Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 5:12

Το χωρίο, εξάλλου, «Αγάπησες τη δικαιοσύνη και μίσησες την αδικία», περιλαμβάνεται στον ψαλμό όχι για να υποδείξει, όπως εσείς πάλι νομίζετε, ότι η φύση του Λόγου είναι τρεπτή, αλλά μάλλον για να φανερώσει και μέσω αυτού το άτρεπτό Του. Διότι, επειδή η φύση των κτιστών δημιουργημάτων είναι τρεπτή· και άλλοι μεν παρέβησαν τον νόμο, άλλοι δε παρήκουσαν, όπως έχει λεχθεί· και η διαγωγή τους δεν είναι σταθερή, αλλά πολλές φορές ενδέχεται αυτός που τώρα είναι αγαθός, έπειτα να μεταβληθεί και να γίνει διαφορετικός, έτσι ώστε ο μέχρι πρότινος δίκαιος να βρεθεί μετά από λίγο άδικος· για τον λόγο αυτόν υπήρχε πάλι ανάγκη κάποιου άτρεπτου, ώστε οι άνθρωποι να έχουν το αμετάβλητο της δικαιοσύνης του Λόγου ως εικόνα και πρότυπο για την αρετή. Μια τέτοια θεώρηση, μάλιστα, είναι απολύτως εύλογη για όσους σκέφτονται ορθά. Διότι, επειδή ο πρώτος άνθρωπος Αδάμ ετράπη, και διά της αμαρτίας εισήλθε ο θάνατος στον κόσμο, γι' αυτό ακριβώς έπρεπε ο δεύτερος Αδάμ να είναι άτρεπτος· έτσι ώστε, αν πάλι ο όφις επιχειρήσει επίθεση, η απάτη αυτού του ίδιου του όφεως να εξασθενήσει, και επειδή ο Κύριος είναι άτρεπτος και αναλλοίωτος, ο όφις να καταστεί ανίσχυρος στις επιθέσεις του εναντίον όλων. Διότι όπως ακριβώς, όταν παρέβη την εντολή ο Αδάμ, η αμαρτία έφτασε σε όλους τους ανθρώπους, έτσι, όταν ο Κύριος έγινε άνθρωπος και κατανίκησε τον όφι, αυτή η δύναμη θα μεταβιβαστεί σε όλους τους ανθρώπους, ώστε ο καθένας μας να μπορεί να πει: «Διότι δεν αγνοούμε τα σχέδιά του».

Το δε «αγάπησες τη δικαιοσύνη και μίσησες την αδικία» παρατίθεται στον ψαλμό, όχι, όπως πάλι εσείς νομίζετε, επειδή ο λόγος δεικνύει ότι η φύση είναι «τρεπτή», αλλά μάλλον επειδή και από αυτό υποδηλώνεται το άτρεπτό Του. Διότι, επειδή η φύση των γενητών είναι τρεπτή, και άλλοι μεν παρέβησαν, άλλοι δε παρήκουσαν, όπως έχει προλεχθεί, και τα έργα τους δεν είναι σταθερά, αλλά συχνά ενδέχεται ο τωρινός αγαθός μετέπειτα να μεταβληθεί και να γίνει κάποιος άλλος, ώστε αυτός που μόλις πριν ήταν δίκαιος μετ' ολίγον να βρεθεί άδικος, για τον λόγο αυτόν υπήρχε πάλι ανάγκη ενός ατρέπτου, προκειμένου το αμετάβλητο της δικής του δικαιοσύνης να το έχουν οι άνθρωποι ως εικόνα και τύπο προς την αρετή. Αυτή η κατανόηση έχει και εύλογη την αιτία της για όσους σκέπτονται ορθά. Διότι, επειδή «ο πρώτος άνθρωπος Αδάμ» ετράπη και «δια της αμαρτίας ο θάνατος εισήλθε στον κόσμο», γι' αυτόν τον λόγο έπρεπε «ο δεύτερος» Αδάμ να είναι άτρεπτος, ώστε, κι αν πάλι ο όφις επιχειρήσει, αφενός μεν «η απάτη του όφεως» να εξασθενήσει, αφετέρου δε, όντας ο Κύριος άτρεπτος και αναλλοίωτος έναντι όλων, ο όφις να καταστεί ανίσχυρος στα εγχειρήματά του. Διότι, όπως ακριβώς με την παράβαση του Αδάμ η απάτη διήλθε «σε όλους τους ανθρώπους», έτσι, επειδή ο Κύριος αναδείχθηκε ισχυρός, αυτή η ισχύς στο εξής θα διαβιβαστεί και σε εμάς, ώστε ο καθένας μας να λέει: «διότι δεν αγνοούμε τα νοήματά του».

Γι' αυτόν τον λόγο, όπου φθάρθηκε το σώμα του ανθρώπου, εκεί ο Ιησούς προβάλλει το δικό του σώμα· και όπου κρατούνταν η ανθρώπινη ψυχή μέσα στον θάνατο, εκεί ο Χριστός επιδεικνύει την ανθρώπινη ψυχή ως δική του, ώστε και να παρίσταται ως άνθρωπος αυτός που δεν μπορεί να κρατηθεί από τον θάνατο, και να λύσει τα δεσμά του θανάτου ως Θεός· ώστε όπου σπάρθηκε η φθορά, εκεί να ανατείλει η αφθαρσία· και όπου βασίλευσε ο θάνατος στην ανθρώπινη ψυχή, όντας παρών ο Αθάνατος να επιδείξει την αθανασία· και έτσι να μας καταστήσει μετόχους της δικής του αφθαρσίας και αθανασίας με την ελπίδα της εκ νεκρών ανάστασης· προκειμένου και αυτό το φθαρτό να ενδυθεί την αφθαρσία, και αυτό το θνητό να ενδυθεί την αθανασία, όπως είναι γεγραμμένο· ώστε, όπως ακριβώς δι' ενός ανθρώπου η αμαρτία εισήλθε στον κόσμο, και διά της αμαρτίας ο θάνατος, έτσι και δι' ενός ανθρώπου, του Ιησού Χριστού, η χάρις να βασιλεύσει διά της δικαιοσύνης στην αιώνια ζωή, καθώς είναι γεγραμμένο. Πώς λοιπόν λέγετε ότι: «Αντί για τον εσωτερικό άνθρωπο που υπάρχει μέσα μας, στον Χριστό υπάρχει επουράνιος νους»;

Όχι προσδιορίζοντας κάποιον τόπο, αλλά θέτοντας ως βάση τη φύση· ώστε, όπως ακριβώς λέει, καθότι δι' ενός ανθρώπου εισήλθε η αμαρτία στον κόσμο, και διά της αμαρτίας ο θάνατος, έτσι και δι' ενός ανθρώπου, του Ιησού Χριστού, η χάρη να βασιλεύσει διά της δικαιοσύνης για την αιώνια ζωή· προκειμένου διά της φύσεως μέσω της οποίας έγινε η εξάπλωση της αμαρτίας, διά της ίδιας να γίνει και η φανέρωση της δικαιοσύνης· και έτσι να καταλυθούν τα έργα του διαβόλου, με την απελευθέρωση της ανθρώπινης φύσης από την αμαρτία, και να δοξαστεί ο Θεός.

Λέει δε ότι αυτή δεν είναι δυνατόν να εξαλειφθεί από κανέναν άλλον, παρά μόνο διά του Υιού, διά του οποίου και εξαρχής επιβλήθηκε η κατάρα. Διότι δεν ήταν δυνατόν να λύσει κανένας άλλος το παράπτωμα. Έπειτα γράφει ότι αυτό δεν θα μπορούσε να γίνει διαφορετικά, παρά μόνο εάν ο Υιός του Θεού ελάμβανε σώμα και γινόταν άνθρωπος, ώστε, προσφέροντας υπέρ πάντων αυτό ακριβώς το σώμα, το ομοιοπαθές με το δικό μας, να ελευθερώσει τους πάντες από τον θάνατο, και, όπως ακριβώς δι' ενός ανθρώπου εισήλθε η αμαρτία στον κόσμο, έτσι και δι' ενός ανθρώπου να δοθεί η χάρις σε όλους τους ανθρώπους.

Αυτά μας εξηγεί ο σοφός Παύλος μέσα από το προκείμενο ρητό: επομένως, όπως λέει, δι' ενός ανθρώπου η αμαρτία εισήλθε στον κόσμο, και διά της αμαρτίας ο θάνατος, και έτσι ο θάνατος απλώθηκε σε όλους τους ανθρώπους, εφόσον όλοι αμάρτησαν. Διότι, όπως είπα, ο θάνατος εισχώρησε διά της αμαρτίας στον πρωτόπλαστο και στην αρχή του γένους, και έπειτα στη συνέχεια εξαπλώθηκε σε ολόκληρο το γένος. Αλλά και ο εφευρέτης της αμαρτίας δράκοντας, αφού κυριάρχησε στον Αδάμ με τους τρόπους της φαυλότητας, κατέστησε προσβάσιμη την ανθρώπινη διάνοια: «Διότι όλοι παρεξέκλιναν, όλοι μαζί αχρειώθηκαν».

Επειδή μέσω του ανθρώπου ο θάνατος «εισήλθε στον κόσμο», λέει ο απόστολος, έπρεπε βεβαίως μέσω του ίδιου ανθρώπου να εξασφαλιστεί η νίκη κατά του θανάτου, και το σώμα του θανάτου να αναδειχθεί σε σώμα ζωής, και η βασιλεία της αμαρτίας που προηγουμένως ενεργούσε στο θνητό σώμα να καταλυθεί, ώστε να μην το κυριεύει πλέον η αμαρτία αλλά η δικαιοσύνη. Και επειδή στο παρελθόν, μέσω των αμαρτημάτων της σάρκας, επήλθε η πτώση σε όλους τους ανθρώπους, ήταν εύλογο να στηθούν και πάλι τα τρόπαια της νίκης κατά των εχθρών μέσω κάποιου αναμάρτητου και εντελώς αμόλυντου από κάθε κακία. Ποιων εχθρών άραγε, αν όχι εκείνων που παλαιότερα καταπάλευαν το ανθρώπινο γένος μέσω των σαρκικών ηδονών; Εξάλλου, ήταν αναγκαίο ο Λόγος του Θεού —εφόσον επρόκειτο να ομιλήσει στους ανθρώπους και να παραδώσει στα σαρκικά αυτιά τα διδάγματα της ευσέβειας, και να παρουσιάσει εναργώς στα μάτια των ανθρώπων, με θαύματα και παράδοξα έργα, τη δύναμη του Θεού— να μην πράξει τούτο διαφορετικά παρά μόνο μέσω του γνώριμου σε εμάς οργάνου. Διότι τα μάτια των ανθρώπων δεν μπορούσαν να δουν τίποτα περισσότερο από σώματα, ούτε η ακοή να ακούσει κάτι περισσότερο από τον ήχο που προφέρεται μέσω της γλώσσας. Προκειμένου λοιπόν, μέσω της σωματικής αίσθησης, να συλλάβουμε την έννοια των νοητών και ασώματων πραγμάτων, ο ίδιος ο Θεός Λόγος προσέλαβε τον συγγενή και γνώριμο σε εμάς [άνθρωπο], και μέσω αυτού προσέφερε όλα τα σωτήρια αγαθά σε εκείνους που έγιναν αυτήκοοι και αυτόπτες μάρτυρες των ένθεων λόγων και έργων του.

ΟΜΙΛΙΑ Ι΄. Γι' αυτό, όπως ακριβώς δι' ενός ανθρώπου η αμαρτία εισήλθε στον κόσμο, και διά της αμαρτίας ο θάνατος, και έτσι ο θάνατος διήλθε σε όλους τους ανθρώπους, εφόσον όλοι αμάρτησαν. α΄. Όπως ακριβώς οι άριστοι από τους ιατρούς ερευνούν πάντοτε τη ρίζα των νοσημάτων και φθάνουν στην ίδια την πηγή του κακού, έτσι πράττει και ο μακάριος Παύλος.

Επειδή, αφού είπε ότι δικαιωθήκαμε, και το απέδειξε από τον πατριάρχη και από το Πνεύμα και από το γεγονός ότι πέθανε ο Χριστός (διότι δεν θα πέθαινε, αν δεν επρόκειτο να δικαιώσει), τεκμηριώνει πλέον και από άλλη πλευρά όσα αποδείχθηκαν μέσα από αυτά. Και, θεμελιώνοντας το προκείμενο ζήτημα στα αντίθετα, δηλαδή στον θάνατο και την αμαρτία, διερευνά πώς, με ποιον τρόπο και από πού εισήλθε ο θάνατος, και πώς επικράτησε. Πώς, λοιπόν, εισήλθε ο θάνατος και επικράτησε; Μέσω της αμαρτίας του ενός. Τι σημαίνει όμως η φράση «εφ' ω πάντες ήμαρτον»; Ότι, με την πτώση εκείνου, ακόμη και αυτοί που δεν έφαγαν από το δέντρο έγιναν όλοι θνητοί εξαιτίας του. Διότι μέχρι να δοθεί ο νόμος, η αμαρτία υπήρχε στον κόσμο· η αμαρτία, όμως, δεν καταλογίζεται όταν δεν υπάρχει νόμος.

Και ποια είναι η απόδειξη τούτου; Το γεγονός ότι και πριν από τον νόμο όλοι πέθαιναν. Διότι, λέει, βασίλευσε ο θάνατος από τον Αδάμ μέχρι τον Μωυσή, ακόμη και σε εκείνους που δεν αμάρτησαν. Πώς βασίλευσε; Καθ' ομοίωση της παραβάσεως του Αδάμ, ο οποίος αποτελεί τύπο του μέλλοντος. Διότι γι' αυτό ακριβώς ο Αδάμ είναι τύπος του Ιησού Χριστού. Πώς είναι τύπος; λέει. Επειδή, όπως ακριβώς εκείνος έγινε για τους απογόνους του –αν και δεν έφαγαν από το ξύλο– αίτιος του θανάτου που εισήχθη εξαιτίας της βρώσεως, έτσι και ο Χριστός έγινε για όσους προέρχονται από Αυτόν –αν και δεν έπραξαν έργα δικαιοσύνης– πρόξενος της δικαιοσύνης, την οποία χάρισε σε όλους μας δια του σταυρού. Γι' αυτό διαρκώς [ο Απόστολος] προσκολλάται στη λέξη «ένας», και συνεχώς τη φέρνει στο μέσον, λέγοντας: «Όπως δι' ενός ανθρώπου η αμαρτία εισήλθε στον κόσμο»· και, «Με το παράπτωμα του ενός πέθαναν οι πολλοί»· και, «Το δώρημα δεν είναι όπως η συνέπεια που προήλθε από τον έναν που αμάρτησε»· και, «Η κρίση που προήλθε από τον έναν οδήγησε σε κατάκριμα»· και πάλι, «Διότι, εάν με το παράπτωμα του ενός βασίλευσε ο θάνατος δια του ενός»· και, «Άρα λοιπόν, όπως μέσω ενός παραπτώματος»· και πάλι, «Όπως ακριβώς δια της παρακοής του ενός ανθρώπου οι πολλοί κατεστάθησαν αμαρτωλοί». Και δεν απομακρύνεται καθόλου από τη λέξη «ένας», ώστε, όταν σου πει ο Ιουδαίος, Πώς σώθηκε η οικουμένη επειδή κατόρθωσε τη σωτηρία ένας, ο Χριστός; να μπορέσεις να του πεις, Πώς κατακρίθηκε η οικουμένη επειδή παράκουσε ένας, ο Αδάμ;

Θανάτωσε τον πρώτο άνθρωπο, επειδή τον βρήκε ένοχο για την αμαρτία (διότι μέσω της αμαρτίας εισήλθε ο θάνατος)· σε εμένα όμως δεν βρήκε κάτι τέτοιο. Για ποιον λόγο, λοιπόν, μου επιτέθηκε και με παρέδωσε στον θάνατο; Για ποιον λόγο ενέβαλε στην ψυχή του Ιούδα τον λογισμό να με θανατώσει;

Πρώτον μεν, ότι πέθανε· δεύτερον, ότι πέθανε υπέρ των ασεβών· τρίτον, ότι συμφιλίωσε, ότι δικαίωσε, ότι κατέστησε αθανάτους, ότι έκανε υιούς και κληρονόμους. «Και όχι μόνο αυτό, αλλά και καυχόμαστε στον Θεό, διά του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, διά του οποίου λάβαμε τώρα τη συμφιλίωση.» Όχι μόνο σωθήκαμε, λέει, αλλά και καυχόμαστε γι' αυτό ακριβώς, για το οποίο νομίζει κάποιος ότι ντρεπόμαστε· διότι το να σωθούμε ενώ ζούσαμε με υπερβολική πονηρία, είναι το μέγιστο σημείο του ότι αγαπηθήκαμε σφόδρα από εκείνον που μας σώζει. Διότι δεν έσωσε μέσω κάποιου άλλου, αλλά διά του ίδιου του Μονογενούς. «Διά τούτο, όπως δι' ενός ανθρώπου η αμαρτία εισήλθε στον κόσμο, και διά της αμαρτίας ο θάνατος, και έτσι ο θάνατος εισήλθε σε όλους τους ανθρώπους.» Αυτό δε που ειπώθηκε, αποτελεί πάλι επιβεβαίωση της δικαιοσύνης μας, την οποία έχουμε λάβει· ελήφθη δε από το αντίθετο (παράδειγμα). «Εφ' ω πάντες ήμαρτον.» Το «εφ' ω», αντί του «διά του οποίου»· λέει δηλαδή ότι, όπως ακριβώς όταν έπεσε εκείνος, δηλαδή ο Αδάμ, ακόμη και όσοι δεν έφαγαν από το ξύλο, έγιναν εξαιτίας εκείνου όλοι θνητοί, έτσι και όταν αναστήθηκε και ηγέρθη ο Χριστός, όλο το σώμα μετέλαβε την αθανασία. «Διότι μέχρι τον νόμο υπήρχε αμαρτία στον κόσμο.» Το «μέχρι τον νόμο» τίθεται αντί του «έως τους καιρούς της ενσάρκου παρουσίας»· διότι «τέλος του νόμου είναι ο Χριστός», σύμφωνα με το γεγραμμένο.

Και αυτά μας διδάσκουν οι δικοί μας δάσκαλοι· διότι είπε κάπου ο θείος Απόστολος: «Γι' αυτό, όπως δι' ενός ανθρώπου η αμαρτία εισήλθε στον κόσμο, και δια της αμαρτίας ο θάνατος, και έτσι σε όλους τους ανθρώπους διήλθε ο θάνατος». Αυτά περιέχουν και κάποιες σοφές ρήσεις των αρχαίων, σύμφωνα με τις οποίες έχει γραφτεί ότι: «Ο Θεός δεν εποίησε τον θάνατο, αλλά έκτισε τα πάντα για να υπάρχουν, και οι δημιουργίες του κόσμου είναι σωτήριες, και δεν υπάρχει σε αυτές φάρμακο ολέθρου»· και ότι: «Ο Θεός έκτισε τον άνθρωπο για την αφθαρσία, και με τον φθόνο του διαβόλου εισήλθε ο θάνατος στον κόσμο». Σε συμφωνία με αυτά διακηρύσσουν και οι φωνές των ιερομυστών Πατέρων. Εκείνο, λοιπόν, που είχε ανάγκη από την ανώτερη βοήθεια, αυτό και την τυγχάνει· διότι δεν έπρεπε το σώμα να γίνει ασώματο, για να είναι και απερίγραπτο, εφόσον ο άνθρωπος δεν δημιουργήθηκε χωρίς σώμα, ούτε προστέθηκε το σώμα σε αυτόν αργότερα εξαιτίας της αμαρτίας· διότι αλλιώς δεν θα υπήρχε ούτε άνθρωπος, ούτε παράβαση. Σε τι, άλλωστε, θα είχαν διαπραχθεί εν γένει τα έργα της αμαρτίας; Αντίθετα, εκείνα που είχαν ανάγκη σωτηρίας ήταν όσα αφορούσαν το σώμα, τα οποία είχαν ήδη εισχωρήσει εξαιτίας της αμαρτίας που του προστέθηκε.

ΚΑΝΟΝΑΣ ΡΚΑ'. Αποφασίστηκε ότι, οποιοσδήποτε αρνείται να βαπτίζονται τα μικρά και νεογέννητα βρέφη από τις κοιλιές των μητέρων τους, ή λέγει ότι αυτά βαπτίζονται μεν εις άφεσιν αμαρτιών, δεν έλκουν όμως τίποτα από την προγονική αμαρτία του Αδάμ, το οποίο να οφείλει να καθαριστεί με το λουτρό της παλιγγενεσίας (εξ ου και συνάγεται το ακόλουθο, ότι σε αυτά ο τύπος του βαπτίσματος εις άφεσιν αμαρτιών δεν νοείται ως αληθινός, αλλά ως πλαστός), ας είναι ανάθεμα· επειδή δεν πρέπει να νοηθεί διαφορετικά αυτό που ειπώθηκε από τον Απόστολο: «Δι' ενός ανθρώπου η αμαρτία εισήλθε στον κόσμο, και διά της αμαρτίας ο θάνατος», και έτσι διήλθε σε όλους τους ανθρώπους, εφόσον όλοι αμάρτησαν, παρά μόνο με τον τρόπο που πάντοτε το εννόησε η Καθολική Εκκλησία, η οποία είναι παντού διαχεχυμένη και εξαπλωμένη.

Β'. Δεύτερον, γιατί ο Απόστολος λέγοντας ότι μέσω του ενός ανθρώπου, δηλαδή του Αδάμ, η αμαρτία εισήλθε στον κόσμο, και μέσω της αμαρτίας ο θάνατος, και έτσι ο θάνατος πέρασε σε όλους τους ανθρώπους, επειδή όλοι αμάρτησαν όπως και ο Αδάμ;

Ρωμ. 5,12 Θα σωθούμε, λέει, όλοι από τον Θεό, εάν βέβαια μόνοι μας το θελήσουμε, και έχουν ειπωθεί λίγο πιο πριν οι αποδείξεις. Αλλά και «για αυτό», λέει, θα σωθούμε. Για ποιο πράγμα; Επειδή και δυνατό είναι αυτό και εύλογο και λογικό επακόλουθο. Από πού είναι αυτό φανερό; Από το αντίθετο, λέει. Διότι «μέσω ενός ανθρώπου και η αμαρτία εισήλθε στον κόσμο και» ο ίδιος ο «θάνατος». Εάν λοιπόν μέσω ενός ανθρώπου μας συνέβησαν αυτά τα δεινά, είναι δυνατό και ακόλουθο μέσω ενός ανθρώπου, του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, και τα δεινά που εισήχθησαν να αναιρεθούν και τα καλύτερα να δωρηθούν σε εμάς. Ο ίδιος δε, παραθέτοντας τα του Αδάμ, παρέλειψε αυτά που έπραξε ο Χριστός, δίνοντας να εννοηθεί αυτό από το αντίθετο, και συγχρόνως, επειδή τα είχε προαναφέρει, είναι δυνατό και εδώ να τα συνεπινοήσουμε. Γι' αυτό έθεσε μπροστά μόνο την παραβολή ως κάτι που ελκύει εκείνο το νόημα· διότι απαιτεί οπωσδήποτε το να πει: όπως αυτό και το ακόλουθο, έτσι και τούτο. Αλλά όπως είπαμε, δείχνοντας μέσω της παραβολής το ακόλουθο, δεν το παρέθεσε ρητώς, αλλά προέτρεψε εμάς τους ίδιους να το συνάγουμε νοερώς. «Εφ' ω πάντες ήμαρτον». «Εφ' ω»: γι' αυτό, λέει, πεθαίνουμε μαζί με τον Αδάμ, επειδή και αμαρτάνουμε μαζί του. Και την μεν αρχή εκείνος την έδωσε, εμείς δε, λαμβάνοντας από εκεί την αφορμή, δεν εμποδίσαμε το κακό, αλλά και συνεργήσαμε και το προετοιμάσαμε ώστε να προχωρήσει σε μεγάλο βαθμό.

Ρωμ. 5,13-14α «Διότι μέχρι να δοθεί ο νόμος, η αμαρτία υπήρχε στον κόσμο.» Λέγοντας το «επειδή όλοι αμάρτησαν», για να μην πει κάποιος: Και πώς ήταν δυνατόν να αμαρτάνουν «εφόσον δεν υπήρχε νόμος;» διότι εσύ ο ίδιος νωρίτερα είπες ότι «όπου δεν υπάρχει νόμος, δεν υπάρχει ούτε παράβαση»· και εφόσον δεν υπάρχει παράβαση, προφανώς δεν υπάρχει ούτε αμαρτία. Πώς λοιπόν «πέρασε ο θάνατος σε όλους, επειδή όλοι αμάρτησαν;» Για να μην υπάρχει λοιπόν κάποιος που να το λέει αυτό, προλαμβάνει και λύνει την απορία, και λέει ότι υπήρχε (η αμαρτία) και πριν από τον νόμο· διότι διαπραττόταν, και αυτό που διαπράττεται δεν είναι δυνατόν να θεωρηθεί ότι δεν έχει γίνει. Υπήρχε λοιπόν η αμαρτία, αλλά δεν καταλογιζόταν σε όλους με αυτόν τον τρόπο, ούτε γινόταν γνωστό πόση τιμωρία αναλογεί στο καθένα από τα αμαρτήματα. Όταν όμως ο νόμος τακτοποίησε και όρισε τις τιμωρίες, και μέσω της επιβολής ποινών τις κατέστησε πιο φανερές, και φανέρωσε το μέγεθος των αμαρτημάτων, έγιναν περισσότερο γνωστά σε όλους, και στον συνετό και στον ασύνετο, και στον νέο και στον ηλικιωμένο, και στη γυναίκα και στον άνδρα. Γι' αυτό λοιπόν, πριν από τον νόμο δεν καταλογιζόταν με όμοιο τρόπο η αμαρτία, επειδή ούτε η τιμωρία είχε οριστεί, και επειδή ούτε το μέγεθός τους γινόταν με ακρίβεια γνωστό, και επειδή η τιμωρία δεν ακολουθούσε κατά πόδας όσους έσφαλλαν. Επειδή, το ότι υπήρχε η αμαρτία, και το ότι —έστω και με πολλή ανοχή και μακροθυμία— παρ' όλα αυτά, όταν εκείνοι επέμεναν σε αυτήν και βρίσκονταν σε ανίατη κατάσταση, εφαρμόζονταν οι δίκαιες ποινές, το μαρτυρούν σαφώς όσα έπαθαν οι κάτοικοι των Σοδόμων, και πριν από αυτό ο κατακλυσμός, το κοινό ναυάγιο της ανθρωπότητας, και άλλα παρόμοια.

Υπήρχε λοιπόν αμαρτία πριν από τον νόμο και καταλογιζόταν, αλλά όχι με τον ίδιο τρόπο όπως μετά τον νόμο. Επομένως, και τα δύο ισχύουν ορθά: και το «ο θάνατος διήλθε σε όλους τους ανθρώπους, εφόσον όλοι αμάρτησαν», και το «διότι όπου δεν υπάρχει νόμος, δεν υπάρχει ούτε παράβαση». Διότι έχει λυθεί αυτή η φαινομενική αντίφαση με τα λόγια του θεσπέσιου Παύλου: «διότι μέχρι τον νόμο υπήρχε αμαρτία στον κόσμο» και τα εξής. «Αλλά βασίλευσε ο θάνατος», δηλαδή η τυραννία του λογίστηκε ως νόμιμη εξουσία, αντλώντας κύρος από τον χρόνο και ενισχυόμενη από τα δικά μας αμαρτήματα. «Από τον Αδάμ», λέει, ο οποίος αμάρτησε παραβαίνοντας μια νομοθετημένη εντολή. «Από τον Αδάμ» λοιπόν «βασίλευσε ο θάνατος», δηλαδή κυριάρχησε με μεγάλη εξουσία, «ακόμη και σε όσους δεν αμάρτησαν με όμοιο τρόπο με τον Αδάμ». Μέχρι πότε; «Μέχρι τον Μωυσή». Διότι εκείνοι που έζησαν μεταξύ του Αδάμ και του Μωυσή αμάρτησαν μεν, αλλά όχι «όμοια με την παράβαση του Αδάμ». Διότι εκείνος μεν παρέβη μια συγκεκριμένη και νομοθετημένη εντολή του Θεού και αμάρτησε, ενώ οι άλλοι αμάρταναν προσβάλλοντας τον αυτοδίδακτο λόγο της φύσεως, χωρίς όμως να παραβαίνουν ρητά κάποιον θεσπισμένο νόμο.

Προς τον αδελφό Ταράσιο. Το «εφ' ω πάντες ήμαρτον», το οποίο είπε ο θείος Παύλος και εσύ ζήτησες να μάθεις τη σημασία του, άλλοι μεν το ερμηνεύουν εννοώντας το «για τον Αδάμ», άλλοι δε «για τον θάνατο». Σε εμένα όμως δεν φαίνεται σωστό κανένα από τα δύο, διότι δεν χρειάζεται να εννοήσουμε κάτι επιπλέον, αφού το ρητό από μόνο του έχει την πληρότητά του. Διότι το «εφ' ω πάντες ήμαρτον» εδώ δεν υποδεικνύει κάποιο πρόσωπο ή κάτι σαν πρόσωπο, αλλά κυρίως παρασταίνει την αιτία, δηλαδή το «εφ' ω πάντες ήμαρτον» σημαίνει «διότι όλοι αμάρτησαν». Και άπειρα τέτοια παραδείγματα σύνταξης του λόγου υπάρχουν και στους θύραθεν συγγραφείς, όμως θα αρκέσει ο ίδιος ο θείος Παύλος ερμηνεύοντας τις δικές του λέξεις. Διότι λέει αλλού: «και γαρ οι όντες εν τω σκήνει στενάζομεν βαρούμενοι», και έπειτα «εφ' ω ου θέλομεν εκδύσασθαι, αλλ' επενδύσασθαι». Είναι ολοφάνερο από αυτό πως το «εφ' ω» λήφθηκε από αυτόν ως δηλωτικό αιτίας, δηλαδή «γι' αυτό στενάζουμε, όχι επειδή θέλουμε να απεκδυθούμε, αλλά επειδή θέλουμε να επενδυθούμε». Διότι, για να το πούμε ευρύτερα, το νόημα του ρητού είναι το εξής: «Στενάζουμε βρισκόμενοι μέσα στο σκήνωμα φορτωμένοι με βάρη». «Τι λοιπόν; Θέλεις να απεκδυθείς το σώμα, το οποίο έπλασαν τα χέρια του Θεού και το οποίο συνάρμοσε με την ψυχή το θείο εμφύσημα;». «Όχι», λέει, «μη γένοιτο· διότι δεν στενάζω επειδή δεν απεκδύομαι, αλλά επειδή δεν επενδύομαι», ονομάζοντας επένδυση το να περιβληθεί αυτό με την αφθαρσία και με τη μορφή που είχε διαπλαστεί εξ αρχής.

Και δεν είναι μόνο από αυτό φανερό ότι η φράση «εφ' ω» είναι δηλωτική της αιτίας, αλλά και από το ίδιο το νόημα του προκειμένου χωρίου. Διότι λέει ότι, επειδή ο Αδάμ αμάρτησε και έπειτα καταδικάστηκε σε θάνατο, και το γένος που προήλθε από αυτόν υπέστη την ποινή του θανάτου. Όχι όμως απλώς, λέει, ούτε δίχως δίκαιη κρίση, αλλά «εφ' ω πάντες ήμαρτον» (επειδή όλοι αμάρτησαν), δηλαδή, διότι όλοι αμάρτησαν όπως εκείνος που τους γέννησε. Διότι αυτό τους κατέστησε συμμέτοχους και στην τιμωρία. επειδή ακριβώς η συμμετοχή στην πράξη τούς οδήγησε στη συμμετοχή της καταδίκης.

Απάντηση. Ο όφις αποτελεί μέγα μυστήριο για όσους δύνανται να κατανοούν τα μυστήρια του Θεού. Στο μέτρο, όμως, που μπορούμε να τα εξηγήσουμε, δεν θα διστάσουμε. Έχει μέσα του ο όφις φάρμακο, μέσω του οποίου θανατώνονται όσοι δαγκωθούν, και έχει πάλι φάρμακο ζωής, από το οποίο όσοι δαγκώθηκαν, όταν το μεταλάβουν, ζωοποιούνται, καθώς καταργείται μέσα τους ο θανατηφόρος ιός διά του φαρμάκου της ζωής. Λέγουν δε οι έμπειροι σε αυτά ότι δοκιμάζονται κατ' αυτόν τον τρόπο αμφότερα τα φάρμακα: όταν το αίτιο της ζωής προσεγγίσει το μείγμα του θανατηφόρου φαρμάκου, αμέσως ο ιός διαχωρίζεται από μόνος του από τον αναμειχθέντα οίνο, ωσάν να πλήττεται και να υποχωρεί στο φάρμακο της ζωής. Ούτως, λοιπόν, επειδή και ο άνθρωπος περιήλθε υπό την εξουσία του θανάτου διά της αρχέγονης παράβασης, ο θάνατος κατέστη μέσα του πικρός. Διότι εξαιτίας της παράβασης του ενός συνεθανατώθηκε και συνέπαθε ολόκληρο το ανθρώπινο γένος. «Όπως ακριβώς», γράφει, «δι' ενός ανθρώπου η αμαρτία εισήλθε στον κόσμο, και διά της αμαρτίας ο θάνατος, έτσι σε όλους τους ανθρώπους διήλθε ο θάνατος, εφόσον όλοι αμάρτησαν». Διότι η ανθρωπότητα συμμετείχε στην πίκρα και εξομοιώθηκε, διά των αμαρτημάτων και των παθών, με τον ιό του νοητού όφεως και με την κακία του, και ο άνθρωπος αποθηριώθηκε ωσάν να έγινε ο ίδιος όφις, έρποντας σε γήινους λογισμούς και στα πάθη των αμαρτιών.

Διότι, όπως ακριβώς αν κάποιος έχει τραύματα στο σώμα του, αλλά αλείψει τον εαυτό του με πηλό ή βούρκο, και πηγαίνοντας στον ιατρό τον παρακαλεί να θεραπευτεί, και ο ιατρός τού λέει: «εάν θέλεις να θεραπευτείς, ξέπλυνε πρώτα τον πηλό ή τον βούρκο που επικάθεται στα τραύματά σου, ώστε, αφού πλυθούν, να γίνουν φανερά και ευδιάκριτα, χωρίς να επικαλύπτονται από καμία ακαθαρσία, και εγώ, όπως γνωρίζω με την τέχνη μου, θα θεραπεύσω τα πάσχοντα μέλη· διότι, όσο επικάθεται ο βούρκος στα τραύματα, τα ιατρικά φάρμακα δεν ενεργούν και είναι αδύνατον να θεραπευτούν»· έτσι, δια της παραβάσεως του Αδάμ, κάθε ψυχή τραυματίστηκε αοράτως από τον πονηρό με διάφορα τραύματα και, εξαιτίας της αρχαίας νομής της αμαρτίας, κατέστη εμπαθής, σύμφωνα με την αψευδή φωνή του Κυρίου που λέει: «διότι έσωθεν από την καρδιά εκπορεύονται πονηροί διαλογισμοί», και αφού τα απαρίθμησε, κατέστησε γνωστό ότι η ενέργεια των παθών, που κινείται αοράτως εσωτερικά στους λογισμούς, εξέρχεται προς τα έξω, και ο Απόστολος λέγοντας: «όπως ακριβώς δια του ενός ανθρώπου εισήλθε η αμαρτία στον κόσμο», φανέρωσε την αόρατη ενέργεια των παθών και ότι κάθε ψυχή, εξαιτίας της αρχαίας νομής της κακίας, είναι περιπλεγμένη με ακούσια τραύματα, από τα οποία ευχόταν και ο μακάριος Δαβίδ να λυτρωθεί, λέγοντας: «από τα κρυφά μου σφάλματα καθάρισέ με, και από τα αλλότρια προφύλαξε τον δούλο σου».