι δηλαδή με τα μάτια της πίστης είδε να γεννιέται ο γιος του, ο Ισαάκ, και έτσι αποδέχτηκε την υπόσχεση. Διότι τι λέει; «Και χωρίς να ασθενήσει στην πίστη, δεν αναλογίστηκε το δικό του σώμα που ήταν νεκρωμένο». Μεγάλη είναι η δύναμη της πίστης. Διότι, όπως ακριβώς οι ανθρώπινοι λογισμοί είναι δειλοί και ασθενικοί, έτσι η πίστη είναι ισχυρή και δυνατή. Δεν αναλογίστηκε το δικό του νεκρωμένο σώμα. Βλέπεις πώς άφησε κατά μέρος τα ορατά; Πώς δεν κοίταξε τα γηρατειά; Αν και αυτά βρίσκονταν μπροστά στα μάτια του· ωστόσο, έβλεπε με τα μάτια της πίστης και όχι του σώματος. Γι' αυτό δεν είδε τα γηρατειά, ούτε τη νέκρωση της Σάρρας· δεν αναλογίστηκε τη νέκρωση της μήτρας της Σάρρας.

Πώς να επαινέσω επάξια την πίστη σου, πανόλβιε; Διότι δεν αμφέβαλες για την υπόσχεση, ούτε κλονίστηκες απέναντι στην εξαγγελία, ούτε συλλογίστηκες ότι το ίδιο σου το σώμα ήταν πλέον νεκρωμένο, όντας περίπου εκατό ετών, ούτε απέβλεψες στη στειρότητα της μήτρας της Σάρρας, αλλά ενδυναμώθηκες μέσω της πίστεως, γνωρίζοντας ότι αυτό που υποσχέθηκε ο Θεός, έχει τη δύναμη και να το εκπληρώσει. Επειδή ο δημιουργός της φύσεως δεν υποδουλώνεται στα πάθη της φύσεως, διότι ο Θεός δεν υπόκειται στην αναγκαιότητα της φύσεως σε όσα εργάζεται, εφόσον είναι ο δημιουργός κάθε φύσεως· αντίθετα, η φύση ακολουθεί σε κάθε είδους μεταβολή το ελεύθερο θέλημα του Δημιουργού της. Γι' αυτό τον λόγο δεν διαψεύστηκες στις ελπίδες σου, μακάριε, αλλά ονομάζεσαι πατέρας στον καθορισμένο χρόνο, σε νεκρωμένη ηλικία. Και πρώτα βλέπεις καρπό από τη Σάρρα, και θαυμάζεις πώς, ενάντια σε κάθε ελπίδα, αναβλύζουν οι πηγές του γάλακτος στη γερασμένη γυναίκα, και έπειτα από λίγο ψελλίζεις τρυφερά προς το νεογέννητο, διδάσκοντας το βρέφος να σε αποκαλεί πατέρα, ζητώντας από το τέκνο αυτήν ακριβώς την προσφώνηση, την οποία προκαταβολικά μέσω της υποσχέσεως είχε επικυρώσει η χάρις.

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και ο Παύλος, αφού διηγήθηκε τα σχετικά με τη γέννησή του από τη στείρα, και αφού είπε ότι ο πατέρας του, αντίθετα σε κάθε ελπίδα, πίστεψε με ελπίδα, και ότι «Χωρίς να ασθενήσει στην πίστη, παρατήρησε το δικό του σώμα που ήταν πλέον νεκρωμένο και τη νέκρωση της μήτρας της Σάρρας· ως προς την υπόσχεση του Θεού, όμως, δεν αμφέβαλε λόγω απιστίας, αλλά ενδυναμώθηκε μέσω της πίστης, δίνοντας δόξα στον Θεό, και έχοντας την απόλυτη βεβαιότητα ότι αυτό που Εκείνος έχει υποσχεθεί, είναι δυνατός και να το πράξει»· γι' αυτό και πρόσθεσε: «Δεν γράφτηκε δε μόνο για εκείνον, αλλά και για εμάς, στους οποίους πρόκειται να λογιστεί, δηλαδή σε όσους πιστεύουν σε Εκείνον ο οποίος ανέστησε από τους νεκρούς τον Ιησού Χριστό τον Κύριό μας». Είναι φανερό, λοιπόν, ότι η γέννηση του Ισαάκ ήταν τύπος της αναστάσεως του Χριστού.

Διότι, εάν το να μην περιεργάζεται κανείς τις υποσχέσεις Του σημαίνει ότι Τον δοξάζει, το να πολυπραγμονεί και να ερευνά διεξοδικά όχι μόνο τις αποφάσεις Του, αλλά και τον Ίδιο που τις εξέδωσε, σημαίνει ότι Τον ατιμάζει. Το ότι, μάλιστα, το να μην περιεργάζεται κανείς τις υποσχέσεις Του αποτελεί δοξολογία προς Αυτόν, άκουσε τον Παύλο που μιλά για τον Αβραάμ, την υπακοή του και την απόλυτη πίστη του σε όλα: «Διότι αναλογίστηκε», λέει, «το δικό του σώμα που ήταν πλέον νεκρωμένο, καθώς και τη νέκρωση της μήτρας της Σάρρας· απέναντι, όμως, στην υπόσχεση του Θεού δεν κλονίστηκε από απιστία, αλλά ενδυναμώθηκε από την πίστη». Η φύση και η ηλικία, λέει, τον οδηγούσαν σε απόγνωση, αλλά η πίστη του ενέπνεε αγαθές ελπίδες. Αντιθέτως, ενδυναμώθηκε στην πίστη, αποδίδοντας δόξα στον Θεό και έχοντας την πλήρη βεβαιότητα ότι εκείνο που Αυτός έχει υποσχεθεί, έχει και τη δύναμη να το πράξει. Βλέπεις ότι αυτός που έχει απόλυτη βεβαιότητα για όσα αποφασίζει ο Θεός, αποδίδει δόξα στον Θεό; Εάν, λοιπόν, αποδίδει δόξα στον Θεό εκείνος που Τον πιστεύει, εκείνος που δεν Τον πιστεύει στρέφει την προσβολή εναντίον Του στο ίδιο του το κεφάλι. «Εσύ ποιος είσαι που ανταπαντάς στον Θεό;» Έπειτα, θέλοντας να καταδείξει πόση είναι η απόσταση μεταξύ ανθρώπου και Θεού, δεν την παρουσίασε σε όλο της το μέγεθος, εντούτοις από το παράδειγμα που δόθηκε είναι δυνατόν να συλλάβει κανείς την έννοια μιας πολύ μεγαλύτερης διαφοράς.

Γι' αυτόν τον λόγο προηγήθηκαν οι στείρες, ώστε να γίνει πιστευτή η γέννηση· μάλλον όμως, όχι μόνο για να γίνει πιστευτή η γέννηση, αλλά, αν το εξετάσουμε με ακρίβεια, θα διαπιστώσουμε ότι η στειρότητα αποτελεί προτύπωση αυτού τούτου του θανάτου. Δ'. Αλλά προσέξτε, διότι αυτό που πρόκειται να ειπωθεί είναι λεπτό· πρόκειται δηλαδή να αναπτύξουμε πώς η μήτρα της Σάρρας, αν και βρισκόταν σε στειρότητα, μας καθοδηγεί προς την πίστη της αναστάσεως. Πώς λοιπόν μας καθοδηγεί; Όπως ακριβώς αυτή, ενώ ήταν νεκρή, αναστήθηκε με τη χάρη του Θεού και έδωσε ζωή στο ζωντανό σώμα του Ισαάκ· έτσι και ο Χριστός, αφού νεκρώθηκε, αναστήθηκε με τη δική Του δύναμη. Και για να βεβαιωθείτε ότι δεν είναι βεβιασμένο αυτό που ειπώθηκε, ακούστε τον ίδιο τον Παύλο να λέει. Διότι, αφού μίλησε για τον Αβραάμ λέγοντας ότι «Δεν αναλογίστηκε τη νέκρωση της μήτρας της Σάρρας, αλλά ενδυναμώθηκε στην πίστη, δίνοντας δόξα στον Θεό, και έχοντας την απόλυτη βεβαιότητα ότι εκείνο που έχει υποσχεθεί είναι δυνατός και να το πράξει», δηλαδή να κάνει από νεκρά σώματα να γεννηθεί ζωντανός υιός· έπειτα, καθοδηγώντας μας από εκείνη την πίστη σε τούτη εδώ, πρόσθεσε: «Δεν γράφτηκε μόνο για εκείνον, ότι του λογίστηκε, αλλά και για εμάς». Γιατί; «Σε εμάς», λέει, «στους οποίους πρόκειται να λογιστεί, οι οποίοι πιστεύουμε σε Εκείνον που ανέστησε από τους νεκρούς τον Ιησού τον Κύριό μας».

Γι' αυτό και ο Παύλος, επισημαίνοντας ακριβώς αυτό, έλεγε τα εξής: «Και τη νέκρωση της μήτρας της Σάρρας». Δεν είπε απλώς τη νέκρωση της Σάρρας, για να μην υποθέσεις ότι οφειλόταν μόνο στην ηλικία, αλλά τη νέκρωση της ίδιας της μήτρας, η οποία είχε επέλθει όχι μόνο από την πάροδο του χρόνου, αλλά και εκ φύσεως. Παρόλα αυτά όμως, μολονότι υπήρχαν, όπως είπα, τόσο μεγάλα εμπόδια, εκείνος (ο Αβραάμ), γνωρίζοντας τι ακριβώς σημαίνει η υπόσχεση του Θεού, πόσο πολυμήχανη και δυνατή είναι, και ότι δεν εμποδίζεται ούτε από τους νόμους της φύσεως, ούτε από τη δυσκολία των πραγμάτων, ούτε από οποιοδήποτε άλλο εμπόδιο, αλλά προχωρά μέσα από τα αντίθετα και κάνει πράξη αυτό που έχει υποσχεθεί, αποδέχθηκε τα όσα του ειπώθηκαν και πίστεψε στην υπόσχεση. Και, μην επιτρέποντας καθόλου να διεγερθεί μέσα του η ταραχή των λογισμών, έκρινε ότι η δύναμη Εκείνου που έδωσε την υπόσχεση είναι επαρκής και αξιόπιστη – όπως άλλωστε και όντως είναι – για την εκπλήρωσή της, χωρίς να εξετάσει πώς και με ποιον τρόπο θα γίνουν αυτά, ούτε για ποιον λόγο δεν συνέβησαν στη νεότητα, αλλά στα γηρατειά, και μάλιστα τόσο αργά και καθυστερημένα.

Το ότι καθιστά τον Αβραάμ πατέρα των εθνών, εκείνων δηλαδή που δεν έλκουν την καταγωγή τους από αυτόν, είναι φανερό τόσο από την έκφραση «έναντι», όσο και από το ότι προσθέτει, «αυτού που ζωοποιεί τους νεκρούς», υποδηλώνοντας τη γέννηση του Ισαάκ από νεκρωμένα σώματα, ότι δηλαδή μέσω αυτού έγινε πατέρας πολλών εθνών, εξαιτίας της σωτηρίας που επήλθε στον κόσμο από αυτόν· δηλαδή τον Χριστό, στον οποίο όλα τα έθνη, επειδή πίστεψαν, έδωσαν το δικαίωμα στον Αβραάμ να ονομάζεται πατέρας τους. «Ο οποίος, χωρίς να υπάρχει ελπίδα, πίστεψε με ελπίδα, ώστε να γίνει πατέρας πολλών εθνών, σύμφωνα με το ρηθέν: Έτσι θα είναι το σπέρμα σου. Και χωρίς να κλονιστεί στην πίστη, αναλογίστηκε το σώμα του που ήταν ήδη νεκρωμένο, εφόσον ήταν περίπου εκατό ετών, καθώς και τη νέκρωση της μήτρας της Σάρρας· απέναντι δε στην υπόσχεση του Θεού δεν αμφιταλαντεύτηκε με απιστία, αλλά ενδυναμώθηκε στην πίστη, αποδίδοντας δόξα στον Θεό, έχοντας την απόλυτη βεβαιότητα ότι εκείνο που έχει υποσχεθεί, είναι και σε θέση να το πράξει· γι' αυτό και του λογίστηκε ως δικαιοσύνη».

Αλλά μου λες: «Απόδειξέ μου πώς η θεία δύναμη συνυπάρχει με τους πιστούς». Θα σου αποκριθώ, και πώς να σε πείσω ότι η θεία δύναμη είναι μαζί με τους πιστούς, από την Παλαιά Διαθήκη ή από την Καινή; Ας έλθουμε πρώτα στη σκιά. Ποιος ενδυνάμωσε τον Αβραάμ, ο οποίος ήταν γέροντας και είχε «σώμα νεκρωμένο», ώστε να ανανεωθεί και να γεννήσει υιό; Αλλά μου λες: «Τις μεν θυσίες του τις δέχθηκε, δεν ήταν όμως μαζί του». Και ποιος φίλος, θέλοντας να συναντήσει τον φίλο του, πρώτα ασχολείται με την περιουσία του, με το χωράφι ή με το αμπέλι, και έπειτα τον βλέπει και τον καταφιλεί; Άραγε ο Θεός δέχθηκε μεν τις θυσίες και τα υπάρχοντα του Αβραάμ, αλλά δεν ήταν μαζί του, ούτε κατοικούσε μέσα του; Και όταν συνεπλάκη σε πόλεμο, ποιος ήταν αυτός που νικούσε; Η φύση του μόνο, ή ο Θεός κατοικούσε μέσα του και έφερνε τη νίκη; Ας έλθουμε στον Νώε. Ποιος ήταν αυτός που υπέταξε μπροστά του όλα τα γένη των θηρίων; Η φύση του, ή κάτι το ουράνιο που βρισκόταν μαζί του, το οποίο υπερβαίνει τη φύση, και το οποίο έπλασε τα ίδια τα ζώα και υπέταξε μπροστά του αυτά τα θηρία; Ο Ιακώβ από δική του δύναμη αποκύλισε έναν τέτοιον λίθο ή υπήρχε θεία δύναμη στον νου του που αποκύλισε το βάρος του λίθου; Και σε τέτοιον βαθμό ήταν αδιαλείπτως μαζί του ο Θεός, ώστε ούτε όταν κοιμόταν δεν τον εγκατέλειπε.

Διότι δεν αμφέβαλες για την υπόσχεση, ούτε κλονίστηκες ως προς την επαγγελία, ούτε αναλογίστηκες το δικό σου σώμα που ήταν πια νεκρωμένο, όντας περίπου εκατό ετών, ούτε απέβλεψες στη στείρωση της μήτρας της Σάρρας. Αλλά ενδυναμώθηκες μέσω της πίστης, γνωρίζοντας ότι αυτό που έχει υποσχεθεί ο Θεός είναι δυνατός και να το πράξει, διότι ο δημιουργός της φύσης δεν υποδουλώνεται στους νόμους της φύσης. Επειδή ο Θεός δεν υπόκειται σε φυσική αναγκαιότητα στα όσα εργάζεται, όντας δημιουργός κάθε φύσης. Η φύση υπακούει σε κάθε είδους μεταβολή σύμφωνα με το ελεύθερο θέλημα Εκείνου που την δημιούργησε, γι' αυτό και δεν διαψεύστηκες στις ελπίδες σου, αλλά ονομάζεσαι πατέρας στον καθορισμένο χρόνο, σε ηλικία νεκρωμένη, και πρώτος βλέπεις καρπό από τη Σάρρα και θαυμάζεις πώς αναβλύζουν ανέλπιστα οι πηγές του γάλακτος στη γηρασμένη. Και μετά από λίγο ψελλίζεις τρυφερά στο βρέφος, διδάσκοντας το γέννημά σου να σε αποκαλεί πατέρα, ζητώντας από το τέκνο αυτή την προσωνυμία την οποία εκ των προτέρων επικύρωσε η χάρις μέσω της υπόσχεσης.