Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 5:3

Όταν, λοιπόν, δεις κάποιον να απελπίζεται εξαιτίας της θλίψης, ή να ξεστομίζει κάποιον πικρό λόγο, μη θεωρείς ως αιτία τη θλίψη, αλλά τη μικροψυχία εκείνου που τα λέει αυτά. Διότι η φύση της θλίψης συνηθίζει να κατεργάζεται τα αντίθετα: προσοχή, συντριβή της διάνοιας, σταθερό φρόνημα, αύξηση της ευλάβειας. Γι' αυτό και ο Παύλος έλεγε: «Η θλίψη κατεργάζεται υπομονή, και η υπομονή δοκιμή». Αν πάλι οι Ιουδαίοι γόγγυζαν όταν βρίσκονταν σε θλίψη, τα λόγια του γογγυσμού δεν προέρχονταν από τη θλίψη, αλλά από τη δική τους ανοησία· επειδή οι άγιοι, όταν θλίβονταν, γίνονταν λαμπρότεροι και σοφότεροι. Γι' αυτό και εκείνος έλεγε: «Είναι καλό για μένα, Κύριε, το ότι με ταπείνωσες, για να μάθω τα δικαιώματά σου». Και ο Παύλος: «Και για την υπερβολή των αποκαλύψεων, για να μην υπερηφανεύομαι, μου δόθηκε ένας σκόλοπας στη σάρκα, ένας άγγελος του Σατανά, για να με ραπίζει». Για το ζήτημα αυτό παρακάλεσα τρεις φορές τον Κύριο, και μου είπε: «Σου αρκεί η χάρη μου. Διότι η δύναμή μου τελειοποιείται μέσα στην ασθένεια»· γι' αυτό ευαρεστούμαι στις θλίψεις, στις ασθένειες, στους διωγμούς.

ΡΒ΄. Στον αναγνώστη Θεόδοτο. Τι λες; Ξέσπασαν εναντίον σου κύματα περισσότερα από όσα περίμενες τώρα, και γι' αυτό θλίβεσαι; Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο θα έπρεπε να χαίρεσαι και να αγάλλεσαι. Επειδή και ο μακάριος Παύλος αυτό έκανε, άλλοτε μεν λέγοντας: «Όχι μόνο αυτό, αλλά και καυχιόμαστε για τις θλίψεις»· άλλοτε δε: «Χαίρομαι για τα παθήματά μου». Διότι όσο μεγαλύτερη και πιο άγρια γίνεται η τρικυμία, τόσο μεγαλύτερο είναι το πνευματικό κέρδος, τόσο πιο λαμπρά τα στεφάνια της υπομονής, τόσο πολλά τα βραβεία. Άλλωστε και εγώ ο ίδιος για εσένα έχω θάρρος· διότι γνωρίζω το αμετακίνητο, το ακλόνητο και το σταθερό του χαρακτήρα σου. Για όσους όμως σε επιβουλεύονται πονώ και δακρύζω, διότι εκείνοι που θα έπρεπε να βρίσκονται στην τάξη εκείνων που σε φροντίζουν, επιδεικνύουν συμπεριφορά εχθρών. Ένα μόνο με λυπεί: η ασθένεια των ματιών σου, για την οποία θερμά σε παρακαλώ να δείξεις μεγάλο ενδιαφέρον, συμβουλευόμενος τους ιατρούς και κάνοντας ό,τι περνάει από το χέρι σου.

Γι' αυτόν τον λόγο και ο Παύλος δεν χαίρεται και ευφραίνεται μόνο για τις ανταποδόσεις των θλίψεων, αλλά σεμνύνεται και για τις ίδιες τις θλίψεις, λέγοντας τα εξής: «Όχι μόνο αυτό, αλλά και καυχόμαστε για τις θλίψεις». Έπειτα, απαριθμώντας τη σειρά των βραβείων της θλίψης, αναφέρει ότι αυτή γεννά την υπομονή, τη μητέρα των αγαθών, το ακύμαντο λιμάνι, τη γαλήνια ζωή, αυτήν που είναι ισχυρότερη από τον βράχο και στερεότερη από το διαμάντι, δυνατότερη από κάθε όπλο και ασφαλέστερη από τα τείχη. Όταν δε αυτή κατορθωθεί, καθιστά δοκιμασμένους και γενναίους εκείνους που τρέφονται από αυτήν, και απολύτως ακατανίκητους. Διότι δεν τους αφήνει να ταράζονται ούτε να ανατρέπονται από κανένα από τα δεινά που τους επιτίθενται· αλλά, όπως ακριβώς ο βράχος όσο περισσότερο χτυπιέται από τα κύματα, τόσο περισσότερο καθαρίζεται, χωρίς να κινείται στο ελάχιστο, ενώ διαλύει εύκολα τον όγκο των υδάτων που προσκρούουν επάνω του, αφανίζοντάς τα όχι χτυπώντας τα, αλλά δεχόμενος τα χτυπήματά τους· έτσι ακριβώς και εκείνος που έχει καταστεί δόκιμος μέσω της υπομονής, στέκεται ανώτερος από κάθε επιβουλή. Και το πλέον θαυμαστό είναι ότι γίνεται ισχυρότερος, όχι προξενώντας το κακό, αλλά υπομένοντάς το, εξουδετερώνοντας εύκολα εκείνους που το προξενούν. Αυτά σας τα έγραψα όχι επειδή έχετε ανάγκη να τα διδαχθείτε από εμάς· διότι γνωρίζω τη σύνεσή σας, την οποία άλλωστε έχετε αποδείξει με τα ίδια σας τα έργα. Επειδή εκείνα για τα οποία εμείς φιλοσοφήσαμε τώρα με λόγια, εσείς τα διακηρύξατε με όσα υπομείνατε.

ΣΖʹ. Προς τους Γότθους μοναχούς που βρίσκονται στο κτήμα του Προμώτου. Γνώριζα και πριν από τις επιστολές σας πόση θλίψη υπομένετε, πόσες επιβουλές, πόσους πειρασμούς, πόσες επήρειες· και για τον λόγο αυτό σας μακαρίζω ιδιαιτέρως, αναλογιζόμενος τους στεφάνους που προέρχονται από αυτά, τα βραβεία, τα έπαθλα. Διότι, όπως ακριβώς εκείνοι που σας επιβουλεύονται και σας ταράζουν, επιφέρουν βαριά καταδίκη στους εαυτούς τους και επισωρεύουν το πυρ της γέεννας πάνω στα δικά τους κεφάλια, έτσι και εσείς που τα πάσχετε αυτά, θα απολαύσετε πολλή αμοιβή, πολλή ανταπόδοση. Μην θορυβείσθε, λοιπόν, και μην ταράζεστε εξαιτίας αυτών, αλλά να χαίρεστε και να σκιρτάτε, διατηρώντας το αποστολικό φρόνημα που λέει: «Τώρα χαίρω για τα παθήματά μου»· και πάλι: «Όχι μόνο αυτό, αλλά και καυχώμαστε για τις θλίψεις μας, γνωρίζοντας ότι η θλίψη κατεργάζεται την υπομονή, και η υπομονή τη δοκιμότητα». Έχοντας, λοιπόν, γίνει πιο δοκιμασμένοι και πιο πλούσιοι ως προς τον πλούτο που βρίσκεται στους ουρανούς, ακόμη και αν υποφέρετε χειρότερα από αυτά, να αγάλλεστε περισσότερο. Διότι τα παθήματα του παρόντος καιρού δεν είναι άξια να συγκριθούν με τη μέλλουσα δόξα που πρόκειται να αποκαλυφθεί σε εμάς. Διότι δεν μας διέλαθε της προσοχής η υπομονή σας, η ανδρεία, η καρτερία, η γνήσια και θερμή σας διάθεση, το ακλινές του φρονήματός σας, το αμετάπειστο και το ασάλευτο.

Και όπως ακριβώς η φωτιά καθιστά τον χρυσό πιο δοκιμασμένο όταν έρθει σε επαφή μαζί του, έτσι και στις χρυσές ψυχές, η θλίψη που επέρχεται τις κάνει πιο καθαρές και πιο δοκιμασμένες. Γι' αυτό και ο Παύλος έλεγε: «Η θλίψη κατεργάζεται υπομονή, και η υπομονή δοκιμή». Για αυτούς τους λόγους κι εμείς σκιρτούμε και χαιρόμαστε, και μέσα από αυτήν την ερημιά αποκομίζουμε μέγιστη παρηγοριά για αυτήν την ανδρεία σου. Γι' αυτό, ακόμη κι αν σε περικυκλώσουν αμέτρητοι λύκοι και πολλές συνάξεις πονηρών ανθρώπων, δεν φοβόμαστε τίποτα· απεναντίας, προσευχόμαστε αφενός να σβήσουν οι υπάρχοντες πειρασμοί και αφετέρου να μην προκύψουν νέοι, εκπληρώνοντας τον δεσποτικό νόμο που προστάζει να προσευχόμαστε να μην εισέλθουμε σε πειρασμό.

Τόση είναι η ευγένεια της ψυχής. Και τι συνέβη με τον Παύλο; Δεν υπέφερε τόσα δεινά, τα οποία ούτε να απαριθμήσει κανείς δεν είναι εύκολο; Έχοντας την κατοικία του σε φυλακές, δεμένος με αλυσίδες, συρόμενος από δω κι από κει, μαστιγωνόμενος από τους Ιουδαίους, λιθοβολούμενος, έχοντας τις πλάτες του καταξεσχισμένες όχι μόνο από δερμάτινα λουριά αλλά και από ράβδους, καταποντιζόμενος στη θάλασσα, πέφτοντας πολλές φορές σε ληστές, υπομένοντας εμφύλιο πόλεμο από τους εχθρούς, βαλλόμενος συνεχώς από τους γνωστούς, γινόμενος στόχος μύριων επιβουλών, παλεύοντας με την πείνα και τη γυμνότητα, υπομένοντας άλλες πυκνές και συνεχείς δυσχερείς περιστάσεις και θλίψεις; Τι χρειάζεται να λέμε πολλά; Πεθαίνοντας κάθε ημέρα, παρ' όλα αυτά, αν και υπέφερε τόσα πολλά και τόσο μεγάλα, όχι μόνο δεν εξέφερε κανέναν βλάσφημο λόγο, αλλά χαιρόταν για αυτά και καυχιόταν. Και τη μια μεν λέει: «Χαίρομαι στα παθήματά μου», την άλλη δε: «Και όχι μόνο αυτό, αλλά και καυχόμαστε στις θλίψεις». Εάν λοιπόν, υφιστάμενος τόσα ο ίδιος χαιρόταν και καυχιόταν, ποια συγχώρηση δικαιούσαι και ποια απολογία προβάλλεις εσύ, που δεν υπομένεις ούτε το πολλοστό μέρος από αυτά και όμως βλασφημείς;

Γι' αυτό λέει: Η θλίψη κατεργάζεται υπομονή, η δε υπομονή δοκιμή, η δε δοκιμή ελπίδα, και η ελπίδα δεν καταισχύνει. Και πάλι κάποιος άλλος λέει: Ο απείραστος άνθρωπος είναι αδόκιμος, και ο αδόκιμος δεν είναι άξιος λόγου. Επομένως, δεν είναι μικρά τα οφέλη που αποκομίζουμε από τη θλίψη ακόμη και πριν από την ανάσταση, δηλαδή το να έχουμε την ψυχή μας πιο δοκιμασμένη, πιο σοφή και πιο συνετή, και να έχει απαλλαγεί από κάθε δειλία. Γι' αυτό λέει: Αν και ο εξωτερικός μας άνθρωπος φθείρεται, ο εσωτερικός όμως ανακαινίζεται ημέρα με την ημέρα. Πώς ανακαινίζεται, πες μου; Με το να εκδιώκεται κάθε ανανδρία, να σβήνει κάθε άτοπη επιθυμία, η φιλοχρηματία, η κενοδοξία, και γενικά με το να εξαλείφονται όλοι οι άλλοι διεφθαρμένοι λογισμοί. Όπως λοιπόν η ψυχή που απολαμβάνει την αργία και την άνεση αιχμαλωτίζεται εύκολα από αυτά τα πάθη, έτσι και εκείνη που αφιερώνεται συνεχώς στους αγώνες υπέρ της ευσέβειας, δεν βρίσκει ποτέ τον χρόνο ούτε καν να τα σκεφτεί αυτά, αφού η μέριμνα για τα πνευματικά παλαίσματα την απομακρύνει από όλα εκείνα.

Στους δικούς σου, όμως, αγώνες δεν συμβαίνει αυτό· αλλά είναι απολύτως αναγκαίο εκείνος που αγωνίστηκε, που έσπειρε την ευσέβεια και υπέμεινε πολλούς κόπους, να επιτύχει τον σκοπό του. Διότι ο Θεός δεν εξάρτησε τις αμοιβές αυτών των κόπων από τις ανωμαλίες του καιρού ούτε από την ορμή των ανέμων, αλλά βρίσκονται αποταμιευμένες στους ουρανούς, σε ασύλητους θησαυρούς. Γι' αυτό και ο Παύλος έλεγε: «Η θλίψη κατεργάζεται υπομονή, η υπομονή δοκιμή, η δοκιμή ελπίδα, και η ελπίδα δεν καταισχύνει». Μην πεις, λοιπόν, ότι τα μελλοντικά είναι αφανή· διότι, εάν θελήσεις να τα εξετάσεις με ακρίβεια, είναι πολύ πιο φανερά από αυτά που κρατάμε στα χέρια μας. Και αυτό ακριβώς υποδεικνύοντάς μας πάλι ο Παύλος, άλλα τα ονομάζει αιώνια και άλλα πρόσκαιρα, φανερώνοντας με τον χαρακτηρισμό «πρόσκαιρα» τη φθαρτότητά τους. Διότι, προτού καν φανούν πετούν μακριά, και απομακρύνονται προτού καλά-καλά σταθούν, και οι μεν μεταβολές τους είναι ραγδαίες, η δε κτήση τους αβέβαιη.

Στο αποστολικό ρητό που λέει, «Όχι μόνο αυτό, αλλά και καυχώμαστε για τις θλίψεις, γνωρίζοντας ότι η θλίψη κατεργάζεται υπομονή», και τα εξής. αʹ. Είναι βέβαια κοπιαστικό για τον γεωργό το να ζέψει τα βόδια, να σύρει το άροτρο, να ανοίξει αυλάκι, να ρίξει τους σπόρους, να αντέξει τον χειμώνα, να υπομείνει το ψύχος, να σκάψει τάφρο ολόγυρα, να αποκρούσει την πλημμύρα των υδάτων που απειλεί τα σπαρτά, να υψώσει τις όχθες των ποταμών και να διανοίξει βαθύτερα αυλάκια στη μέση του χωραφιού. Εντούτοις, αυτά τα επίπονα έργα, αν και απαιτούν μόχθο, καθίστανται ελαφριά και πολύ εύκολα, όταν μέσω της ελπίδας ο γεωργός δει τα σπαρτά να θάλλουν, το δρεπάνι ακονισμένο, το αλώνι γεμάτο από δεμάτια και τον ώριμο καρπό να μεταφέρεται στο σπίτι με πολλή ευφροσύνη. Έτσι και ο κυβερνήτης του πλοίου αψηφά τα άγρια κύματα, και συχνά περιφρονεί τον χειμώνα, τη μανιασμένη θάλασσα και τους άστατους ανέμους, και γνωρίζει να υπομένει τις φουρτούνες των πελάγων και τα μακρινά ταξίδια, όταν αναλογίζεται τα φορτία και τα εμπορικά λιμάνια, και όταν βλέπει τον απέραντο πλούτο που γεννιέται από αυτά. Έτσι και ο στρατιώτης υπομένει τραύματα, δέχεται σύννεφα από βέλη, υποφέρει την πείνα, το ψύχος, τις μακροχρόνιες εκστρατείες και τους κινδύνους της μάχης, αναλογιζόμενος εντεύθεν τα τρόπαια, τις νίκες και τα στεφάνια. Αλλά για ποιο λόγο τα ανέφερα αυτά;

Και ο κυβερνήτης του πλοίου, παρομοίως, ενώ χαίρεται για το πλήθος των φορτίων, και αφού με πολλή ευχαρίστηση ανοίξει τα πανιά και διασχίσει μεγάλο πέλαγος, πολλές φορές, στο ίδιο το στόμιο του λιμανιού, είτε επειδή έπεσε σε ξέρα, είτε επειδή προσάραξε σε κάποιον ύφαλο και σκόπελο, είτε επειδή χτυπήθηκε από κάποια άλλη παρόμοια απροσδόκητη περίσταση, χάνει όλο του το φορτίο, και με δυσκολία διασώζει το ίδιο του το σώμα γυμνό μετά από εκείνους τους αμέτρητους κινδύνους. Έτσι και ο στρατιώτης, αφού πολλές φορές παρατάχθηκε σε αμέτρητους πολέμους, απέκρουσε τους αντιπάλους, και κυριάρχησε επί των εχθρών, ενώ βρισκόταν στην ίδια την προσδοκία της νίκης, έφυγε από τη ζωή, χωρίς να απολαύσει απολύτως κανένα καλό από τους κόπους και τους κινδύνους του. Τα δικά μας, όμως, δεν είναι τέτοια. Διότι τις ελπίδες μας τις έχουμε αιώνιες, ακλόνητες και βέβαιες, οι οποίες δεν καταλύονται μαζί με αυτόν τον πρόσκαιρο βίο, αλλά κατευθύνονται προς εκείνη την άφθαρτη, μακάρια και ατελεύτητη ζωή, και οι οποίες όχι μόνο δεν απειλούνται από την ακαταστασία των καιρικών συνθηκών και από απροσδόκητες περιστάσεις, αλλά δεν διαλύονται ούτε από τον ίδιο τον θάνατο. Από αυτές δε τις ελπίδες θα μπορούσε κανείς να δει, ακόμη και στους πιο απλούς ανθρώπους, να λάμπει ο καρπός τους, και η αμοιβή τους να είναι πολλή και μεγάλη. Γι' αυτόν τον λόγο ο μακάριος Παύλος αναφωνούσε, λέγοντας: Όχι μόνο αυτό, αλλά και καυχόμαστε στις θλίψεις.

Παρακαλώ να μην προσπεράσουμε επιφανειακά αυτό που ελέχθη· αλλά επειδή, δεν γνωρίζω πώς, ο λόγος μάς εισήγαγε και πάλι στο λιμάνι του καλού κυβερνήτη, του Παύλου, ας εντρυφήσουμε στη φράση, η οποία, μολονότι είναι σύντομη, μας διδάσκει πολλή φιλοσοφία. Τι άραγε είναι αυτό που ελέχθη, και τι θέλησε να μας υπονοήσει με αυτό, λέγοντας: «Όχι μόνο αυτό, αλλά και καυχόμαστε για τις θλίψεις»; Ας ανατρέξουμε, αν συμφωνείτε, λίγο πιο πάνω στον λόγο της διδασκαλίας, και θα διαπιστώσουμε τη μεγάλη σαφήνεια και τη δύναμη των νοημάτων που γεννιέται από εκεί για εμάς. Αλλά κανέναν ας μην τον καταβάλλει η σωματική αδυναμία· απεναντίας, η επιθυμία της πνευματικής ακρόασης ας λειτουργήσει ως δροσιά. Διότι ο λόγος μας αφορά τη θλίψη και την επιθυμία των αιώνιων αγαθών, την υπομονή, και την ανταμοιβή που προκύπτει από αυτά για όσους δεν έχουν καταπέσει. Τι άραγε να σημαίνει το, «Όχι μόνο»;

Διότι εκείνος που το είπε αυτό, μας υποδεικνύει για να μας αναφέρει πολλά και άλλα αγαθά που μας έχουν ήδη δοθεί· και μαζί με εκείνα προσθέτει και τούτο, που προέρχεται από τη θλίψη. Γι' αυτό και ο ίδιος έλεγε: «Όχι μόνον αυτό, αλλά και καυχώμεθα στις θλίψεις». Για να γίνει όμως πιο σαφές αυτό που ειπώθηκε, δείξτε για λίγο υπομονή, καθώς θα παρατείνουμε περισσότερο τη διδασκαλία του λόγου μας.

Τον βλέπεις να καυχάται για αυτά ακόμη περισσότερο από ό,τι εάν καμάρωνε για λαμπρά στεφάνια, και γι' αυτό να λέει: «Και όχι μόνο αυτό, αλλά και καυχιόμαστε για τις θλίψεις»; Τι σημαίνει όμως το «Όχι μόνο»; Όχι μόνο, λέει, δεν αποκάμνουμε όταν υπομένουμε θλίψεις και ταλαιπωρίες, αλλά, θεωρώντας ότι προκόβουμε σε μεγαλύτερη τιμή και δόξα, μάλλον καυχιόμαστε για τα θλιβερά που μας συμβαίνουν. Έπειτα, επειδή είπε ότι από τις θλίψεις προκύπτει μεγίστη δόξα, καύχημα και στολισμός· και είναι ολοφάνερο ότι η δόξα εμπεριέχει και ευφροσύνη· διότι όπου υπάρχει ευφροσύνη, υπάρχει οπωσδήποτε και δόξα, και όπου υπάρχει τέτοια δόξα, υπάρχει οπωσδήποτε και ευφροσύνη· επειδή, λοιπόν, έδειξε ότι το να δοκιμάζεται κάποιος από θλίψεις είναι κάτι λαμπρό και περιφανές που αποτελεί αφορμή για να σεμνύνεται, αναφέρει ένα άλλο μέγιστο κατόρθωμα αυτού του γεγονότος, καθώς και κάποιον πολύ μεγάλο και παράδοξο καρπό. Ποιος είναι όμως αυτός, ας δούμε.

Γνωρίζοντας λοιπόν, λέει, ότι η θλίψη κατεργάζεται την υπομονή, η δε υπομονή τη δοκιμή, και η δοκιμή την ελπίδα, η δε ελπίδα δεν καταισχύνει. Τι σημαίνει το: Γνωρίζοντας ότι η θλίψη κατεργάζεται την υπομονή; Αυτό αποδίδει τον μέγιστο καρπό, αυτό καθιστά ισχυρότερο τον θλιβόμενο.

Και όπως ακριβώς εκείνοι που για πρώτη φορά επιβιβάζονται σε πλοίο, ναυτιούν και ζαλίζονται, ταράζονται και θορυβούνται, κυριευμένοι από ναυτία και σκοτοδίνη· ενώ εκείνοι που έχουν διασχίσει πολλά και μεγάλα πελάγη, και έχουν αψηφήσει αμέτρητα κύματα, και έχουν υπομείνει συνεχή ναυάγια, αναλαμβάνουν ένα τέτοιο ταξίδι με θάρρος· έτσι ακριβώς και η ψυχή, αφού υπομείνει πολλούς πειρασμούς και αντέξει μεγάλες θλίψεις, καθίσταται πλέον ασκημένη στους πόνους και αποκτά την έξη της καρτερίας, χωρίς να είναι δειλή ούτε να πτοείται εύκολα, ούτε να ταράζεται από τα λυπηρά που την πλήττουν, αλλά μέσα από τη συνεχή γυμνασία των όσων συμβαίνουν και τη συχνή άσκηση στα γεγονότα, υπομένει με πολλή ευκολία όλα τα επερχόμενα δεινά. Αυτό λοιπόν θέλοντας να δηλώσει ο σοφός αρχιτέκτονας της ουράνιας πολιτείας, έλεγε: «Όχι μόνο αυτό, αλλά και καυχόμαστε για τις θλίψεις»· διότι, πριν από τη βασιλεία και τα ουράνια στεφάνια, αποκομίζουμε από αυτό τον μέγιστο μισθό, καθώς από τη συνεχή θλίψη η ψυχή μας γίνεται πιο καρτερική και οι λογισμοί μας καθίστανται ισχυρότεροι.

Περί υπομονής, και περί της συντελείας τούτου του αιώνος, και της Δευτέρας Παρουσίας, καθώς και της αδιάδοχης βασιλείας των δικαίων, και της ατελεύτητης κολάσεως των αμαρτωλών· υπόθεση περί εξομολογήσεως, και προτροπή προς τη μελέτη των θείων Γραφών, ποιες είναι οι μεθοδείες του Εχθρού, και ποια η ωφέλεια της ησυχίας. Λαμπρός είναι ο βίος των δικαίων· πώς όμως λαμπρύνεται, παρά μόνο δια της υπομονής; Αφού την αποκτήσεις, αγάπησέ την, αδελφέ, ως μητέρα της ανδρείας· διότι ο μεν ψαλμός παραινεί λέγοντας: Υπόμεινε τον Κύριο, και φύλαξε την οδό Του. Ο δε Παύλος, για το πώς θα αποκτήσεις την αρετή, λέγει: Η θλίψη κατεργάζεται υπομονή.

Διότι, λέει, ο άνθρωπος που δεν έχει δοκιμαστεί από πειρασμούς είναι αδόκιμος· και ο Παύλος αναφέρει: «Η θλίψη κατεργάζεται την υπομονή, και η υπομονή τη δοκιμή». Θέλοντας λοιπόν να μας κάνει καρτερικούς και υπομονετικούς, επιτρέπει να δοκιμάζεται το νόμισμα με κάθε τρόπο.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ε΄. «Αφού λοιπόν δικαιωθήκαμε εκ πίστεως, ας έχουμε ειρήνη με τον Θεό διά του Κυρίου μας Ιησού Χριστού.» Αφού μίλησε εκτενώς περί πίστεως, εισάγει προτροπή για λαμπρό βίο. Επειδή προέταξε την πίστη έναντι της δικαιοσύνης διά των έργων, για να μη νομίσει κάποιος ότι τα λεγόμενα έχουν γραφτεί ως αφορμή για ραθυμία, λέει, ας έχουμε ειρήνη, δηλαδή ας μην αμαρτάνουμε πλέον· διότι αυτό ακριβώς σημαίνει το να βρίσκεται κανείς σε πόλεμο με τον Θεό. «Διά του οποίου αποκτήσαμε και την πρόσβαση.» Εάν Αυτός μας συμφιλίωσε ενώ βρισκόμασταν σε εμπόλεμη κατάσταση, λέει, είναι εύλογο να παραμένουμε στη συμφιλίωση, και να του ανταποδώσουμε αυτή την αμοιβή, ώστε να μη φανεί ότι συμφιλίωσε με τον Πατέρα ανθρώπους σκαιούς και αγνώμονες. «Με την πίστη.» Τα δικά Του έργα, λέει, είναι ποικίλα και πολλά και διάφορα· διότι και πέθανε για εμάς, και μας συμφιλίωσε και μας προσήγαγε, και μας έδωσε χάρη ανείπωτη· ενώ εμείς προσφέραμε μόνο την πίστη. «Σε αυτή τη χάρη στην οποία στεκόμαστε.» Το να αξιωθούμε τη γνώση του Θεού, το να απαλλαγούμε από την πλάνη, το να επιγνώσουμε την αλήθεια· το να απολαύσουμε όλα τα αγαθά που παρέχονται διά του βαπτίσματος. «Και καυχόμαστε για την ελπίδα της δόξας του Θεού.» Δύο πράγματα έθεσε, τα παρόντα και τα μέλλοντα· διότι με το να αναφέρει τη χάρη, δήλωσε τα παρόντα, τα αγαθά δηλαδή που έχουμε ήδη λάβει. Με το να πει όμως, και καυχόμαστε για την ελπίδα, απεκάλυψε όλα τα μέλλοντα. «Και όχι μόνο αυτό, αλλά και καυχόμαστε στις θλίψεις.»

Αυτά, λοιπόν, τα παρόντα λυπηρά είναι ικανά να μας κοσμήσουν και να μας κάνουν να μεγαλοφρονούμε γι' αυτά. Και ορθώς λέει «καυχώμεθα», ώστε χρησιμοποιώντας το δικό του πρόσωπο να εισαγάγει την παραίνεση. «Γνωρίζοντας ότι η θλίψη κατεργάζεται υπομονή, και η υπομονή δοκιμή, και η δοκιμή ελπίδα.» Επειδή ήταν παράδοξο αυτό που ειπώθηκε, το ότι δηλαδή τα λυπηρά τους προξενούν χαρά και καύχημα, το επιβεβαιώνει με συλλογισμό. Αυτό δε που λέει είναι το εξής: Η υπομονή και η θλίψη έχουν μέγιστο καρπό και πριν από τα μελλοντικά, και καθιστούν δόκιμο εκείνον που δοκιμάζεται· συμβάλλουν όμως και σε κάτι ως προς τα μελλοντικά. Διότι κάνουν την ελπίδα να ακμάζει μέσα μας· επειδή τίποτα δεν μας προετοιμάζει τόσο πολύ στο να τρέφουμε αγαθές ελπίδες, όσο η αγαθή συνείδηση. «Η δε ελπίδα δεν καταισχύνει. Διότι η αγάπη του Θεού έχει εκχυθεί στις καρδιές μας διά του Αγίου Πνεύματος που μας δόθηκε. Επειδή ο Χριστός, ενώ εμείς ήμασταν ακόμη ασθενείς, κατά τον καθορισμένο καιρό πέθανε υπέρ των ασεβών. Διότι με δυσκολία θα πεθάνει κανείς υπέρ ενός δικαίου· για τον αγαθό, βέβαια, ίσως και να τολμήσει κάποιος να πεθάνει.»

Άνδρας απείραστος είναι αδόκιμος. Και ακόμη, αδελφοί μου, λάβετε ως υπόδειγμα κακοπάθειας και μακροθυμίας τους προφήτες, οι οποίοι μίλησαν στο όνομα του Κυρίου. «Ιδού, μακαρίζουμε αυτούς που υπομένουν». Σε συμφωνία με αυτά, και ο κορυφαίος των αποστόλων Πέτρος συμβουλεύει και λέει: «αν είναι ανάγκη να λυπηθείτε μέσα σε ποικίλους πειρασμούς, ώστε η δοκιμασμένη πίστη σας, που είναι πολυτιμότερη από το χρυσάφι το οποίο φθείρεται αλλά δοκιμάζεται με τη φωτιά, να βρεθεί για έπαινο και τιμή και δόξα κατά την αποκάλυψη του Ιησού Χριστού». Και πάλι: «Αυτό είναι χάρη, αν κάποιος χάριν της συνείδησής του απέναντι στον Θεό, υποφέρει λύπες πάσχοντας άδικα· διότι τι είδους δόξα είναι αν αμαρτάνετε, ραπίζεστε και το υπομένετε; Αν όμως αγαθοποιώντας και πάσχοντας το υπομένετε, αυτό είναι χάρη ενώπιον του Θεού. Διότι γι' αυτό κληθήκατε, επειδή και ο Χριστός έπαθε για εμάς, αφήνοντάς μας υπόδειγμα, για να ακολουθήσετε τα ίχνη του· ο οποίος δεν έπραξε αμαρτία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του· ο οποίος, όταν λοιδορούνταν δεν ανταπέδιδε τις λοιδορίες, όταν έπασχε δεν απειλούσε, αλλά άφηνε την υπόθεση σε εκείνον που κρίνει δίκαια». Μαζί με αυτούς και το στόμα του Χριστού, ο Παύλος, λέει ότι «αφού δικαιωθήκαμε από την πίστη, έχουμε ειρήνη με τον Θεό· και όχι μόνο αυτό, αλλά καυχώμαστε και στις θλίψεις, γνωρίζοντας ότι η θλίψη κατεργάζεται την υπομονή, η υπομονή τη δοκιμή, και η δοκιμή την ελπίδα· και η ελπίδα δεν καταισχύνει».

Ωδή έκτη. Την θεία αυτή και πάντιμη. Άκουσε τον Παύλο που λέει: «η θλίψη κατεργάζεται υπομονή, η δε υπομονή δοκιμή, και το καλό γέννημα αυτής είναι η ελπίδα», ψυχή μου, «η οποία δεν καταντροπιάζει». Επειδή αγαπώ τις ηδονές, υποφέρω όταν στερούμαι φαγητά και ποτά και λίγη ασήμαντη δόξα, γογγύζοντας όπως οι Ιουδαίοι κάποτε στην έρημο, ενώ είχαν χορτάσει το μάννα.

Ας μην αποκάμουμε λοιπόν στις θλίψεις, τίμιε Πάτερ, γνωρίζοντας ότι η θλίψη κατεργάζεται υπομονή, και η υπομονή δοκιμή, και η δοκιμή ελπίδα, και η ελπίδα δεν καταισχύνει, εφόσον έχει βέβαιη την απόλαυση των αιώνιων αγαθών για τα οποία υποφέρουμε. Αντιθέτως, ας υπομείνουμε γενναία τα όσα συμβαίνουν, αποβλέποντας στον αρχηγό της σωτηρίας μας, τον Ιησού· ο οποίος, αν και είναι αληθινός Θεός, καταδέχθηκε εκουσίως τον θάνατο για χάρη μας, ώστε όταν πάσχουμε να χαιρόμαστε, γινόμενοι σύμφυτοι με Αυτόν μέσω του θανάτου και ζυμωνόμενοι για την ανάσταση της ακατάλυτης ζωής. Επειδή αποτέλεσε βούλημα του θείου νόμου να πάσχουμε άδικα ενώ πράττουμε το καλό, ως μαθητές του Χριστού, προς καταδίκη της αμαρτίας. Αυτήν (την αμαρτία) την εισήγαγε μέσω απάτης ο νοητός όφις, παραπείθοντας τον άνθρωπο να παραβεί τη θεία εντολή και να προτιμήσει τα πρόσκαιρα από τα αιώνια. Αυτόν λάβαμε την εξουσία να καταπατούμε, διαφυλάσσοντας τη χάρη που μας προστατεύει, η οποία φρουρείται με την τήρηση των εντολών· πράγμα που κατορθώνεται σε όσους αγαπούν τον Κύριο μόνο με την εκούσια και ακούσια κακοπάθεια της σάρκας, με σώφρονα λογισμό. Σε Αυτόν έχοντας προσηλώσει όλη σου την επιθυμία, δεν αισθάνεσαι τα θλιβερά γεγονότα, όσιε Πάτερ, έχοντας τη χαρά των ελπιζομένων αγαθών, η οποία νικά την παρούσα θλίψη. Αυτά είθε να τα επιτύχουμε όλοι μας, καθώς ο Χριστός, ο μέγας Θεός και Σωτήρας μας, τα διανέμει σε εμάς όπως Εκείνος γνωρίζει, ανάλογα με το πόσο άξιος είναι ο καθένας· με τις πρεσβείες της άχραντης και παναγίας Μητέρας Του, της Αειπαρθένου, και όλων των αγίων.

Και πάλι: «Να θεωρήσετε απόλυτη χαρά, αδελφοί μου», λέει ο θείος αδελφόθεος, «όταν περιπέσετε σε ποικίλους πειρασμούς», γνωρίζοντας «ότι η δοκιμασία της πίστης σας κατεργάζεται υπομονή· η δε υπομονή ας έχει τέλειο έργο». Συμφωνώντας με αυτά και ο θείος Παύλος αναφέρει, λέγοντας: «η θλίψη κατεργάζεται υπομονή, η δε υπομονή δοκιμή, η δε δοκιμή ελπίδα, και η ελπίδα δεν καταισχύνει».

Διότι την υπομονή αυτού μνημονεύοντας και ο θείος Ιάκωβος ο αδελφόθεος έλεγε: «Την υπομονή του Ιώβ ακούσατε και το τέλος του Κυρίου γνωρίζετε». Και ο Παύλος λέει: «Καυχόμαστε για τις θλίψεις»· και δηλώνοντας την ωφέλεια που γεννιέται από αυτές έλεγε: «Η θλίψη εργάζεται την υπομονή, η υπομονή τη δοκιμή, η δοκιμή την ελπίδα, και η ελπίδα δεν καταισχύνει». Και πάλι: «Έχετε ανάγκη υπομονής», λέει, «έτσι ώστε, αφού κάνετε το θέλημα του Θεού, να λάβετε την υπόσχεση· διότι ακόμη λίγο χρόνο, και εκείνος που έρχεται θα φθάσει και δεν θα καθυστερήσει, και ο δίκαιος θα ζήσει εκ πίστεως»· και: «Αυτό που κάποιος βλέπει», λέει, «γιατί και να το ελπίζει; Εάν όμως ελπίζουμε σε αυτό που δεν βλέπουμε, το περιμένουμε με υπομονή». Και πάλι: «Διότι θεωρούμε», λέει, «ότι τα παθήματα του τωρινού καιρού δεν είναι άξια να συγκριθούν με τη μέλλουσα δόξα που πρόκειται να αποκαλυφθεί σε εμάς». Δηλαδή, λέει, τέτοια και τόσα παθήματα και θλίψεις αν υποστεί κάποιος για τον Θεό, είτε με αίμα και μαρτύριο, είτε με άσκηση και αρετή και πνευματικούς κόπους, είτε με ύβρεις και ζημίες και αρπαγή των υπαρχόντων, είτε με φτώχειες και αρρώστιες και άλλες πολύπλοκες θλίψεις, εκούσιες και ακούσιες, που μας συμβαίνουν, αρκεί μόνο να πάσχουμε σύμφωνα με το θέλημα του Θεού και όχι ως κακούργοι, όλα αυτά τα παθήματα, λέει, δεν είναι άξια να συγκριθούν με τη μέλλουσα δόξα της θείας ανταπόδοσης.

Ή με αυτόν τον τρόπο: όπως ακριβώς «σε αυτήν τη χάρη στην οποία στεκόμαστε, και καυχόμαστε με την ελπίδα της δόξας του Θεού», έτσι πάλι «καυχόμαστε και στις θλίψεις, γνωρίζοντας» ότι μέσω αυτών και μέσω της υπομονής και της δοκιμασίας επιστρέφουμε στην ίδια ακαταίσχυντη ελπίδα. «Με την ελπίδα της δόξας του Θεού». Είτε επειδή δοξάζεται ο Θεός, είτε επειδή ο Θεός δοξάζει εμάς· διότι πράγματι μας δοξάζει με άρρητη και υπερφυή δόξα, δωρίζοντάς μας όσα υποσχέθηκε, αξιώνοντάς μας της υιοθεσίας και της βασιλείας των ουρανών, και δοξάζεται και ο Ίδιος, αν και όχι όσο Του αξίζει, αλλά όσο είναι δυνατόν στους αγγέλους και τους ανθρώπους, επιδεικνύοντας τόση γενναιοδωρία προς το ανθρώπινο γένος, και εκπληρώνοντας και κάνοντας πράξη αυτά που είναι ενδεικτικά μόνο της δικής Του θεότητας και φιλανθρωπίας. «Και όχι μόνο αυτό, αλλά και καυχόμαστε στις θλίψεις». Για ποιον λόγο καυχόμαστε στις θλίψεις; Επειδή αγαπούμε σφόδρα τον Θεό· διότι όποιος αγαπά βαθιά, χαίρεται και σεμνύνεται, όταν πάσχει για χάρη εκείνου που αγαπά. Αλλά από πού αυτός ο θείος έρωτας «έχει εκχυθεί» και έχει περικλείσει όλη μας την καρδιά; Από «το Πανάγιο Πνεύμα που μας δόθηκε», ώστε τα πάντα να αποτελούν έργο της άνωθεν χάριτος. Αλλά και οφείλουμε να Τον υπεραγαπάμε, και αν ακόμη χρειαστεί να υποστούμε κάτι, να μην απομακρυνόμαστε από τον έρωτα προς Αυτόν. Γιατί; Διότι Αυτός μας αγάπησε πρώτος. Και μάλιστα ποιους; Ενώ ήμασταν εχθροί και πολέμιοί Του. Είδες την υπερβολή της αγάπης, είδες πόσο μεγάλο είναι το χρέος.

Πώς καυχόμαστε μέσα στις θλίψεις; Πολύ σωστά λέει· διότι οι θλίψεις μάς γυμνάζουν στην υπομονή. Αλλά ποιο είναι το κέρδος της υπομονής; Μεγάλο, λέει· διότι μας κάνουν πιο δοκιμασμένους, όπως ακριβώς το χωνευτήρι τον χρυσό. Και τι προκύπτει από το να φανούμε πιο δοκιμασμένοι; Πολύ μεγάλο όφελος· διότι η ελπίδα μας εξαιτίας αυτού καθίσταται πιο βέβαιη και πιο ασφαλής. Και από αυτήν τι προκύπτει; Τα πάντα επιτυγχάνονται, λέει. Δηλαδή; Πετυχαίνουμε όσα ελπίζουμε· διότι η βέβαιη ελπίδα, που έχει περάσει μέσα από δοκιμασία και υπομονή και θλίψεις, ποτέ δεν διαψεύδει. Και πρόσεξε πώς, έχοντας πει πιο πάνω ότι «καυχόμαστε βασιζόμενοι στην ελπίδα», πάλι και εδώ κατέληξε στην ελπίδα· διότι από την ελπίδα πρέπει να αρχίζει κανείς, και ομοίως στην ελπίδα να καταλήγει. Όμως η ελπίδα όσων τώρα ξεκινούν δεν είναι ακόμη ξεκάθαρο σε ποια κατάσταση βρίσκεται, εφόσον δεν τους έχουν ακόμη προσβάλει θλίψεις και πειρασμοί· ενώ η ελπίδα που έχει πορευθεί μέσα από αυτά, έχει δοκιμαστεί και έχει φανεί ακλόνητη και ασάλευτη, αυτή κατέχει και την τελειότητα, και μας προετοιμάζει να απολαύσουμε αυτά που ελπίσαμε. Ήλπισε ο Αβραάμ, μετά τα γηρατειά και τη στειρότητα της μήτρας, ότι θα γίνει πατέρας σύμφωνα με την υπόσχεση· μεγάλο βέβαια αυτό, αλλά όχι σαν αυτό μετά τη δοκιμασία. Ο Θεός τον δοκίμασε και τον πέρασε από ένα πραγματικά φρικτό και φοβερό χωνευτήρι, ανάβοντας φωτιά στα σπλάχνα του, όταν τον πρόσταξε να σφάξει τον Υιό του.

Πώς δε θα πιστέψουν σε εκείνον για τον οποίο δεν άκουσαν; Πώς δε θα ακούσουν χωρίς κάποιον να κηρύττει; Πώς δε θα κηρύξουν, εάν δεν αποσταλούν; Όπως είναι γραμμένο: «Πόσο ωραία είναι τα πόδια εκείνων που ευαγγελίζονται την ειρήνη, εκείνων που ευαγγελίζονται τα αγαθά»· πάλι: «Εάν λοιπόν υπάρχει κάποια παρηγοριά εν Χριστώ, εάν υπάρχει κάποια παραμυθία αγάπης, εάν υπάρχουν σπλάχνα και οικτιρμοί, κάντε την χαρά μου πλήρη»· έπειτα: «η θλίψη κατεργάζεται την υπομονή, η δε υπομονή τη δοκιμή, η δε δοκιμή την ελπίδα, και η ελπίδα δεν καταισχύνει».

Διότι η δόξα και ο πλούτος και η τρυφή και ο θησαυρός και η καύχηση των Χριστιανών είναι τα παθήματα του Χριστού, σύμφωνα με το αποστολικό λόγιο: Όχι μόνο αυτό, αλλά και καυχόμαστε στις θλίψεις, καθώς και με αυτό που ειπώθηκε από τον Κύριο: Μακάριοι είστε όταν σας ονειδίσουν και σας καταδιώξουν οι άνθρωποι και πουν κάθε πονηρό λόγο εναντίον σας ψευδόμενοι εξαιτίας μου· χαίρετε και αγαλλιάσθε, διότι ο μισθός σας είναι πολύς στους ουρανούς. Και πάλι ο μακάριος Παύλος, δείχνοντας πόση ευφροσύνη αισθανόταν για τα παθήματα υπέρ του Χριστού, αναφωνεί λέγοντας: Με μεγάλη χαρά λοιπόν θα καυχηθώ για τις ασθένειές μου, για να κατοικήσει πάνω μου η δύναμη του Χριστού· γι' αυτό ευαρεστούμαι στις ασθένειες, στις ύβρεις, στις ανάγκες, στις στενοχώριες, στις πληγές, στις φυλακές· διότι όταν ασθενώ, τότε είμαι δυνατός. Και πάλι: Ως διάκονοι του Θεού με πολλή υπομονή. Διότι η πληρέστατη ενοίκηση του Αγίου Πνεύματος μέσα τους και η άφθαρτη και ενεργή παρηγοριά θα τους προετοιμάσει να αποδεχθούν τα παθήματα του Χριστού με γλυκύτατη βεβαιότητα και με πολλή απόλαυση εξαιτίας της μελλοντικής αθάνατης ελπίδας της αναστάσεως· και έτσι είναι δυνατόν να αναλάβει κανείς πρόθυμα και εύκολα τα πάθη του Χριστού.

Βλέπεις ότι για έναν τέτοιο άγιο άνδρα οι θλίψεις ήταν προς όφελος. Ακόμη, όπως λέει ο ίδιος, «η θλίψη κατεργάζεται υπομονή, η δε υπομονή δοκιμή, η δε δοκιμή ελπίδα· και η ελπίδα δεν καταισχύνει». Επομένως, οι θλίψεις αποβαίνουν προς συμφέρον και συντελούν στο να καταστεί η ψυχή περισσότερο δοκιμασμένη.

Διότι ο Θεός δεν επιτρέπει σε μια ψυχή που ελπίζει σε Αυτόν και τον αναμένει με υπομονή να πειραστεί τόσο πολύ, ώστε να περιέλθει σε απόγνωση και να παραδοθεί σε πειρασμούς και θλίψεις που δεν μπορεί να αντέξει, όπως λέει ο απόστολος: «πιστός είναι ο Θεός, ο οποίος δεν θα σας αφήσει να πειραστείτε πάνω από τις δυνάμεις σας, αλλά μαζί με τον πειρασμό θα δώσει και τη διέξοδο, ώστε να μπορέσετε να τον υποφέρετε». Διότι ο πονηρός δεν πειράζει και δεν θλίβει την ψυχή όσο θέλει, αλλά όσο του επιτρέπεται από τον Θεό· αρκεί μόνο η ψυχή να κρατά γενναία την ελπίδα και να περιμένει με πίστη τη δική Του βοήθεια και αντίληψη. Και είναι αδύνατον να εγκαταλειφθεί· απεναντίας, όσο αγωνίζεται προσφεύγοντας με πίστη και ελπίδα στον Θεό και προσδοκώντας χωρίς δισταγμό τη βοήθεια και τη λύτρωση από Αυτόν, τόσο ταχύτερα ο Κύριος τη λυτρώνει από κάθε θλίψη που την περισφίγγει. Διότι Εκείνος γνωρίζει πόσο πρέπει η ψυχή να υποβληθεί σε δοκιμασία, παιδαγωγία και πειρασμούς, και τόσο μόνο επιτρέπει· αρκεί αυτή να παραμείνει σταθερή στην υπομονή και την ελπίδα μέχρι τέλους και δεν πρόκειται να καταισχυνθεί, όπως έχει ειπωθεί: «η θλίψη κατεργάζεται την υπομονή, η δε υπομονή τη δοκιμή, η δε δοκιμή την ελπίδα· και η ελπίδα δεν καταισχύνει», και πάλι: «ως διάκονοι του Θεού, με πολλή υπομονή, σε θλίψεις, σε ανάγκες, σε στενοχώριες» και τα εξής.

Ερώτηση: Επομένως, δεν έχει αμαρτία και σκοτάδι παθών αυτός που έχει γεννηθεί; Απόκριση: Αυτό το σκοτάδι που λέγεις και τα πάθη αποτελούν το λουρί και το ραβδί των παιδιών. Αυτό είναι ένα άλλο ζήτημα, όπως και ένας δούλος χτυπά τον κύριό του που είναι νήπιο, για το δικό του συμφέρον. Ένα όμως να γνωρίζεις, ότι εάν η ψυχή αγαπά τον Θεό αληθινά, όλα αυτά που φαίνονται εξαιρετικά θλιβερά και οι πόλεμοι των παθών αποβαίνουν προς συμφέρον της. Διότι λέγει ο απόστολος: «Σε όσους αγαπούν τον Θεό τα πάντα συνεργούν στο αγαθό», και πάλι: «Η θλίψη κατεργάζεται υπομονή» και τα εξής. Διότι μπορεί και το κακό να συνεργεί στο αγαθό, έστω και με μη καλή προαίρεση, αρκεί μόνο η ψυχή να είναι προσδεδεμένη με την αγάπη προς τον Θεό.

Βλέπεις ότι για έναν τέτοιο άγιο άνδρα οι θλίψεις απέβησαν προς συμφέρον του, διότι, όπως λέει ο ίδιος, «η θλίψη κατεργάζεται υπομονή, η δε υπομονή δοκιμή, η δε δοκιμή ελπίδα· και η ελπίδα δεν καταισχύνει». Επομένως, οι θλίψεις αποβαίνουν προς συμφέρον και χρησιμεύουν στο να καταστήσουν την ψυχή πιο δοκιμασμένη.

Διότι δεν επιτρέπει ο Θεός να πειρασθεί τόσο πολύ μια ψυχή που ελπίζει σε Αυτόν και Τον περιμένει με υπομονή, ώστε να φτάσει σε απόγνωση και να παραδοθεί σε πειρασμούς και θλίψεις που δεν μπορεί να αντέξει, όπως λέει ο απόστολος: «πιστός είναι ο Θεός, ο οποίος δεν θα επιτρέψει να πειρασθείτε πάνω από τις δυνάμεις σας, αλλά μαζί με τον πειρασμό θα δώσει και τη διέξοδο, ώστε να μπορέσετε να τον υποφέρετε». Διότι ο πονηρός δεν πειράζει και δεν θλίβει την ψυχή όσο ο ίδιος θέλει, αλλά όσο του επιτρέπεται από τον Θεό. Αρκεί μόνο η ψυχή να κρατά γενναία την ελπίδα και να περιμένει με πίστη τη βοήθεια και την προστασία από Αυτόν. Και είναι αδύνατον να εγκαταλειφθεί η ψυχή, διότι, όσο αγωνίζεται προστρέχοντας στον Θεό με πίστη και ελπίδα και προσδοκώντας τη δική Του βοήθεια, τόσο ταχύτερα την λυτρώνει ο Κύριος από κάθε θλίψη που την περιβάλλει. Διότι Αυτός γνωρίζει σε πόση δοκιμασία, διαπαιδαγώγηση και πειρασμούς οφείλει να εισέλθει η ψυχή και επιτρέπει ανάλογα, αρκεί αυτή να παραμείνει σταθερή στην υπομονή και την ελπίδα μέχρι τέλους, και τότε δεν πρόκειται να ντροπιαστεί, όπως έχει λεχθεί: «διότι η θλίψη κατεργάζεται υπομονή, η δε υπομονή δοκιμή, και η δοκιμή ελπίδα· η δε ελπίδα δεν ντροπιάζει» και πάλι: «ως διάκονοι του Θεού, με πολλή υπομονή, σε θλίψεις, σε ανάγκες, σε στενοχώριες» και τα εξής.

Οι ψυχές λοιπόν που αγωνίζονται με τέτοια σύνεση και υπομένουν με τέτοια ελπίδα, κρατώντας σταθερά σε όλες τις θλίψεις την ελπίδα προς τον Κύριο, δεν θα καταντροπιαστούν, αφού θα βρεθούν δόκιμες στους πειρασμούς σύμφωνα με αυτό που έχει ειπωθεί: «ποιος θα μας χωρίσει από την αγάπη του Θεού; θλίψη ή στενοχώρια ή διωγμός ή πείνα ή γυμνότητα ή κίνδυνος ή μάχαιρα;» και τα εξής, και πάλι: «η θλίψη κατεργάζεται υπομονή, η υπομονή δοκιμή, και η δοκιμή ελπίδα», και ο Κύριος: «με την υπομονή σας να κερδίσετε τις ψυχές σας», και πάλι: «αυτός που θα υπομείνει μέχρι τέλους, αυτός θα σωθεί». Επομένως, όλες οι θλίψεις που επιφέρονται από τον πονηρό στους ανθρώπους, εάν τις υπομείνουν γενναία με ελπίδα και μακροθυμία, γίνονται για αυτούς στήριγμα και εδραίωση και τους καθιστούν περισσότερο δόκιμους. Διότι, σκέψου: αν σε καθιστούσαν τον μοναδικό βασιλιά όλης της γης, και προσέφεραν τους θησαυρούς όλης της οικουμένης μόνο σε εσένα, και αν εσύ μόνος βασίλευες και κυριαρχούσες στην οικουμένη, από τότε που δημιουργήθηκε το ανθρώπινο γένος έως τη συντέλεια του αιώνος, άραγε θα αντάλλασσες τη μη αληθινή, μη αιώνια και μη απέραντη ζωή με τη βασιλεία των ουρανών, η οποία δεν έχει τέλος ούτε διαδοχή;

Διότι πάλι και πολλές φορές, από πνευματική χαρά και πόθο, λέγω τα ίδια. Όπου υπάρχει πλήθος δακρύων, αδελφοί, μαζί με αληθινή γνώση, εκεί υπάρχει και η λάμψη του θείου φωτός. Και όπου υπάρχει λάμψη φωτός, εκεί παρέχονται όλα τα αγαθά και βρίσκεται εμφυτευμένη στην καρδιά η σφραγίδα του Αγίου Πνεύματος, από το οποίο πηγάζουν και όλοι οι καρποί της ζωής· από εκεί καρποφορείται για τον Χριστό η πραότητα, η ειρήνη, η ελεημοσύνη, η συμπάθεια, η χρηστότητα, η αγαθοσύνη, η πίστη, η εγκράτεια, από εκεί προέρχεται η αγάπη προς τους εχθρούς και η προσευχή υπέρ αυτών, η χαρά στους πειρασμούς, η καύχηση στις θλίψεις, το να λογαριάζει κανείς τα σφάλματα των άλλων ως δικά του και να τα πενθεί, το να θυσιάζει τη ζωή του υπέρ των αδελφών πρόθυμα μέχρι θανάτου.