Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 4:2

Και πάλι, ο μεν νόμος βρισκόταν σε σκιές, όμως φαίνεται να κοιλοπονά για τη μορφοποίηση της αλήθειας· η αλήθεια όμως δεν αναιρεί τους τύπους, αλλά τους καθιστά πιο εμφανείς. <Διότι αν ο Αβραάμ δικαιώθηκε από τα έργα, έχει καύχημα, αλλά όχι ενώπιον του Θεού.> Υποθέτω, λοιπόν, είπε κάποιος, ότι είναι αναγκαίο, καθώς ερευνούμε επισταμένως τον λόγο περί του προπάτορα Αβραάμ, να πούμε εκείνο: Έχει ειπωθεί κάπου από κάποιον εκ των αγίων μαθητών, ότι χωρίς τα έργα η πίστη είναι νεκρή· και προσθέτει σε αυτά το «Θέλεις δε να μάθεις, ω άνθρωπε κενέ, ότι η πίστη χωρίς τα έργα είναι νεκρή; Ο Αβραάμ ο πατέρας μας δεν δικαιώθηκε από τα έργα, όταν προσέφερε τον Ισαάκ τον υιό του στο θυσιαστήριο;». Άραγε, λοιπόν, λένε τα αντίθετα μεταξύ τους οι πνευματοφόροι; Τι λέμε, λοιπόν, σε αυτά; Ενώ λοιπόν είχε φτάσει σε βαθύ γήρας, εντελώς απροσδόκητα του υποσχέθηκε υιό ο Θεός των όλων· και έλεγε ότι το σπέρμα που θα προέλθει από αυτόν θα ανταγωνίζεται το αναρίθμητο πλήθος των άστρων· αυτός δε, επειδή τιμούσε Εκείνον που υποσχέθηκε ως δυνάμενο να κατορθώσει τα πάντα, δίνοντας μέσα από αυτό μαρτυρία στον Θεό, δικαιώθηκε από Αυτόν, και έλαβε ως έπαθλο αντάξιο της τόσο θεοφιλούς γνώμης του την άφεση των παλαιών σφαλμάτων. Όμως, κατά καιρούς ο Θεός έκανε το χρησμό για τον Ισαάκ δοκιμασία για τον δίκαιο· αλλά και σε αυτό ήταν πιστός και φιλόθεος, ώστε να μην προτάξει τίποτα πάνω από την αγάπη προς τον Θεό.

Β΄. Γράφει, λοιπόν, στους Ρωμαίους ο ιερότατος Παύλος: Τι θα πούμε, λοιπόν, ότι βρήκε ο Αβραάμ, ο προπάτοράς μας κατά σάρκα; Διότι, αν ο Αβραάμ δικαιώθηκε από τα έργα, έχει καύχημα, αλλά όχι ενώπιον του Θεού. Διότι τι λέει η Γραφή; Πίστεψε ο Αβραάμ στον Θεό, και του λογαριάστηκε ως δικαιοσύνη. Σε εκείνον δε που εργάζεται, ο μισθός δεν λογαριάζεται κατά χάρη, αλλά κατά οφειλή.

Διότι έτσι θα αποπέμψουμε τον δαίμονα άπρακτο και μάλλον να θρηνεί για την απόπειρά του, και θα εκπληρώσουμε με άριστο τρόπο τον θεσμό της αγάπης, και θα διαφυλάξουμε το μυστήριο της εγκράτειας χωρίς επίδειξη μέσω της συγκαταβάσεως. {μζʹ.} Η νηστεία έχει μεν από μόνη της καύχημα, αλλά όχι ενώπιον του Θεού. Διότι είναι σαν ένα εργαλείο που ρυθμίζει προς τη σωφροσύνη εκείνους που το επιθυμούν. Δεν πρέπει, λοιπόν, οι αγωνιστές της ευσέβειας να υπερηφανεύονται για αυτήν, αλλά να αναμένουν μόνο με πίστη στον Θεό την επίτευξη του σκοπού μας. Διότι ούτε οι γνώστες οποιωνδήποτε τεχνών δεν καυχώνται ποτέ για το αποτέλεσμα του επαγγέλματός τους εξαιτίας των εργαλείων, αλλά καθένας από αυτούς περιμένει την ολοκλήρωση του έργου, για να επιδείξει μέσα από αυτό την ακρίβεια της τέχνης του. {μηʹ.} Όπως ακριβώς η γη, όταν αρδεύεται με μέτρο, αναδίδει καθαρό τον σπόρο που σπέρνεται σε αυτήν με πολύ μεγάλη αύξηση, όταν όμως μεθάει από τις πολλές βροχές βγάζει μόνο αγκάθια και τριβόλους, έτσι και η γη της καρδιάς, εάν μεν χρησιμοποιούμε το κρασί με μέτρο, αναδίδει καθαρά τα φυσικά της σπέρματα και αποδίδει πολύ θαλερά και καρποφόρα εκείνα που σπέρνονται σε αυτήν από το Άγιο Πνεύμα, εάν όμως μουσκέψει από την πολυποσία, κάνει όλους τους λογισμούς της να βγαίνουν πραγματικά σαν αγκάθια και τριβόλοι. {μθʹ.}

«Τον οποίο ούτε εμείς ούτε οι πατέρες μας», λέει, «μπορέσαμε να βαστάξουμε· αλλά διά της χάριτος του Κυρίου Ιησού πιστεύουμε ότι θα σωθούμε, με τον ίδιο τρόπο όπως ακριβώς και εκείνοι». Πόση δύναμη περικλείουν αυτά τα λόγια! Εκείνα που ο Παύλος ανέπτυξε διεξοδικά στην προς Ρωμαίους επιστολή, αυτά λέει και αυτός. Διότι, «αν ο Αβραάμ», λέει, «δικαιώθηκε από τα έργα, έχει μεν καύχημα, αλλά όχι ενώπιον του Θεού». Βλέπεις ότι αυτό είναι μάλλον παιδαγωγικό για αυτούς, παρά υπεράσπιση υπέρ των εθνικών; Αλλά αν βέβαια τα έλεγε αυτά χωρίς αφορμή, ίσως να μην ήταν καθόλου ύποπτος· λαμβάνοντας όμως αφορμή από τα γεγονότα, ομιλεί πλέον άφοβα. Και παρατήρησε ότι παντού όσα προέρχονται από τους εχθρούς καταλήγουν να είναι με το μέρος τους. Διότι, αν δεν είχαν κινήσει εκείνοι το ζήτημα, δεν θα λέγονταν αυτά, ούτε όσα ακολούθησαν. Από αυτό μαθαίνουν ότι, ακόμη κι αν δεν ήθελαν να προσεγγίσουν τα έθνη, δεν πρέπει να τα παραβλέπουν. Αλλά ας δούμε τα όσα ειπώθηκαν από την αρχή. «Ανάμεσά σας», λέει, «εξέλεξε, και μάλιστα από τις αρχαίες ημέρες». Αυτό το είπε για να δείξει ότι συνέβη παλαιά, όχι τώρα. Δεν είναι δε μικρό πράγμα να απορρίπτεται αυτό, έστω και αν υπάρχουν Ιουδαίοι που πιστεύουν. Με δύο στοιχεία επιβεβαιώνει αυτό που λέει: με τον χρόνο και με τον τόπο. Και πολύ σωστά λέει το «εξέλεξε»· όπως ακριβώς για αυτούς δεν είπε «θέλησε», αλλά «εξέλεξε». Από πού είναι αυτό φανερό; Από το Πνεύμα, λέει. Έπειτα δείχνει ότι αυτό δεν αποτελεί γι' αυτούς απλώς μαρτυρία χάριτος, αλλά μαρτυρία αρετής, και δεν τους προσέφερε τίποτα λιγότερο. «Διότι δεν έκανε», λέει, «καμία απολύτως διάκριση μεταξύ ημών και αυτών». Επομένως, πρέπει κανείς παντού να αναζητά την καρδιά.

Όχι έτσι· αλλά πώς; Χωρίς να τον ελέγχει κανείς, από την πολλή του ευγνωμοσύνη, τι λέει; «Δεν προέρχεται από τον Θεό η διασαφήνισή τους;» Πρόσεξε: αμέσως δόξασε τον Δεσπότη· γι' αυτό και ο ίδιος δοξάστηκε. Και αυτό δεν είναι μικρό όσον αφορά τη δόξα του· διότι το να αποκαλύπτει τα πράγματα ο Θεός είναι πολύ μεγαλύτερο από το να τα έχει κατορθώσει ο ίδιος. Εξάλλου, με αυτόν τον τρόπο απέδειξε και την αξιοπιστία των όσων έλεγε, και τούτο αποτελεί το μέγιστο τεκμήριο της οικείωσης με τον Θεό. Διότι τίποτα δεν είναι τόσο αγαθό, όσο το να οικειώνεται κανείς με τον Θεό. Διότι, «εάν δικαιώθηκε από τα έργα, έχει καύχημα», λέει, «αλλά όχι ενώπιον του Θεού». Διότι εάν αυτός που αξιώθηκε τη χάρη καυχάται στον Θεό ότι αγαπάται, επειδή του δόθηκε συγχώρηση, έχει καύχημα και αυτός που εργάζεται, αλλά όχι ενώπιον του Θεού, όπως εκείνος· διότι αυτό αποτελεί τεκμήριο της μεγάλης δικής μας αδυναμίας· εκείνος όμως, που έλαβε και σοφία από τον Θεό, πόσο μάλλον θα ήταν αξιοθαύμαστος; Δόξασε τον Θεό, και δοξάστηκε από Αυτόν. Διότι λέει: «Εκείνους που με δοξάζουν, θα τους δοξάσω». Πάλι ο απόγονός του, από τον οποίο κανείς δεν υπήρξε σοφότερος («Μήπως εσύ είσαι σοφότερος», λέει, «από τον Δανιήλ;»), αυτός λοιπόν ο Δανιήλ αποδείχθηκε ανώτερος από όλους τους σοφούς της Βαβυλώνας, καθώς και από τους αστρολόγους, τους μάντεις, τους μάγους, τους γητευτές και από κάθε φιλοσοφία.

Ομιλία Ηʹ. Τι θα πούμε, λοιπόν, ότι βρήκε ο Αβραάμ, ο προπάτοράς μας κατά σάρκα; Διότι, αν ο Αβραάμ δικαιώθηκε από τα έργα, έχει καύχημα, αλλά όχι απέναντι στον Θεό. αʹ. Αφού είπε ότι όλος ο κόσμος κατέστη υπόδικος στον Θεό, και ότι όλοι αμάρτησαν, και ότι δεν είναι δυνατόν να σωθεί κανείς διαφορετικά παρά μόνο διά της πίστεως, φροντίζει στη συνέχεια να αποδείξει ότι αυτή η σωτηρία δεν φέρνει καθόλου ντροπή, αλλά αποτελεί αιτία λαμπρής δόξας, και μάλιστα μεγαλύτερης από εκείνη που προέρχεται από τα έργα. Διότι, επειδή το να σώζεται κανείς με ντροπή προκαλούσε κάποια αποθάρρυνση, εξαλείφει λοιπόν και αυτήν την υποψία· καίτοι βέβαια ήδη το είχε υπαινιχθεί, αποκαλώντας την όχι μόνο σωτηρία, αλλά και δικαιοσύνη. Διότι λέει: «Η δικαιοσύνη του Θεού αποκαλύπτεται σε αυτό»· επειδή όποιος σώζεται κατ' αυτόν τον τρόπο, σώζεται ως δίκαιος με παρρησία. Και δεν την αποκάλεσε μόνο δικαιοσύνη, αλλά και ένδειξη του Θεού· και ο Θεός αναδεικνύεται μέσα στα ένδοξα, τα λαμπρά και τα μεγάλα.

Επειδή, λοιπόν, οι Ιουδαίοι προέβαλλαν διαρκώς το επιχείρημα ότι ο πατριάρχης και φίλος του Θεού έλαβε πρώτος την περιτομή, θέλει να δείξει ότι και εκείνος δικαιώθηκε από την πίστη· πράγμα που αποτελούσε τον θρίαμβο μιας μεγάλης νίκης. Διότι το να δικαιωθεί από την πίστη κάποιος που δεν έχει έργα, δεν είναι καθόλου παράλογο· το να αναδειχθεί όμως δίκαιος κάποιος που κοσμείται με κατορθώματα, όχι εξαιτίας αυτών, αλλά από την πίστη, αυτό ήταν το θαυμαστό και αυτό που φανέρωνε κατεξοχήν τη δύναμη της πίστης. Γι' αυτό ακριβώς, προσπερνώντας όλους τους άλλους, ανάγει τον λόγο σε αυτόν. Και τον ονόμασε πατέρα κατά σάρκα, αποκλείοντάς τους από τη γνήσια συγγένεια μαζί του, και προετοιμάζοντας τον δρόμο για τη συγγένεια των εθνών με αυτόν. Έπειτα λέγει: «Διότι, εάν ο Αβραάμ δικαιώθηκε από τα έργα, έχει καύχημα, αλλά όχι ενώπιον του Θεού». Αφού, λοιπόν, είπε ότι ο Θεός δικαιώνει την περιτομή από την πίστη και την ακροβυστία μέσω της πίστης, και αφού το θεμελίωσε αυτό επαρκώς στα προηγούμενα, το αποδεικνύει τώρα και μέσω του Αβραάμ σε μεγαλύτερο βαθμό από ό,τι είχε υποσχεθεί, και θέτει σε μάχη την πίστη απέναντι στα έργα, και στήνει ολόκληρο τον αγώνα γύρω από τον δίκαιο· και αυτό δεν γίνεται τυχαία. Γι' αυτό και τον εξυμνεί ιδιαιτέρως αποκαλώντας τον προπάτορα, επιβάλλοντάς τους την ανάγκη να υπακούουν σε αυτόν σε όλα. Διότι μη μου αναφέρεις, λέει, τον Ιουδαίο, μήτε να φέρεις στο μέσον τον τάδε και τον τάδε· επειδή εγώ ανεβαίνω στην κορυφή όλων, εκεί από όπου έλαβε την αρχή της η περιτομή.

Διότι εάν ο Αβραάμ δικαιώθηκε από τα έργα, λέγει, έχει καύχημα, αλλά όχι ενώπιον του Θεού. Είναι ασαφές αυτό που ειπώθηκε· επομένως, είναι αναγκαίο να το καταστήσουμε σαφέστερο. Διότι υπάρχουν δύο ειδών καυχήματα, το ένα προέρχεται από τα έργα και το άλλο από την πίστη. Λέγοντας λοιπόν, «Εάν δικαιώθηκε από τα έργα, έχει καύχημα, αλλά όχι ενώπιον του Θεού», έδειξε ότι και από την πίστη θα μπορούσε κανείς να έχει καύχημα, και μάλιστα πολύ μεγαλύτερο. Διότι η μεγάλη δύναμη του Παύλου φαίνεται προπάντων σε τούτο: ότι ανέστρεψε το προκείμενο ζήτημα στο αντίθετο, και αυτό που χαρακτήριζε τη σωτηρία διά των έργων, δηλαδή την καύχηση και την παρρησία, έδειξε ότι αποτελεί γνώρισμα πολύ περισσότερο της πίστεως. Διότι εκείνος μεν που καυχάται για τα έργα, έχει να προβάλει τους δικούς του κόπους· εκείνος δε που σεμνύνεται για το ότι πίστεψε στον Θεό, επιδεικνύει πολύ μεγαλύτερη αφορμή καυχήσεως, εφόσον δόξασε και μεγάλυνε τον Κύριο. Διότι, αποδεχόμενος από την πίστη του σε Αυτόν εκείνα που δεν υπαγόρευε η φύση των ορατών πραγμάτων, και τη γνήσια αγάπη του προς Αυτόν επέδειξε, και τη δύναμή Του ανακήρυξε λαμπρά. Αυτό δε είναι γνώρισμα ψυχής γενναιότατης, φιλοσοφημένου φρονήματος και διάνοιας υψηλής. Διότι το να μην κλέψει κανείς και να μη φονεύσει, είναι κατόρθωμα και των συνηθισμένων ανθρώπων· το να πιστέψει όμως ότι ο Θεός δύναται να επιτελέσει τα αδύνατα, απαιτεί μια ψυχή μεγαλόφυη και με σφοδρή αφοσίωση προς Αυτόν· διότι αυτό ακριβώς είναι σημείο γνήσιας αγάπης.

Όταν δε λέω μακαριότητα, εννοώ την κορυφή όλων των αγαθών. Διότι, όπως ακριβώς η δικαιοσύνη είναι ανώτερη από την αμοιβή, έτσι και ο μακαρισμός είναι ανώτερος από τη δικαιοσύνη. Αφού λοιπόν απέδειξε ότι η δικαιοσύνη είναι ανώτερη, όχι μόνο επειδή την έλαβε ο Αβραάμ, αλλά και με λογικά επιχειρήματα (διότι λέει, έχει καύχημα, αλλά όχι ενώπιον του Θεού)· με άλλον τρόπο πάλι την παρουσιάζει πιο σεβαστή, εισάγοντας τον Δαβίδ να συνηγορεί υπέρ αυτής. Διότι και αυτός, λέει, μακαρίζει εκείνον που δικαιώθηκε κατ' αυτόν τον τρόπο, λέγοντας: Μακάριοι εκείνοι των οποίων συγχωρήθηκαν οι ανομίες. Και φαίνεται μεν ότι παραθέτει μια μαρτυρία που δεν είναι σχετική· διότι δεν είπε: Μακάριοι εκείνοι των οποίων η πίστη λογίστηκε ως δικαιοσύνη· αλλά το κάνει αυτό εκούσια, χωρίς να το αγνοεί, για να καταδείξει την ακόμη μεγαλύτερη υπεροχή της. Διότι, εάν είναι μακάριος αυτός που έλαβε άφεση κατά χάριν, πόσο μάλλον εκείνος που δικαιώθηκε και επέδειξε πίστη.

Διότι, εάν ο Αβραάμ δικαιώθηκε από τα έργα, έχει καύχημα, αλλά όχι ενώπιον του Θεού· δείχνοντας ότι αυτή η δικαιοσύνη είναι μεγαλύτερη από εκείνην. Προηγουμένως, λοιπόν, έλεγα ότι δύο είναι τα απορούμενα, τώρα όμως τα ζητήματα έγιναν τρία: το ότι τα έθνη και βρήκαν δικαιοσύνη, και τη βρήκαν χωρίς να την επιδιώκουν, και βρήκαν μεγαλύτερη από εκείνη του νόμου. Τα ίδια ακριβώς προκαλούν απορία πάλι από την αντίθετη πλευρά και για τους Ιουδαίους: το ότι ο Ισραήλ δεν τη βρήκε, και, ενώ την επιδίωκε με ζήλο, δεν τη βρήκε, ούτε καν τη μικρότερη δεν βρήκε. Αφού λοιπόν έριξε σε απορία τον ακροατή, επιφέρει στη συνέχεια σύντομη τη λύση, και αναφέρει την αιτία όλων των προλεχθέντων. Ποια είναι λοιπόν η αιτία; Το ότι δεν αναζήτησαν τη δικαίωση εκ πίστεως, αλλά ωσάν να προερχόταν από τα έργα του νόμου. Αυτή είναι η σαφέστατη λύση όλου του χωρίου, η οποία, εάν λεγόταν ευθύς εξαρχής, δεν θα γινόταν τόσο ευπρόσδεκτη· επειδή όμως την παρέθεσε έπειτα από πολλές απορίες, επιχειρήματα και αποδείξεις, και αφού χρησιμοποίησε πλήθος προκαταρκτικών διορθώσεων, την κατέστησε τελικά πιο ευκολονόητη και περισσότερο ευπρόσδεκτη. Διότι, λέγει, αυτή είναι η αιτία της απώλειάς τους: το ότι θέλησαν να δικαιωθούν όχι εκ πίστεως, αλλά ωσάν από τα έργα του νόμου. Και δεν είπε: «από τα έργα», αλλά: «ωσάν από τα έργα του νόμου», δείχνοντας ότι ούτε αυτή τη δικαιοσύνη απέκτησαν. Διότι προσέκρουσαν στον λίθο του προσκόμματος, καθώς είναι γραμμένο: «Ιδού, θέτω στη Σιών λίθο προσκόμματος και πέτρα σκανδάλου· και καθένας που πιστεύει σε αυτόν δεν θα καταισχυνθεί».

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ΄. «Τι λοιπόν θα πούμε ότι βρήκε ο Αβραάμ, ο προπάτοράς μας κατά σάρκα;» Επειδή οι Ιουδαίοι αυτό ανέφεραν διαρκώς, ότι δηλαδή ο πατριάρχης και φίλος του Θεού δέχθηκε πρώτος την περιτομή, θέλει να διδάξει ότι και εκείνος δικαιώθηκε εκ πίστεως· τον ονόμασε δε πατέρα κατά σάρκα, αποκλείοντάς τους από τη γνήσια συγγένεια μαζί του, και προετοιμάζοντας τον δρόμο για τα έθνη προς τη συγγένεια με αυτόν. «Διότι, αν ο Αβραάμ δικαιώθηκε εξ έργων, έχει καύχημα, αλλά όχι ενώπιον του Θεού. Διότι τι λέει η Γραφή;»

Ρωμ. 4,1-3: Το «κατά σάρκα» βρίσκεται σε υπερβατό σχήμα. Η φυσική και όχι η κατά σχήμα ερμηνεία του λόγου είναι: «Τι λοιπόν θα πούμε ότι βρήκε ο Αβραάμ, ο κατά σάρκα πατέρας μας;» Ο δε λόγος απευθύνεται προς τους Ιουδαίους, ως εξής: Επειδή, λέει, το παν για εσάς όσον αφορά τη σεμνολογία και την καύχηση βρίσκεται στον κατά σάρκα πατέρα μας τον Αβραάμ, ας εξετάσουμε τι θα μπορούσαμε να πούμε ότι βρήκε εκείνος. Και λέει ο ίδιος προχωρώντας, ότι βρήκε δικαιοσύνη· διότι αυτό σημαίνει το «του λογίσθηκε ως δικαιοσύνη», δηλαδή ότι δικαιώθηκε· διότι το να βρει κανείς δικαιοσύνη σημαίνει να δικαιωθεί. Βρήκε λοιπόν δικαιοσύνη, αλλά πώς τη βρήκε; Από τα έργα ή από την πίστη; Και δείχνει ότι ήταν από την πίστη, παρουσιάζοντας ως μάρτυρα τη Γραφή: «Επειδή πίστεψε», λέει, «ο Αβραάμ στον Θεό, και του λογίσθηκε ως δικαιοσύνη». Τι λοιπόν; λέει. Δεν είχε έργα ο Αβραάμ; Δεν τον δικαίωναν αυτά; Μη γένοιτο· διότι έργα μεν είχε, ώστε, αν κρινόταν σε σύγκριση με τους ανθρώπους που συμβίωναν μαζί του, να δικαιωθεί και να προκριθεί αυτών· αλλά ως προς το να δικαιωθεί «ενώπιον του Θεού» από τα έργα του, ώστε να παρουσιάσει τον εαυτό του άξιο και ισάξιο της ευεργεσίας και της δωρεάς που παρέχεται από εκεί, υπολειπόταν εντελώς. Επομένως, δεν έχει απολύτως κανένα καύχημα, δηλαδή προτέρημα και κατόρθωμα ενώπιον του Θεού, ώστε να αξιωθεί της ευεργεσίας και της δωρεάς.