Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 7:22

Ότι ο άνθρωπος είναι σύνθετος και όχι απλός, ούτε αποτελείται από ομοειδή μέρη, αλλά από ασώματο νου και σώμα επιθυμητικό, δηλαδή έμψυχο. Όπως δίδαξε ο Παύλος, αποδίδοντας το επιθυμητικό της σαρκός στην ψυχή, την οποία ανθρώπινη σάρκα ονόμασε «σάρκα» μαζί με το δικό της θέλημα, για την οποία είπε επίσης ότι αντιστρατεύεται το πνεύμα· διότι δεν στρατεύεται εκείνο που δεν έχει κίνηση ούτε δικό του θέλημα. Και είπε ότι αυτή η σάρκα μάχεται εναντίον του πνεύματος, και όχι η ακίνητη ούτε η άψυχη. Διότι έχει ενσπαρεί σε αυτήν μια φυσική παθητική κίνηση, μαζί με την οποία ονομάζεται σάρκα, όπως ερμήνευσε ακόμη πιο ξεκάθαρα στην προς Ρωμαίους επιστολή, διασαφηνίζοντας την κίνηση μέσα στη σάρκα, η οποία μάχεται εναντίον του νου και αντιπαρατίθεται, καθώς βεβαίως δεν ταυτίζεται, αλλά είναι κάτι διαφορετικό από τον νου: «Διότι συμφωνώ με χαρά», λέει, «με τον νόμο του Θεού κατά τον εσωτερικό άνθρωπο· βλέπω όμως έναν άλλον νόμο στα μέλη μου, να αντιστρατεύεται τον νόμο του νου μου και να με αιχμαλωτίζει». Αυτό δε το θέλημα ο Παύλος το ονόμασε ειδικώς και ψυχή, χωρίζοντάς το από το πνεύμα, όταν λέει: «Ο Θεός ας σας αγιάσει ολοκληρωτικά, και ολόκληρο το πνεύμα σας, και η ψυχή, και το σώμα ας τηρηθούν άμεμπτα κατά την παρουσία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού»· με αυτό τον τρόπο ερμήνευσε ότι ο ολοκληρωμένος άνθρωπος αποτελείται από πνεύμα, και ψυχή, και σώμα, και προσευχήθηκε να αγιαστεί αυτός και να τηρηθεί άμεμπτος.

Επομένως, αν ο νόμος διδάσκει την επιδεξιότητα στα αγαθά έργα, αλλά με κανέναν τρόπο δεν βοηθά εκείνους που καταδυναστεύονται αποδυναμώνοντας την αμαρτία, είναι μεν καλός επειδή είναι και δάσκαλος, ωστόσο δεν θα μπορούσε εύλογα να θεωρηθεί ότι έχει ίση χάρη με εκείνη που δίνεται μέσω του Χριστού, ο οποίος έχει τη δύναμη και να μας κάνει σοφούς και να μας αναδεικνύει ισχυρότερους από το κακό. <Διότι χαίρομαι με τον νόμο του Θεού κατά τον εσωτερικό άνθρωπο.> Όπως είπα ήδη, ο νους διψά για ελευθερία και επιθυμεί να απαλλαγεί από τα κατακριτέα, και στεφανώνει με τις ανώτατες τιμές τον νόμο ως εισηγητή των καλλίστων· η φύση της σάρκας όμως παρασύρεται βίαια σε άτοπες ηδονές, καθώς ο νόμος της αμαρτίας πολεμά και πιέζει· και λέει ότι νόμος της αμαρτίας είναι η έμφυτη κίνηση, και αυτό που κάποιος θα θεωρούσε ότι υπάρχει ως το πάθος της φιλοσαρκίας, όπως ακριβώς βέβαια ονόμασε νόμο του νου τη ροπή και τη θέλησή του προς το αγαθό. <Ταλαίπωρος άνθρωπος εγώ· ποιος θα με λυτρώσει από το σώμα αυτού του θανάτου;>

Αυτό ακριβώς μας καταδεικνύει και ο λόγος της προφητείας που εξετάζουμε. «Διότι εάν αποστρέψεις», λέει, «το πόδι σου από τα Σάββατα, ώστε να μην κάνεις τα θελήματά σου κατά την άγια ημέρα». Το δε «να αποστρέψεις το πόδι σου από τα Σάββατα», δεν θα μπορούσε να σημαίνει τίποτε άλλο, όπως νομίζω, παρά το ότι δεν πρέπει να πράττει κανείς ό,τι θέλει και να πορεύεται στα μονοπάτια των δικών του επιθυμιών. Διότι, το ότι ο σκοπός των ανθρώπινων θελημάτων αποβλέπει στη φιληδονία, το επιβεβαιώνει ο πάνσοφος Παύλος γράφοντας: «Διότι δεν κάνω το αγαθό που θέλω, αλλά πράττω το κακό που μισώ· διότι συμμερίζομαι με χαρά τον νόμο του Θεού κατά τον εσωτερικό άνθρωπο, βλέπω όμως άλλον νόμο που αντιστρατεύεται στον νόμο του νου μου και με αιχμαλωτίζει στον νόμο της αμαρτίας, ο οποίος υπάρχει στα μέλη μου». Πρέπει, λοιπόν, εκείνοι που επιθυμούν να ευδοκιμήσουν ενώπιον του Θεού, να καταπολεμήσουν με γενναιότητα το ίδιο τους το θέλημα, και ακολουθώντας παντού τους θείους νόμους Του να διατρέχουν την αξιοθαύμαστη οδό της δικαιοσύνης. Τρυφερά δε Σάββατα ονομάζει εκείνα που δεν περιέχουν τίποτε από το ανθρώπινο θέλημα.

Διότι μέσα από αυτά τους παρακινεί στην επιθυμία της πνευματικής ανδρείας, μέσω της οποίας θα μπορούσαν να κατορθώσουν κάθε είδους αρετή. Για τον λόγο αυτόν λέει: «Οι δε πράοι θα κληρονομήσουν τη γη», δηλαδή την άνω. «Και θα κατατρυφήσουν σε πλήθος ειρήνης.» (A f. 194 b) Αξίζει να εξετάσουμε ποιο θα μπορούσε να νοηθεί ως το πλήθος της ειρήνης που έχει υποσχεθεί στους πράους. Λέμε λοιπόν ότι οι άγιοι, όσο ζουν ακόμη με σώματα σε αυτόν τον κόσμο, υπομένουν πάρα πολύ μεγάλη επίθεση πολέμων, αφενός επειδή η σάρκα πάσχει από τον εντελώς έμφυτο νόμο της αμαρτίας και επαναστατεί πάντοτε εναντίον του πνεύματος - διότι αυτά αντιτίθενται το ένα στο άλλο: «Διότι συμφωνώ με χαρά», λέει, «με τον νόμο του Θεού κατά τον εσωτερικό άνθρωπο, βλέπω όμως έναν άλλον νόμο να αντιστρατεύεται τον νόμο του νου μου» - αφετέρου δε εξαιτίας των κοσμοκρατόρων αυτού του αιώνα, οι οποίοι σωρεύουν διαρκώς εναντίον τους πολέμους και μάχες, και τέλος εξαιτίας των ανόσιων αιρετικών που τους αντιμάχονται.

Αν όμως η γέννηση των σωμάτων έχει ως ρίζα της τη φιλοσαρκία, τότε βεβαίως νοσεί η ίδια, καθώς και τα όσα γεννιούνται από αυτήν. Γι' αυτό, άλλωστε, ο ιερότατος Παύλος καταδίκασε εντονότατα τα σαρκικά κινήματα, λέγοντας τα εξής: «Διότι χαίρομαι με τον νόμο του Θεού κατά τον εσωτερικό άνθρωπο· βλέπω όμως άλλον νόμο να αντιστρατεύεται τον νόμο του νου μου, και να με αιχμαλωτίζει στον νόμο της αμαρτίας που υπάρχει στα μέλη μου. Ταλαίπωρος άνθρωπος που είμαι! Ποιος θα με γλιτώσει από το σώμα αυτού του θανάτου;» Ας έχει χάρη όμως ο Θεός, διά του Ιησού Χριστού του Κυρίου μας, μέσω του οποίου και τιθασεύτηκε ο νόμος της αμαρτίας, και η προσβολή των σαρκικών κινημάτων στα [...] νεύματα, και δεν προχωρά [...]. Κατόρθωσε [...] και αυτό, μαζί με τα [άλλα, ο Μο]νογενής Λόγος του Θεού, όταν έγινε άνθρωπος.

β'. Ενυπάρχει λοιπόν στα μέλη της σάρκας μας κάποιος φυσικός και συγγενής, για να το πω έτσι, νόμος, ο οποίος μας οπλίζει εναντίον του Θεού που μας εποίησε, και αντιπαραθέτει το δικό του φρόνημα απέναντι στις επιθυμίες του Πνεύματος. Από εκεί προέρχονται οι λογισμοί μας και το αναρίθμητο σμήνος των άτακτων επιθυμιών, που ξεσηκώνεται ενάντια στις ροπές που μας ελκύουν προς το καλύτερο, και παρατάσσει τον εαυτό του απέναντι στις ωφέλιμες ορμές, σαν ένα πλήθος εχθρών. Αυτόν τον τόσο αυθάδη νόμο της σάρκας, που έχει επιβάλει την τυραννία του μέσα μας, και ο μακάριος Παύλος τον καθιστά φανερό κάπου, αναφωνώντας: «Διότι συνήδομαι με τον νόμο του Θεού κατά τον έσω άνθρωπο· βλέπω όμως άλλον νόμο, που αντιστρατεύεται στον νόμο του νου μου, και με αιχμαλωτίζει στον νόμο της αμαρτίας, ο οποίος υπάρχει στα μέλη μου.» Εφόσον λοιπόν αυτός ο νόμος ισχύει μέσα μας, και αποθρασύνεται απέναντι στις επιθυμίες του Πνεύματος, και προβάλλει το δικό του θέλημα, και μάλιστα μας εκβιάζει να πράττουμε αυτό που του αρέσει, καθιστά εκείνους στους οποίους φαίνεται να επικρατεί εχθρότατους προς τον Θεό, απομακρύνει την ειρήνη και δημιουργεί διαχωριστικό τείχος από τη φιλανθρωπία του Δημιουργού. Όταν όμως ατονήσει και ηττηθεί από τη δύναμη της ευσέβειας, και μοιάζοντας με αυτούς που ηττήθηκαν σε μάχη αναδειχθεί ρίψασπις και φυγάς μπροστά σε εκείνους που έχουν επιλέξει να ζουν ορθά και σύμφωνα με τον θείο νόμο, τότε καθιστά ομαλή και βατή την οδό της φιλίας προς τον Θεό.

Διότι το γεγονός ότι παρατηρείται μέσα μας μια όχι μικρή διαφορά των θελήσεων, θα το μαρτυρήσει ο θεσπέσιος Παύλος λέγοντας: «Διότι ευφραίνομαι με τον νόμο του Θεού κατά τον εσωτερικό άνθρωπο· βλέπω όμως έναν άλλον νόμο να αντιστρατεύεται τον νόμο του νου μου και να με αιχμαλωτίζει στον νόμο της αμαρτίας που υπάρχει στα μέλη μου. Ταλαίπωρος άνθρωπος εγώ, ποιος θα με ελευθερώσει από το σώμα τούτου του θανάτου;» Επομένως, ο πόλεμος μέσα μας είναι διπλός και όχι απλός. Αλλά, νομίζω, θα μπορούσε να πει κάποιος και ακούγοντάς με να τα λέω αυτά να με ρωτήσει: Τι λοιπόν, φίλε μου; Μήπως θα χρειαστεί, αφήνοντας τα όπλα, να παραδώσουμε αμαχητί την εξουσία στους εχθρούς, και να υποτάξουμε τον αυχένα μας σε αυτούς ως σε βιαιότατους αφέντες, επειδή γνωρίζουμε ότι η μάχη είναι επικίνδυνη, και είναι άραγε ανάγκη να υποδουλωθούμε στη σάρκα και στους δαίμονες, έχοντας παραιτηθεί από τη σωτηρία;

ΑΛΛΟ, το οποίο δηλώνει ότι ο νόμος τέθηκε από το Πνεύμα ως από τον Θεό. «Γνωρίζω, λέει, ότι ο νόμος είναι πνευματικός.» Έπειτα, προχωρώντας λίγο, προσθέτει: «Διότι χαίρομαι με τον νόμο του Θεού κατά τον εσωτερικό άνθρωπο.» Και πάλι: «Διότι ο νόμος του Πνεύματος της ζωής εν Χριστώ Ιησού με ελευθέρωσε από τον νόμο της αμαρτίας και του θανάτου.» Ιδού, αφού ονόμασε τον νόμο πνευματικό, δηλαδή αυτόν που δόθηκε διά του Πνεύματος, αμέσως τον αποκαλεί και νόμο του Θεού. Πιο ξεκάθαρα δε, μέσα από τα επόμενα, δείχνει ότι το Πνεύμα είναι Θεός, αναφωνώντας: «Ο νόμος του Πνεύματος της ζωής», ώστε το Άγιο Πνεύμα όχι μόνο να εμφανίζεται ότι νομοθετεί, αλλά και να υπάρχει ήδη ως Πνεύμα ζωής. Και ποια είναι η ζωή, αν όχι βεβαίως ο Χριστός που λέει: «Εγώ είμαι η αλήθεια και η ζωή;» Εφόσον λοιπόν νομοθετεί ο Χριστός, επειδή το Πνεύμα υπάρχει φυσικώς εν Αυτώ και εξ Αυτού, το ίδιο το Πνεύμα νομοθετεί.

ΕΠΙΛΥΣΗ. Φαίνεται σε κάποιους ότι ο πάνσοφος Παύλος λέγει κάποια πράγματα δυσχερή, δηλαδή δυσνόητα, σύμφωνα με τη φωνή των αγίων αποστόλων. Ότι όμως αυτά είναι γεμάτα από την άνωθεν σοφία, δεν είναι δυνατόν να αμφιβάλλει κανείς, διότι μέσα του μιλάει ο Χριστός. Είπε λοιπόν: «Διότι χαίρομαι με τον νόμο του Θεού κατά τον εσωτερικό άνθρωπο, βλέπω όμως έναν άλλον νόμο να αντιστρατεύεται στον νόμο του νου μου και να με αιχμαλωτίζει στον νόμο της αμαρτίας», και πάλι: «Ταλαίπωρος άνθρωπος εγώ, ποιος θα με ελευθερώσει από το σώμα αυτού του θανάτου; Ας είναι η χάρη στον Θεό διά του Ιησού Χριστού του Κυρίου μας». Διότι, ενώ ο νους αποβλέπει στην εγκράτεια λόγω του φόβου του Θεού, το κίνημα της σάρκας τον πολεμά, και αντιτάσσεται στις ορμές προς την αγνεία και επιτίθεται δεινά. Αλλά όσοι εφαρμόζουν τη νήψη που αρμόζει σε αυτούς που σέβονται τον Θεό, επιτιμούν το κίνημα της σάρκας και αμβλύνουν το κεντρί της αμαρτίας, χρησιμοποιώντας ασκήσεις και κόπους και τις άλλες αρετές. Ώστε, το να ξεριζώσει κανείς την έμφυτη επιθυμία της σάρκας δεν είναι δυνατόν· με τη νήψη όμως, όπως είπα, είναι δυνατόν να μην την αφήνει να αποθρασύνεται εναντίον του νου, προπάντων διότι έγινε άνθρωπος ο Μονογενής Λόγος του Θεού, και δεν επέτρεψε πλέον στον αγριεμένο νόμο της αμαρτίας, ο οποίος βρίσκεται στα μέλη μας, να αυθαδιάζει εναντίον μας.

Επομένως, πρέπει να κατανοήσουμε ότι, εφόσον το Άγιο Πνεύμα βρίσκεται μέσα μας, ο Σατανάς δεν μπορεί να εισέλθει και να παραμείνει στο βάθος της ψυχής. Αλλά και ο θεσπέσιος Παύλος μάς διδάσκει φανερά το νόημα αυτής της θεωρίας: διότι, αφού εξέτασε τη μορφή του ζητήματος μέσα από την αγωνιστική γνώση, λέει τα εξής: Διότι συμφωνώ με χαρά με τον νόμο του Θεού κατά τον εσωτερικό άνθρωπο. Βλέπω όμως έναν άλλον νόμο στα μέλη μου, ο οποίος αντιστρατεύεται τον νόμο του νου μου και με αιχμαλωτίζει στον νόμο της αμαρτίας που υπάρχει στα μέλη μου. Ενώ από την πλευρά της τελειότητας λέει: Καμία κατάκριση δεν υπάρχει τώρα πλέον για όσους είναι ενωμένοι με τον Χριστό Ιησού. Διότι ο νόμος του Πνεύματος της ζωής με ελευθέρωσε από τον νόμο της αμαρτίας και του θανάτου. Λέει δε και αλλού, για να μας διδάξει πάλι, ότι ο Σατανάς πολεμά μέσω του σώματος την ψυχή που μετέχει στο Άγιο Πνεύμα: Σταθείτε, λοιπόν, έχοντας περιζωστεί τη μέση σας με την αλήθεια και έχοντας ενδυθεί τον θώρακα της δικαιοσύνης, και έχοντας υποδηθεί τα πόδια σας με την ετοιμότητα του ευαγγελίου της ειρήνης. Πάνω από όλα, αναλάβετε την ασπίδα της πίστεως, με την οποία θα μπορέσετε να σβήσετε όλα τα πυρωμένα βέλη του πονηρού. Και δεχθείτε την περικεφαλαία του σωτηρίου και τη μάχαιρα του Πνεύματος, η οποία είναι ο λόγος του Θεού. Άλλο πράγμα όμως είναι η αιχμαλωσία και άλλο η πάλη. Επειδή το πρώτο υποδηλώνει βίαιη απαγωγή, ενώ το δεύτερο φανερώνει έναν αγώνα μεταξύ ίσων δυνάμεων.

Επομένως, «κατοίκησε μέσα μας» και, δίνοντάς μας «το δικαίωμα του νόμου» του πνεύματος για να τον γνωρίσουμε και να κατανοήσουμε ότι τα δικά του αποτελούν την αρχή και το τέλος της ζωής, έγινε για εμάς «νόμος δικαιοσύνης», «νόμος πίστεως», «νόμος πνεύματος», ελεύθερος από τον «νόμο της αμαρτίας της σαρκός». Γι' αυτό «ευφραίνομαι με τον νόμο του Θεού κατά τον έσω άνθρωπο»· και μέσα μας είναι ο Χριστός, εφόσον κατοικεί εντός μας. Διότι ο ίδιος με τον θάνατό του έγινε οδός ζωής για εμάς, ώστε «εκείνοι που ζουν να μη ζουν πλέον για τον εαυτό τους, αλλά για εκείνον που πέθανε και αναστήθηκε για εμάς», τον αίτιο της ζωής· «ενθυμούμενος τον όρκο προ πολλών γενεών» κατά τον Δαβίδ, «ο Θεός ήταν εν Χριστώ, συμφιλιώνοντας τον κόσμο με τον εαυτό Του, μη λογαριάζοντας σε αυτούς τα παραπτώματά τους», «διότι σε αυτόν ευδόκησε να κατοικήσει όλο το πλήρωμα και δι' αυτού να συμφιλιώσει τα πάντα με τον εαυτό Του, φέρνοντας ειρήνη διά του αίματος του σταυρού». Ήλθε, λοιπόν, «για την οικονομία του πληρώματος των καιρών», όπως είχε υποσχεθεί στον Αβραάμ και στους υπόλοιπους αγίους, «για να ανακεφαλαιώσει τα πάντα στο πρόσωπό του, και αυτά που βρίσκονται στους ουρανούς και αυτά που βρίσκονται στη γη».

Διότι ο λόγος των Γραφών δεν στερείται μαρτυριών για όσους θέλουν ειλικρινά να ακούσουν την αλήθεια, επειδή ο απόστολος γνωρίζει ότι η ρίζα της αμαρτίας δεν έχει ακόμη εξαλειφθεί ολοκληρωτικά από τους ανθρώπους, λέγοντας άλλοτε μεν: «διότι γνωρίζω ότι δεν κατοικεί μέσα μου, δηλαδή στη σάρκα μου, το αγαθό· διότι το να θέλω το καλό βρίσκεται μέσα μου, αλλά το να το πράττω όχι· διότι δεν κάνω το αγαθό που θέλω, αλλά το κακό που δεν θέλω, αυτό πράττω. Και εάν κάνω αυτό που δεν θέλω, δεν το κατεργάζομαι πλέον εγώ, αλλά η αμαρτία που κατοικεί μέσα μου»· και άλλοτε δε: «διότι ευφραίνομαι με τον νόμο του Θεού κατά τον εσωτερικό άνθρωπο· βλέπω όμως έναν άλλον νόμο στα μέλη μου, ο οποίος αντιστρατεύεται στον νόμο του νου μου και με αιχμαλωτίζει στον νόμο της αμαρτίας, που υπάρχει στα μέλη μου». Έτσι λοιπόν, δεν συνέβη ακόμη να αποκοπεί η αμαρτία συθέμελα από τις ρίζες της, αλλά συνεχίζει να ζει (διότι δεν πέθανε εντελώς· άλλωστε, πώς θα μπορούσε, προτού ο άνθρωπος περιβληθεί τον θάνατο;), ώστε, αφού μαραθεί και φθαρεί μαζί του, αυτή μεν να καταστραφεί ολοσχερώς και να διαλυθεί, σαν ένα φυτό, όταν θρυμματιστεί 〈ο λίθος〉 όπου, όπως ανέφερα, έκρυβε τις ρίζες της και διασωζόταν 〈στον τόπο εκείνο〉, ενώ ο άνθρωπος να αναστηθεί και πάλι, χωρίς να υποθάλπει πλέον μέσα του καμία «ρίζα πικρίας».

Γι' αυτό ο απόστολος, λέγοντας «διότι γνωρίζω ότι δεν κατοικεί μέσα μου, δηλαδή στη σάρκα μου, το αγαθό», θέλει να υποδείξει την αμαρτία που εγκαταστάθηκε μέσα μας εξαιτίας της παραβάσεως μέσω της επιθυμίας, της οποίας αμαρτίας σαν νέοι βλαστοί και κλάδοι σχηματίζονται διαρκώς μέσα μας οι φιλήδονοι λογισμοί. Διότι υπάρχουν μέσα μας δύο είδη λογισμών, το ένα που συνίσταται από την επιθυμία που σαγηνεύει το σώμα, η οποία προήλθε, όπως είπα, από την επενέργεια του υλικού πνεύματος, και το άλλο από την εντολή, τον έμφυτο και φυσικό νόμο που λάβαμε, ο οποίος εξεγείρει και επανορθώνει τον λογισμό μας προς το καλό. Επομένως, με τον νόμο του Θεού κατά τον νου «συνηδόμεθα» (δηλαδή ευφραινόμαστε, διότι αυτός είναι ο έσω άνθρωπος), ενώ με τον νόμο του διαβόλου κατά την επιθυμία που ενοικεί στη σάρκα· διότι ο νόμος που «αντιστρατεύεται και αντιπράττει στον νόμο του Θεού», δηλαδή στην ορμή προς το αγαθό και στην επιθυμία του νου, αυτός είναι που αναφύει διαρκώς τους εμπαθείς και υλικούς περισπασμούς προς την ανομία, όντας απολύτως ελκτικός προς τις ηδονές. 61.

Αυτά ακριβώς τα λόγια αυτό φανερώνουν, όταν λέει: «διότι συμφωνώ με χαρά με τον νόμο του Θεού κατά τον εσωτερικό άνθρωπο, βλέπω όμως άλλον νόμο στα μέλη μου, ο οποίος αντιστρατεύεται τον νόμο του νου μου και με αιχμαλωτίζει στον νόμο της αμαρτίας, που υπάρχει στα μέλη μου. Ταλαίπωρος άνθρωπος εγώ, ποιος θα με λυτρώσει από το σώμα αυτού του θανάτου;». Με αυτά δεν αποφάνθηκε ότι το σώμα είναι θάνατος, αλλά εννοούσε τον νόμο της αμαρτίας που φωλιάζει μέσα μας, στα μέλη του σώματος, εξαιτίας της παραβάσεως, και ο οποίος διαρκώς οδηγεί την ψυχή προς τον θάνατο της αδικίας. Γι' αυτό προσθέτει αμέσως, διασαφηνίζοντας βεβαίως από ποιον θάνατο λαχταρούσε να λυτρωθεί και ποιος ήταν εκείνος που τον λύτρωνε: «Χάρις στον Θεό διά του Ιησού Χριστού». Διότι πρέπει να προσέξουμε ότι, εάν αποκαλούσε το σώμα θάνατο, ω Αγλαοφών, όπως έχετε υποθέσει, δεν θα επικαλούνταν έπειτα τον Χριστό ως εκείνον που τον λυτρώνει από ένα τέτοιο κακό· επειδή τι πιο παράδοξο ή τι περισσότερο αποκομίσαμε από την παρουσία του Χριστού; Και γιατί άραγε ο απόστολος θα διακήρυττε ότι μπορούσε, διά της παρουσίας του Χριστού, να ελευθερωθεί από τον Θεό από αυτόν τον θάνατο, εφόσον σε όλους τους ανθρώπους συνέβαινε να πεθαίνουν ακόμη και πριν έλθει ο Χριστός στον κόσμο;

Από τον λόγο του «Αγκυρωτού». 2. «Φανερώθηκε η χάρη του Κυρίου μας Ιησού Χριστού που μας διδάσκει, ώστε, αφού αρνηθούμε την ασέβεια και τις κοσμικές επιθυμίες, να ζήσουμε με σωφροσύνη, με ευσέβεια και με δικαιοσύνη στον τωρινό αιώνα, προσμένοντας τη μακάρια ελπίδα και την επιφάνεια της δόξας του μεγάλου Θεού και Σωτήρα μας Ιησού Χριστού· ο οποίος έδωσε τον εαυτό Του για χάρη μας, για να μας λυτρώσει από κάθε ανομία και να καθαρίσει για τον εαυτό Του έναν λαό εκλεκτό, γεμάτο ζήλο για καλά έργα»· «αφού εξάλειψε το καθ' ημών χειρόγραφο των διαταγμάτων, το οποίο ήταν εναντίον μας, το αφαίρεσε από τη μέση καρφώνοντάς το στον σταυρό, και αφού απεκδύθηκε τις αρχές και τις εξουσίες, τις διαπόμπευσε δημόσια, θριαμβεύοντας κατ' αυτών μέσω αυτού»· «αφού συνέτριψε χάλκινες πύλες και κομμάτιασε σιδερένιους μοχλούς», υπέδειξε ξανά το φως της ζωής, απλώνοντας το χέρι Του, ανοίγοντας τον δρόμο, υποδεικνύοντας τις κλίμακες των ουρανών, καθιστώντας μας άξιους να κατοικήσουμε πάλι στον παράδεισο. Επομένως, «κατοίκησε ανάμεσά μας», και δίνοντάς μας «το δικαίωμα του νόμου» του Πνεύματος, ώστε να γνωρίσουμε Αυτόν και τα όσα Τον αφορούν, ο οποίος είναι η αρχή και το τέλος της ζωής, έγινε για εμάς «νόμος δικαιοσύνης», «νόμος πίστεως», «νόμος Πνεύματος», ελεύθερος από τον «νόμο της σάρκας της αμαρτίας». Γι' αυτό, «χαίρομαι με τον νόμο του Θεού κατά τον εσωτερικό άνθρωπο». Και μέσα μας είναι ο Χριστός, εφόσον κατοικεί εντός μας.

Γνωρίζοντας δε ότι ο νόμος του Θεού είναι πνευματικός, ευφραίνεται με τον νόμο του Θεού κατά τον έσω άνθρωπο, και μέσα στην ίδια του την καρδιά έχει δεχθεί τη θεωρία του νόμου και το βάθος των μυστηρίων που περιέχονται σε αυτόν. Λόγω δε αυτής της ασκήσεως δεν θα υποσκελιστούν τα βήματά του· επειδή, όπως έχει ήδη λεχθεί στα προηγούμενα, τα βήματά του κατευθύνονται από τον Κύριο. Εάν δε κάποτε ένας αμαρτωλός, φθονώντας την προκοπή του, τον επιβουλευθεί μέχρι θανάτου, αυτός θα χαρακτηριστεί άφρων, επειδή επιχειρεί τα αδύνατα.

«Και έτσι λοιπόν, ο μύθος περί της αρετής, που μας θεωρεί ως θαύματα (νευρόσπαστα), θα μπορούσε να διασωθεί, και το τι σημαίνει κατά κάποιον τρόπο το να είναι κανείς ανώτερος ή κατώτερος του εαυτού του θα γινόταν περισσότερο κατανοητό, όπως και το ότι ο ιδιώτης και η πόλη, ο μεν ιδιώτης, λαμβάνοντας μέσα του τον αληθή λόγο σχετικά με αυτές τις έλξεις, οφείλει να ζει ακολουθώντας τον, η δε πόλη, παραλαμβάνοντας τον λόγο είτε από κάποιον θεό είτε από τον άνθρωπο που τα γνώρισε αυτά, και θεσπίζοντάς τον ως νόμο, οφείλει βάσει αυτού να συναναστρέφεται και τον εαυτό της και τις άλλες πόλεις· έτσι η κακία και η αρετή θα είχαν διαρθρωθεί πιο ξεκάθαρα για εμάς». Και σε εμάς ο θείος λόγος διδάσκει τα ίδια πράγματα λέγοντας: «Χαίρομαι με τον νόμο του Θεού κατά τον έσω άνθρωπο, βλέπω όμως έναν άλλον νόμο να αντιστρατεύεται τον νόμο του νου μου»· και πάλι: «ενώ οι λογισμοί μεταξύ τους είτε αλληλοκατηγορούνται είτε και αλληλοαπολογούνται», καθώς και όσα άλλα είναι παρόμοια με αυτά.

Δες πώς περιγράφει αυτήν τη μάχη ο Παύλος: «Διότι ευφραίνομαι με τον νόμο του Θεού κατά τον έσω άνθρωπο (δηλαδή κατά τη διάνοιά μου και τον λογισμό μου συμφωνώ με τον νόμο που λέει: "Μη φονεύσεις"). Βλέπω όμως έναν άλλο νόμο να αντιστρατεύεται τον νόμο του νου μου (Ποιον; Τον νόμο της επιθυμίας) και να με αιχμαλωτίζει (Πού;) στον νόμο της αμαρτίας που υπάρχει στα μέλη μου. Η ψυχή λέει: "Μη μοιχεύσεις", η επιθυμία λέει: "Μοίχευσε". Τυραννιέται η ψυχή, δεν υπερισχύει η διάνοια· κυριαρχεί η επιθυμία, με ελκύει, με παρασύρει. Ταλαίπωρος εγώ άνθρωπος». Είναι λόγια ανθρώπου που σύρεται δέσμιος· που σύρεται δέσμιος και δεν βρίσκει βοήθεια. Ταλαίπωρος εγώ άνθρωπος.

Έπειτα, αναφέρει και τον τρόπο της πώλησης και της παράδοσης. «Διότι αυτό που πράττω», λέει, «δεν το γνωρίζω». Τι σημαίνει: «Δεν το γνωρίζω»; «Το αγνοώ». Και πότε συνέβη αυτό; Διότι κανείς ποτέ δεν αμάρτησε από άγνοια. Βλέπεις ότι, εάν δεν εκλάβουμε τις λέξεις με την προσήκουσα ευλάβεια και δεν αποβλέψουμε στον αποστολικό σκοπό, θα επακολουθήσουν μύρια άτοπα; Διότι, εάν αμάρταναν εν αγνοία, δεν θα ήταν καν άξιοι να τιμωρηθούν. Όπως ακριβώς, λοιπόν, έλεγε πιο πάνω: «Διότι χωρίς τον νόμο η αμαρτία είναι νεκρή»· μη δηλώνοντας με αυτό ότι δεν γνώριζαν πως αμάρταναν, αλλά ότι το γνώριζαν μεν, όχι όμως με τόση ακρίβεια· γι' αυτό και τιμωρούνταν μεν, όχι όμως τόσο σφοδρά· και πάλι [λέγοντας]: «Την επιθυμία δεν θα την γνώριζα», δεν δηλώνει την απόλυτη άγνοια, αλλά εμφαίνει τη σαφέστατη γνώση· έλεγε δε ότι «κατειργάστηκε μέσα μου κάθε επιθυμία», μη λέγοντας τούτο, ότι η εντολή δημιούργησε την επιθυμία, αλλά ότι η αμαρτία, μέσω της εντολής, εισήγαγε επιπλέον την ένταση της επιθυμίας. Έτσι και εδώ δεν δηλώνει την απόλυτη άγνοια, όταν λέει: «Διότι αυτό που πράττω, δεν το γνωρίζω»· επειδή, πώς συμφωνούσε με χαρά με τον νόμο του Θεού κατά τον έσω άνθρωπο; Τι σημαίνει, λοιπόν, το «Δεν το γνωρίζω»; «Σκοτίζομαι», λέει, «συναρπάζομαι, υφίσταμαι επήρεια, δεν ξέρω πώς ανατρέπομαι»· όπως ακριβώς συνηθίζουμε να λέμε και εμείς: «Δεν ξέρω πώς ήρθε ο δείνα και με συνάρπασε», χωρίς να προβάλλουμε άγνοια, αλλά φανερώνοντας κάποια απάτη, περίσταση και επιβουλή.

«Βρίσκω, λοιπόν, τον νόμο σε μένα που θέλω να πράξω το καλό, ότι το κακό βρίσκεται δίπλα μου». Είναι ασαφές αυτό που ειπώθηκε· τι εννοεί, λοιπόν; Επαινώ τον νόμο, λέει, σύμφωνα με τη συνείδησή μου, και διαπιστώνω ότι και αυτός είναι συνήγορος σε μένα που θέλω να πράξω το καλό, και ότι ενισχύει τη θέλησή μου· διότι, όπως ακριβώς εγώ συμφωνώ και χαίρομαι με αυτόν, έτσι και αυτός επαινεί τη δική μου διάθεση. Βλέπεις πώς αποδεικνύει ότι αφενός η γνώση των καλών και των μη καλών έχει εμφυτευθεί μέσα μας εξαρχής, αφετέρου ότι ο νόμος του Μωυσή την επαινεί, αλλά και επαινείται από αυτήν; Διότι ούτε παραπάνω είπε ότι «Διδάσκομαι από τον νόμο», αλλά «Συμφωνώ με τον νόμο»· ούτε είπε προηγουμένως ότι «Διαπαιδαγωγούμαι από αυτόν», αλλά ότι «Συνήδομαι σε αυτόν». Και τι σημαίνει «Συνήδομαι»; Ομολογώ ότι είναι ορθός, όπως ακριβώς πράττει και εκείνος σε μένα που θέλω να κάνω το καλό. Ώστε το να θέλουμε το καλό, και το να μη θέλουμε το πονηρό, ήταν άνωθεν προεμφυτευμένο μέσα μας· όταν δε ήλθε ο νόμος, και για τα κακά έγινε κατήγορος περισσοτέρων, και για τα αγαθά επαινέτης μεγαλύτερων. Βλέπεις ότι παντού μαρτυρεί για τον νόμο ότι αποτελεί απλώς μια κάποια ενίσχυση και προσθήκη, και τίποτε περισσότερο;

Διότι χαίρομαι, λέει, με τον νόμο του Θεού κατά τον εσωτερικό άνθρωπο. Διότι γνώριζα μεν και πριν από αυτό, λέει, το καλό, βρίσκοντάς το όμως διατυπωμένο και εγγράφως, το επαινώ. Βλέπω όμως άλλον νόμο μέσα στα μέλη μου, ο οποίος αντιστρατεύεται τον νόμο του νου μου.

Καλείς τους νεκρούς, και ο νεκρός υπακούει ταχύτερα από τον ζωντανό. «Πες έναν λόγο, και θα θεραπευτεί ο δούλος μου. Διότι και εγώ είμαι άνθρωπος τασσόμενος υπό εξουσία». Εδώ δηλώνει ότι εμποδίζει την αυτεξούσια ορμή της ψυχής από το να προχωρήσει προς τα ανώτερα. «Έχω», λέει, «υπό την εξουσία μου στρατιώτες». Ονομάζει στρατιώτες τους ποικίλους και διάφορους λογισμούς που εμφωλεύουν μέσα στον άνθρωπο. Διότι και ο μακάριος Παύλος γνωρίζει να τους ονομάζει αυτούς στρατιώτες: «Χαίρομαι», λέει, «με τον νόμο σύμφωνα με τον εσωτερικό άνθρωπο· βλέπω όμως έναν άλλον νόμο να αντιστρατεύεται τον νόμο του νου μου και να με αιχμαλωτίζει στον νόμο της αμαρτίας».

Έτσι λοιπόν και εδώ, αφού μίλησε για τα θαυμαστά γεγονότα, για τα θαύματα και για τα έργα του, στρέφει τον λόγο στο θέμα των εντολών λέγοντας τα εξής: «Αξιόπιστες είναι όλες οι εντολές του, στερεωμένες στον αιώνα του αιώνος, καμωμένες με αλήθεια και ευθύτητα». Δεν είπε απλώς «Όλες», αλλά έθεσε αυτήν τη λέξη ανακινώντας ένα μεγάλο πλήθος εντολών. Διότι υπάρχουν και οι εντολές της κτίσεως, τις οποίες τηρεί όλη η κτίση: ο ήλιος και η σελήνη, η ημέρα και η νύχτα, τα άστρα, καθώς και η πορεία της γης και της φύσης. Εντολές είναι και αυτές που δόθηκαν στη φύση εξ αρχής, όταν έπλαθε τον άνθρωπο, για τις οποίες λέει ο απόστολος Παύλος: «Διότι, όταν τα έθνη που δεν έχουν νόμο, πράττουν εκ φύσεως όσα προστάζει ο νόμος, αυτοί, μη έχοντας νόμο, είναι οι ίδιοι νόμος για τον εαυτό τους». Και πάλι: «Διότι ευφραίνομαι με τον νόμο του Θεού κατά τον εσωτερικό άνθρωπο». Υπάρχουν επίσης και οι γραπτές εντολές. Και όλες αυτές έχουν παραμείνει σε ισχύ. Αν δε κάποιες καταργήθηκαν, δεν συνέβη προς το χειρότερο, αλλά επειδή μεταρρυθμίστηκαν προς το καλύτερο. Διότι η εντολή «Ου φονεύσεις» δεν καταργήθηκε, αλλά έγινε αυστηρότερη· και η εντολή «Ου μοιχεύσεις» δεν εξαφανίστηκε, αλλά απέκτησε ευρύτερη διάσταση. Γι' αυτό και έλεγε: «Δεν ήλθα για να καταργήσω τον νόμο ή τους προφήτες, αλλά για να τους εκπληρώσω». Διότι εκείνος που δεν οργίζεται, πολύ περισσότερο θα απέχει από τον φόνο· και εκείνος που δεν κοιτάζει με ακόλαστα μάτια, έχει κατασκηνώσει πολύ μακρύτερα από τη μοιχεία.

«Βρίσκω, λοιπόν, τον νόμο, σε εμένα που θέλω να πράττω το καλό, ότι σε εμένα το κακό παραμονεύει.» Μετά το «καλό», πρέπει να συνδεθεί η έννοια της συνηγορίας, και έτσι το νόημα γίνεται σαφές, ως εξής: Βρίσκω τον νόμο να συνηγορεί σε εμένα που θέλω να πράττω το καλό· το δε «ότι σε εμένα το κακό παραμονεύει», σημαίνει, λέει, έστω και αν η αμαρτία επικρέμαται παρακινώντας προς το κακό. «Διότι ευφραίνομαι με τον νόμο του Θεού κατά τον εσωτερικό άνθρωπο· βλέπω όμως άλλον νόμο στα μέλη μου, ο οποίος αντιστρατεύεται τον νόμο του νου μου και με αιχμαλωτίζει στον νόμο της αμαρτίας, που υπάρχει στα μέλη μου.» Πρόσεξε πώς περιγράφει τη μάχη μεταξύ του φυσικού νόμου και της αμαρτίας, καθώς και τη νίκη της αμαρτίας· διότι το «αιχμαλωτίζοντάς με», αυτό ακριβώς φανέρωσε. Ονόμασε δε την αμαρτία νόμο, όχι εξαιτίας της αξίας της, αλλά εξαιτίας της υπακοής όσων πείθονται σε αυτήν. Όπως ακριβώς, λοιπόν, αποκαλεί κύριο τον μαμωνά και θεό την κοιλιά, όχι λόγω της δικής τους αξίας, αλλά εξαιτίας της μεγάλης δουλείας όσων έχουν υποταχθεί σε αυτά.

«Αν όμως το πεπρωμένο παρασύρει τον Ανδρόνικο στα δώματα του Άδη, αυτοί θα προηγηθούν και θα ανοίξουν πρώτοι τον δρόμο· και έπειτα θα ακολουθήσει έτσι ο Ανδρόνικος.» Λέγοντας αυτά και παραφράζοντας τα λόγια του Παύλου, «ώστε δεν θα πράξω το αγαθό που θέλω, αλλά το κακό που δεν θέλω, αυτό και θα διαπράξω, καθώς οι εχθροί αντιστρατεύονται απέναντί μου και με αιχμαλωτίζουν σε πράξεις παρά τη θέλησή μου», αναζήτησε θεραπεία για το κακό. Όταν δε ύψωσαν τη φωνή τους όλοι όσοι ανήκαν στη φατρία του και κραύγασαν δυνατά να τους εξαφανίσει από το πρόσωπο της γης και να μη λυπηθεί κανέναν, επικυρώθηκε ο αφανισμός όλων, τόσο όσων είχε συλλάβει και κρατούσε στις φυλακές όσο και εκείνων που είχαν καταδικαστεί σε εξορία, καθώς και των υπηρετών και των συγγενών τους. Και αμέσως συντάχθηκε έγγραφο που κατέγραφε τις αποφάσεις, με τον πρωτασηκρήτη να υπαγορεύει, τον επί των δεήσεων να συμμετέχει στις προσπάθειες, και τον πρωτονοτάριο του δρόμου να αλαλάζει με τις φωνές του. Τα ονόματα αυτών ας μου επιτραπεί να τα παραλείψω και τώρα, όπως και εκείνων που στη συνέχεια συνέπραξαν με παρόμοιο τρόπο, όσοι, κυνηγώντας την κενή δόξα, λιποθυμούσαν τότε και έτρεμαν τον Ανδρόνικο· των οποίων πρωτοστάτης και αρχηγός ήταν ο Στέφανος Αγιοχριστοφορίτης, ο οποίος με τη βροντερή του φωνή έκανε τα ανάκτορα να αντηχούν και σαν ορμητικό ποτάμιο ρεύμα κόχλαζε και παρέσυρε οτιδήποτε θεωρούσε ο Ανδρόνικος υπαίτιο.

Αλλά το Άγιο Πνεύμα, όταν εμείς αγωνιζόμαστε, συμπαραστέκεται στην αδυναμία μας και παρέχει δύναμη στον νόμο του νου μας κατά του νόμου που υπάρχει στα μέλη μας, δηλαδή κατά της ροπής, της κίνησης και της επιθυμίας του άλογου μέρους της ψυχής, όταν επιμένουμε με υπομονή στη θεία μελέτη και στην προσευχή, όπως διεξοδικότερα αναπτύξαμε σχετικά με αυτό σε επιστολή μας προς τον θεσπέσιο Κοσμά, ερμηνεύοντας την περικοπή του αποστολικού ρητού, η οποία έχει ως εξής: «συνήδομαι με τον νόμο του Θεού κατά τον εσωτερικό άνθρωπο» και τα εξής.

Διότι μέσω του βαπτίσματος αποδιώχθηκε και εκδιώχθηκε, ώστε πρέπει να προσέλθουμε στον Χριστό μέσω του βαπτίσματος, έχοντας εγκαταλείψει τον νόμο. — Θα μπορούσες όμως να το εκλάβεις και έτσι, αρκετά εύλογα: 〈βρίσκω τον νόμο〉 σαν σύμμαχο, ή μάλλον να συμφωνεί 〈με εμένα που θέλω το καλό〉. Και ποια η ανάγκη συμφωνίας ή συμμαχίας; Μεγάλη, λέει, διότι 〈σε εμένα το κακό παραμένει〉 και αντιστρατεύεται και πολεμά. Και στη συνέχεια, αυτό ακριβώς αναπτύσσει και αποσαφηνίζει, πώς συμφωνεί ο νόμος και πώς επιτίθεται το κακό. 〈Διότι ευφραίνομαι με τον νόμο του Θεού〉· ώστε, ως προς αυτό, συμφωνεί μαζί μου και τρόπον τινά συμμαχεί, αν και είναι αδύναμος να βοηθήσει· διότι, καθώς αντιστρατεύεται ο άλλος νόμος, δηλαδή αυτός 〈της αμαρτίας〉, δεν αντέχει ούτε επικουρεί, παρόλο που τον θέλω και ευφραίνομαι με αυτόν, αλλά απομακρύνεται εγκαταλείποντάς με, και, καθώς δεν μπορώ να τα βγάλω πέρα μόνος μου, γίνομαι αιχμάλωτος. Θα γινόταν όμως, αν συντασσόταν έτσι, σαφέστερο από τα λεγόμενα: βρίσκω άρα σε εμένα που θέλω το καλό, δηλαδή τον νόμο, ότι το κακό βρίσκεται δίπλα μου.

Ρωμ. 7,22-23 Τρεις είναι οι νόμοι: ο γραπτός, τον οποίο ονομάζει «νόμο του Θεού»· ο έμφυτος, τον οποίο ονομάζει «νόμο του νου»· και εκείνος που επικράτησε στα μέλη μας διαμέσου της αμαρτίας, τον οποίο και «αντιστρατευόμενο» ονομάζει και λέει ότι έχει τη δύναμη να αντιστρατεύεται «στα μέλη μας». Και τον ονομάζει αυτόν νόμο, επειδή είναι ισχυρός και έχει εκείνους που τον υπακούν. Έπειτα, αυτός ο νόμος, λέει, ο οποίος εισήλθε επιπρόσθετα στα μέλη εξαιτίας της αμαρτίας, ο αντιστρατευόμενος, με αιχμαλωτίζει. Αλλά πώς; Επειδή μίλησε για αντιστρατεία, για να μη νομίσεις ότι αιχμαλωτίζει δίκαια και σύμφωνα με τον νόμο του πολέμου, προσθέτει και λέει: «στον νόμο της αμαρτίας». Όχι «δίκαια», λέει —μη γένοιτο— διότι ποιο δίκαιο είναι το να υποτάσσει κάτω από την εξουσία της ξένο δούλο και δημιούργημα; Αλλά πώς; «στον νόμο της αμαρτίας», δηλαδή με αιχμαλωτίζει σύμφωνα με το ιδίωμα της αμαρτίας, σύμφωνα με τη δική της συνήθεια, από αναισχυντία, από πολλή θρασύτητα, από επιβουλή, από ενέδρα, όχι στα φανερά αλλά εξαπατώντας, συναρπάζοντας. Έπειτα, για να μην πει κανείς: Άρα αποκλειστικά σε εκείνη οφείλεται το ότι αιχμαλωτίζομαι, εφόσον και με αιχμαλωτίζει, και με αιχμαλωτίζει σύμφωνα με τη δική της συνήθεια, στήνοντας ενέδρες και επιτιθέμενη κρυφά, προσθέτει: «στα μέλη μου», σαν να λέει: το ότι αυτή έχει εγκαθιδρυθεί σε αυτά είναι δική μου ευθύνη, και τα λοιπά.

Διότι υπάρχουν μέσα μας δύο είδη λογισμών, το ένα δημιουργείται από την επιθυμία που φωλιάζει στο σώμα, η οποία δημιουργήθηκε (όπως είπα) από την επίδραση του υλικού πνεύματος, και το άλλο από τον νόμο που είναι σύμφωνος με την εντολή, τον οποίο λάβαμε ως έμφυτο και φυσικό νόμο, που διεγείρει τον λογισμό μας προς το καλό. Επομένως: «Στη νομοθεσία του Θεού χαιρόμαστε να υπακούμε κατά τον νου» (διότι αυτός είναι ο εσωτερικός άνθρωπος), ενώ στη νομοθεσία του διαβόλου «κατά την επιθυμία που ενοικεί στη σάρκα»· διότι αυτός που αντιστρατεύεται και ενεργεί ενάντια στον νόμο του Θεού, δηλαδή στην ορμή του νου προς το αγαθό, είναι αυτός που πάντοτε γεννά τους εμπαθείς και υλικούς περισπασμούς προς την ανομία. Διότι μου φαίνεται ολοκάθαρα εδώ ότι ο Παύλος προϋποθέτει τρεις νόμους, έναν σύμφωνα με το έμφυτο μέσα μας αγαθό, τον οποίο σαφώς ονόμασε νόμο του νου, έναν άλλον, τον νόμο του πονηρού, που δημιουργείται από την προσβολή και πολλές φορές παρασύρει την ψυχή σε εμπαθείς φαντασίες, για τον οποίο είπε ότι αντιστρατεύεται τον νόμο του νου, και τρίτον τον νόμο της αμαρτίας που σκληρύνθηκε στη σάρκα εξαιτίας της επιθυμίας, τον οποίο ονόμασε νόμο της αμαρτίας που κατοικεί στα μέλη, πάνω στον οποίο συχνά επιβαίνει και δίνει παραγγέλματα εναντίον μας, ωθώντας μας προς την αδικία και τις κακές πράξεις.

Αυτά, λοιπόν, τα λόγια αυτό ακριβώς επιβεβαιώνουν, καθώς λέει: «Διότι χαίρομαι με τον νόμο του Θεού κατά τον εσωτερικό άνθρωπο, βλέπω όμως έναν άλλο νόμο στα μέλη μου να αντιστρατεύεται τον νόμο του νου μου, και να με αιχμαλωτίζει στον νόμο της αμαρτίας που υπάρχει στα μέλη μου. Ταλαίπωρος άνθρωπος εγώ, ποιος θα με ελευθερώσει από το σώμα του θανάτου αυτού;» Δεν αποφαίνεται ότι το σώμα είναι θάνατος, αλλά ο νόμος της αμαρτίας που εμφωλεύει στα μέλη μας εξαιτίας της παράβασης και ο οποίος πάντοτε παρασύρει με φαντασιώσεις την ψυχή προς τον θάνατο της αδικίας.

Διότι, στ' αλήθεια, αυτοί είναι οι σοφοί και οι ανδρείοι. Αυτοί είναι οι πολεμιστές, εκείνοι που έχουν τον νου τους στραμμένο προς τα άνω και οργίζονται με τις επιθυμίες και τις ηδονές που συνυπάρχουν μέσα τους, και αντιτίθενται στο φρόνημα της κακίας, και γίνονται υπήκοοι και χαίρονται με «τον νόμο του Θεού». Τι είναι λοιπόν ο ρήτορας ή ο φιλόσοφος; Εγείρεται μέσα του η επιθυμία και μοιχεύει, και παρασύρεται προς την πλεονεξία, και ο νους του ελαύνεται από τα πονηρά πνεύματα, και πού βρίσκεται η πολλή τους σοφία;