Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 8:37

Σε παρακαλώ, λυπήσου τον εαυτό σου και εμάς· τον εαυτό σου μεν, για να μην κινδυνεύσεις· εμάς δε, για να μη λυπηθούμε για σένα. Φρόντιζε την Εκκλησία, ώστε να μη βλαφτούν εξαιτίας σου πολλοί από τους μικρούς, και να μην πάρουν και οι υπόλοιποι πρόφαση για να αποχωρήσουν. Εάν, λοιπόν, φοβήθηκες τις περιστάσεις και από δειλία το έπραξες αυτό, το φρόνημά σου δεν είναι ανδρείο· διότι έπρεπε να επιδεικνύεις τον κατά Χριστόν ζήλο σε τέτοιες καταστάσεις, και μάλλον μέσα στις δυσκολίες να έχεις παρρησία, και να επαναλαμβάνεις τα λόγια του μακαρίου Παύλου: «Σε όλα αυτά υπερνικούμε»· και μάλιστα, ότι δεν πρέπει να δουλεύουμε στις περιστάσεις, αλλά στον Κύριο. Εάν πάλι δεν σου αρέσει η διάταξη των Εκκλησιών, ούτε νομίζεις ότι το λειτούργημα της επισκοπής έχει ανταμοιβή, αλλά έχεις καταντήσει τον εαυτό σου να καταφρονεί τον Σωτήρα που τα διέταξε αυτά, σε παρακαλώ, μην κάνεις τέτοιους συλλογισμούς, ούτε να ανέχεσαι αυτούς που σε συμβουλεύουν τέτοια πράγματα· διότι αυτά δεν ταιριάζουν στον Δρακόντιο.

Σε παρακαλώ, λυπήσου τον εαυτό σου και εμάς· τον εαυτό σου αφενός, για να μην κινδυνεύσεις, και εμάς αφετέρου, για να μη λυπηθούμε για σένα. Φρόντιζε την Εκκλησία, ώστε να μη βλαφτούν εξαιτίας σου πολλοί από τους μικρούς, και να μη λάβουν οι υπόλοιποι πρόφαση για να αποχωρήσουν. Εάν λοιπόν φοβήθηκες τις περιστάσεις και το έπραξες αυτό έχοντας πτοηθεί, το φρόνημά σου δεν είναι ανδρικό· διότι έπρεπε σε τέτοιες καταστάσεις να επιδεικνύεις τον κατά Χριστόν ζήλο, και μάλλον στις δυσκολίες να δείχνεις παρρησία, και να λες τα λόγια του μακαρίου Παύλου: «Σε όλα αυτά υπερνικούμε»· και κυρίως, ότι δεν πρέπει να γινόμαστε δούλοι των καιρών, αλλά του Κυρίου. Εάν όμως δεν σου αρέσει η διάταξη των Εκκλησιών, ούτε νομίζεις ότι το λειτούργημα της επισκοπής έχει μισθό, αλλά έφτασες τον εαυτό σου στο σημείο να περιφρονεί τον Σωτήρα που τα διέταξε αυτά· σε παρακαλώ, μη συλλογίζεσαι τέτοια πράγματα, ούτε να ανέχεσαι αυτούς που σε συμβουλεύουν αυτά· διότι αυτά δεν είναι άξια του Δρακοντίου.

Σου λέγω κάτι τολμηρό με τη συγκατάβαση του Θεού προς εμένα: Σου λέει, μέσω εμού του ελαχίστου, ο μέγας μεσίτης Ιησούς, ο Υιός του Ευλογημένου Πατρός, ο χορηγός του Αγίου και ζωοποιού Πνεύματος: «Σου συγχωρούνται οι πολλές σου αμαρτίες», και μάλιστα από τη γέννησή σου μέχρι τώρα. Λαμβάνοντας, λοιπόν, αυτή τη μεγάλη και ανεκλάλητη χαρά, αγάπησέ τον με όλη σου τη δύναμη. Δείχνοντας καρπό άξιο της μετανοίας, ανακράζοντας μαζί με τον άγιο Παύλο εκείνα τα μελωδικά λόγια: «Ποιος θα μας χωρίσει από την αγάπη του Χριστού; Θλίψη ή στενοχώρια ή πείνα ή διωγμός ή γυμνότητα ή κίνδυνος ή μάχαιρα;» Λέγοντάς του ότι «Για χάρη σου θανατωνόμαστε όλη την ημέρα, θεωρηθήκαμε ως πρόβατα για σφαγή. Αλλά σε όλα αυτά υπερνικούμε μέσω εκείνου που μας αγάπησε. Διότι έχω πεισθεί ότι ούτε θάνατος ούτε ζωή ούτε άγγελοι ούτε αρχές ούτε εξουσίες ούτε τα παρόντα ούτε τα μέλλοντα ούτε δυνάμεις ούτε ύψωμα ούτε βάθος ούτε κάποια άλλη κτίση θα μπορέσει να μας χωρίσει από την αγάπη του Θεού, η οποία υπάρχει στον Χριστό Ιησού τον Κύριό μας.» Αυτά να μην δείξεις ότι τα μελετάς μόνο με το στόμα, αλλά με τα έργα. Διότι λέει: «Με την υπομονή σας θα αποκτήσετε τις ψυχές σας.» Έλαβες μεγάλο αξίωμα, δείξε μεγάλα και άξια έργα υπομονής και ευχαριστίας, δια των οποίων αναμένεται η τελειότητα, της οποίας είθε να γίνουμε άξιοι, στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος.

Διότι, όταν σκεφθεί το: «Ιδού ο Κύριος και ο μισθός του, για να αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με το έργο του», και αναλογιστεί τα δικά του πονηρά έργα, από τη μία πλευρά φοβάται την κόλαση και τρέμει ενώπιον των απειλών· από την άλλη όμως, για να μην καταποθεί από τη λύπη, τρέφει αγαθή ελπίδα αποβλέποντας στους οικτιρμούς και στη φιλανθρωπία του Θεού. Ελπίζει, δηλαδή, ότι η ψυχή του θα λυτρωθεί από τον θάνατο και ότι θα διατραφεί από Αυτόν σε καιρό λιμού. Η δε ψυχή μας προσμένει τον Κύριο, διότι είναι βοηθός και υπερασπιστής μας. Ο λόγος αυτός παρέχει προτροπή και παρηγοριά για υπομονή· έτσι ώστε, ακόμη και αν κάποτε καταληφθούμε από κάτι που μας θλίβει, να μη χωριστούμε από την αγάπη του Θεού, η οποία είναι εν Χριστώ Ιησού, αλλά με όλη μας την ψυχή να υπομένουμε τα επίπονα, αναμένοντας τη βοήθεια από τον Θεό. Διότι σε Αυτόν θα ευφρανθεί η καρδιά μας, και στο άγιο όνομά Του ελπίσαμε. Αυτό συμφωνεί με όσα αναφέρονται στην αρχή του ψαλμού: «Αγαλλιάσθε, δίκαιοι, εν Κυρίω»· και, «Σε Αυτόν θα ευφρανθεί η καρδιά μας». Και μου φαίνεται ότι σύμφωνα με αυτά έχει πει ο Απόστολος το: «Σε όλα αυτά υπερνικούμε μέσω Εκείνου που μας αγάπησε»· καθώς και το: «Και όχι μόνο αυτό, αλλά και καυχόμαστε για τις θλίψεις».

Σαν να πρόκειται για έμψυχα όντα διαμόρφωσε τον λόγο του ο Προφήτης λέγοντας: «Στις θλίψεις που μας βρήκαν υπερβολικά». Διότι, όπως ακριβώς τα έμψυχα όντα, μας καταλαμβάνουν, κατεργαζόμενες υπομονή, και μέσω της υπομονής δοκιμή, και μέσω της δοκιμής ελπίδα. Γι' αυτό και ο Απόστολος λέει: «Μέσα από πολλές θλίψεις πρέπει να εισέλθουμε στη βασιλεία του Θεού»· και, «Πολλές είναι οι θλίψεις των δικαίων». Αλλά εκείνος που με γενναιότητα και αταραξία υπέμεινε τον πειρασμό της θλίψης θα πει ότι: «Σε όλα αυτά υπερνικούμε μέσω εκείνου που μας αγάπησε». Και τόσο πολύ απέχει από το να απελπίζεται και να δειλιάζει στις θλίψεις, ώστε την υπερβολή των δεινών την καθιστά αφορμή καυχήσεως, λέγοντας ότι: «Και όχι μόνο αυτό, αλλά και καυχόμαστε στις θλίψεις».

Επειδή δηλαδή «με περικύκλωσαν ωδίνες θανάτου, και κίνδυνοι του άδη με βρήκαν», τόσο πολύ απείχα από το να υποκύψω στους πειρασμούς αυτούς, ώστε υπέβαλα τον εαυτό μου εκουσίως σε πολύ περισσότερους από αυτούς. Τη θλίψη και την οδύνη σαν να τις αναζήτησα εγώ με τη θέλησή μου, δεν κυριεύθηκα από αυτές ακουσίως. Διότι στα προηγούμενα μεν λέει «κίνδυνοι του άδη με βρήκαν», ενώ εδώ λέει «θλίψη και οδύνη βρήκα». Επειδή δηλαδή εκεί στάθηκα ανυποχώρητος απέναντι σε όσα μου επιβλήθηκαν από τον πειράζοντα, για να δείξω το περίσσευμα της αγάπης μου προς τον Θεό, πρόσθεσα θλίψη στη θλίψη και οδύνη στην οδύνη· όχι υπερνικώντας τα οδυνηρά δεινά με τη δική μου δύναμη, αλλά διότι επικαλέστηκα το όνομα του Κυρίου. Τέτοιο είναι και αυτό που λέγει ο Απόστολος: «Σε όλα αυτά υπερνικούμε μέσω Εκείνου που μας αγάπησε». Διότι νικά μεν εκείνος που δεν υποκύπτει σε όσα του επιβάλλονται αναγκαστικά· υπερνικά όμως εκείνος που με τη δική του θέληση ελκύει πάνω του οδύνες, προκειμένου να επιδείξει υπομονή. Εκείνος που έχει πέσει σε κάποια θανάσιμη αμαρτία ας λέγει: «Με περικύκλωσαν ωδίνες θανάτου». Διότι, λέγει, καθένας που πράττει την αμαρτία, έχει γεννηθεί από τον διάβολο. Όταν λοιπόν, λέγει, ήμουν εργάτης της αμαρτίας και κυοφορούμουν από τον θάνατο, τότε βρέθηκα υπό τους κινδύνους του άδη. Πώς, λοιπόν, θεράπευσα τον εαυτό μου;

Διότι για τους νέους είναι ωφέλιμο το να συσταυρώνονται με τον Ιησού Χριστό. 〈Ποιος θα χωρίσει〉 εκείνους που Τον αγαπούν 〈από την αγάπη του Χριστού;〉 Ούτε 〈θλίψη,〉 ούτε 〈στενοχώρια,〉 ούτε δικαστές, ούτε ρήτορες, ούτε ξίφος, 〈ούτε κανένα άλλο κτίσμα θα μπορέσει να χωρίσει από την αγάπη του Χριστού.〉 Αλλά ακόμη κι αν μείνεις έρημος από γονείς, εντούτοις δεν μένεις έρημος από τον Θεό.

Όπως είναι γραμμένο: Ότι για χάρη σου θανατωνόμαστε κάθε μέρα, θεωρηθήκαμε ως πρόβατα σφαγής. Αλλά σε όλα αυτά υπερνικούμε μέσω εκείνου που μας αγάπησε, και τα εξής.

Διότι δι’ αυτού παρέχεται κάθε βοήθεια στις ψυχές, και για κάθε είδος φροντίδας έχει επινοηθεί μια ιδιαίτερη προσωνυμία. Όταν, δηλαδή, την άμωμη ψυχή, η οποία δεν έχει σπίλο ή ρυτίδα, την παραστήσει στον εαυτό Του ως αγνή παρθένο, προσαγορεύεται Νυμφίος· όταν όμως την παραλάβει κακωμένη από τα πονηρά πλήγματα του διαβόλου, θεραπεύοντάς την από τη βαριά νόσο των αμαρτιών, ονομάζεται Ιατρός. Μήπως, λοιπόν, τέτοιου είδους φροντίδες προς εμάς καταβιβάζουν τους λογισμούς μας σε κάτι ταπεινό; Ή, αντίθετα, προκαλούν θαυμασμό τόσο για τη μεγάλη δύναμη όσο και για τη φιλανθρωπία Εκείνου που μας σώζει, επειδή καταδέχθηκε να συμπονέσει τις ασθένειές μας και μπόρεσε να συγκαταβεί στη δική μας αδυναμία; Διότι την υπεροχή της ισχύος Του δεν την αποδεικνύουν τόσο ο ουρανός και η γη και τα μεγέθη των πελαγών, και τα ζώα που ζουν στα ύδατα και τα χερσαία, και τα φυτά και οι αστέρες και ο αέρας και οι εποχές και ο ποικιλόμορφος διάκοσμος του σύμπαντος, όσο το γεγονός ότι μπόρεσε ο αχώρητος Θεός να συμπλακεί με τον θάνατο διά της σαρκός απαθώς, προκειμένου με το δικό Του πάθος να χαρίσει σε εμάς την απάθεια. Και όταν λέει ο απόστολος ότι «Σε όλα αυτά υπερνικούμε διά μέσου Εκείνου που μας αγάπησε», με αυτή τη φράση δεν υπονοεί κάποια ταπεινή υπηρεσία, αλλά τη βοήθεια που ενεργείται με το κράτος της ισχύος Του.

Ώστε, διά της υπακοής προς τον Θεό νικώντας τους πειρασμούς που προκαλούνται από τους εχθρούς, να δοξάσουμε τον Θεό, επειδή δεχόμαστε με χαρά μέχρι θανάτου τα θλιβερά που φαίνεται ότι μας επιφέρονται από τους εχθρούς, έχοντας αποκτήσει το φρόνημα εκείνου που λέει: «Σε εσάς χαρίστηκε, για χάρη του Χριστού, όχι μόνο το να πιστεύετε σε αυτόν, αλλά και το να πάσχετε για αυτόν». Διακηρύσσουν δε τους αγώνες των Αποστόλων οι Πράξεις, ιστορώντας ότι αποδέχτηκαν τις ύβρεις και τους θανάτους με χαρά, προκειμένου να εκπληρώσουν το κήρυγμα σύμφωνα με την εντολή του Κυρίου. Μας διαπαιδαγωγεί δε και ο Απόστολος λέγοντας: «Ποιος θα μας χωρίσει από την αγάπη του Θεού; Θλίψη, ή στενοχώρια, ή διωγμός, ή λιμός, ή γυμνότητα, ή κίνδυνος, ή μάχαιρα; Καθώς είναι γραμμένο ότι: Για χάρη σου θανατωνόμαστε όλη την ημέρα· θεωρηθήκαμε ως πρόβατα σφαγής. Αλλά σε όλα αυτά υπερνικούμε διά μέσου εκείνου που μας αγάπησε».

Αλλά σε όλα αυτά υπερνικούμε μέσω εκείνου που μας αγάπησε. Επειδή είμαι πεπεισμένος ότι ούτε θάνατος, ούτε ζωή, ούτε αρχές, ούτε εξουσίες, ούτε παρόντα, ούτε μέλλοντα, ούτε δυνάμεις, ούτε άγγελοι, ούτε ύψωμα, ούτε βάθος, ούτε καμία άλλη κτίση θα μπορέσει να μας χωρίσει από την αγάπη του Θεού, η οποία υπάρχει στον Χριστό Ιησού τον Κύριό μας. Σε όλα δε τα πάθη ακολουθεί το πνεύμα της πορνείας. Να αποφεύγεις τα αισχρά λόγια και έτσι θα αποφύγεις τους ρυπαρούς λογισμούς.

«Διότι ποιος», λέγει, «θα μας χωρίσει από την αγάπη του Χριστού» (ο οποίος ερμηνεύεται ως χέρι και Λόγος του Πατρός); «Θλίψη ή στενοχώρια ή διωγμός ή λιμός ή γυμνότητα ή κίνδυνος ή μάχαιρα; Καθώς είναι γραμμένο: ένεκά σου θανατωνόμαστε όλη την ημέρα, θεωρηθήκαμε σαν πρόβατα προορισμένα για σφαγή· αλλά σε όλα αυτά υπερνικούμε διά μέσου εκείνου που μας αγάπησε». Πολύ αληθινά· για να εκπληρωθεί, όπως είπα, το «εγώ θα θανατώσω και θα δώσω ζωή, θα χτυπήσω και εγώ θα θεραπεύσω, και δεν υπάρχει κανείς που να αποσπάσει» «εμάς από την αγάπη του Θεού την εν Χριστώ» προς την απώλεια. Γι' αυτό και «θεωρηθήκαμε σαν πρόβατα προορισμένα για σφαγή», ώστε «αφού πεθάνουμε ως προς την αμαρτία, να ζήσουμε για τον Θεό». Και αυτά μεν ας έχουν εξεταστεί μέχρις εδώ· τα δε συνεχόμενα με αυτά πρέπει πάλι να τα παραθέσουμε ως εξής. 39.

Για κάθε αγωνιζόμενο, το τέλος είναι η νίκη. Πολλές λοιπόν είναι οι επιμέρους νίκες, και το τέλος, όπως λέει άλλοτε μεν ο Παύλος: «Σε όλα αυτά υπερνικούμε διά μέσου εκείνου που μας αγάπησε»· και άλλοτε: «Τον αγώνα τον καλό έχω αγωνιστεί, τον δρόμο έχω τελειώσει, την πίστη έχω διατηρήσει· στο εξής με περιμένει το στεφάνι της δικαιοσύνης, το οποίο θα μου αποδώσει ο Κύριος». Όσοι λοιπόν [ψαλμοί] φέρουν την επιγραφή «Εἰς τὸ τέλος, τῷ Δαυΐδ», αναγγέλλουν το τέλος και τη νίκη του Χριστού, ο οποίος αποκαλείται Δαυίδ· και αντί του «εις τέλος», σύμφωνα με τον Ακύλα, αποδίδεται ως «στον νικοποιό».

Ας εξετάσουμε, λοιπόν, ποιος θα μπορούσε να είναι τέτοιος, ώστε να μπορούν να εφαρμοστούν σε αυτόν τα λόγια αυτά, και εναντίον του οποίου, μολονότι ένα πλήθος εχθρών εκστρατεύει κατά μυριάδες στα δεξιά του και κατά χιλιάδες στην άλλη πλευρά, αυτοί δεν τολμούν να τον αγγίξουν, αλλά καταπίπτουν μπροστά του. Λέω, λοιπόν, ότι αυτά αναφέρονται με έναν τρόπο στον τέλειο εν Χριστώ άνθρωπο· τέτοιος ήταν ο Παύλος όταν έλεγε: «Γνωρίζω έναν άνθρωπο εν Χριστώ»· και στον καθένα που μπορεί να πει παρόμοια με εκείνον: «Ποιος θα μας χωρίσει από την αγάπη του Θεού; Θλίψη, ή στενοχώρια, ή διωγμός, ή πείνα, ή γυμνότητα, ή κίνδυνος, ή μάχαιρα;» και πάλι: «Διότι είμαι πεπεισμένος ότι ούτε θάνατος ούτε ζωή ούτε παρόντα ούτε μέλλοντα ούτε δυνάμεις ούτε ύψωμα ούτε βάθος ούτε καμία άλλη κτίση θα μπορέσει να μας χωρίσει από την αγάπη του Θεού, την εν Χριστώ Ιησού». Εκείνος δε που, εκτός από αυτά, είναι σε θέση να λέει: «Αλλά σε όλα αυτά υπερνικούμε», θα ήταν άξιος να ειπωθούν και για αυτόν τα προαναφερθέντα λόγια. Διότι ένας τέτοιος άνθρωπος, καθώς κατοικεί με τη βοήθεια του Υψίστου και αναπαύεται υπό τη σκέπη του Θεού, θα πει στον Κύριο: «Είσαι ο υπερασπιστής μου και το καταφύγιό μου, ο Θεός, και σε Αυτόν θα ελπίζω».

Διότι όποιος αγαπά την αδικία μισεί την ίδια του την ψυχή, και αυτό που θεωρείται από τους ανθρώπους αξιομακάριστο στη ζωή τους είναι πιο ελεεινό από κάθε δυστυχία. Πόσοι δε πάλι, αντίθετα, ενώ εμφορούνται από τα άνω αγαθά και αφιερώνονται στη θεωρία των όντως όντων, θεωρούνται ότι είναι κάπως τυφλοί και ανόητοι ως προς τα υλικά πράγματα, όπως ακριβώς καυχάται ότι είναι και ο Παύλος, αποκαλώντας τον εαυτό του μωρό για τον Χριστό· διότι η φρόνηση και η σοφία του δεν ασχολούνταν με κανένα από τα πράγματα που επιδιώκονται με ζήλο εδώ κάτω. Γι' αυτό λέει: «Εμείς είμαστε μωροί για τον Χριστό», σαν να έλεγε: «Εμείς είμαστε τυφλοί ως προς τον επίγειο βίο, εξαιτίας του ότι βλέπουμε τα άνω και έχουμε τα μάτια μας στην κεφαλή». Για τον λόγο αυτό ήταν άστεγος και χωρίς τροφή, πένης, περιπλανώμενος, γυμνός, καταπονούμενος από την πείνα και τη δίψα. Αλλά σκέψου, αυτός που ήταν έτσι στα κάτω, πώς ήταν στα άνω. Διότι, αφού υψώθηκε έως τον τρίτο ουρανό, όπου βρισκόταν η κεφαλή του, εκεί είχε στραμμένα τα μάτια του, αγαλλιώντας με τα απόρρητα μυστήρια του παραδείσου, βλέποντας τα αθέατα και εντρυφώντας σε εκείνα που ξεπερνούν κάθε αίσθηση και διάνοια. Ποιος δεν θα τον θεωρούσε ελεεινό, βλέποντάς τον δέσμιο να βασανίζεται με χτυπήματα, και έπειτα από ναυάγιο να παρασύρεται στα βάθη του πελάγους από τα κύματα μαζί με τα δεσμά του; Αλλά όμως, αν και η κατάστασή του ανάμεσα στους ανθρώπους ήταν τέτοια, εντούτοις δεν αποτράπηκε από το να έχει διαρκώς τα μάτια του στην κεφαλή, λέγοντας: «Ποιος θα μας χωρίσει από την αγάπη του Θεού, η οποία είναι εν Χριστώ Ιησού;».

ΤΟΓ΄. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΥΠΟΔΙΑΚΟΝΟ ΠΑΛΛΑΔΙΟ. Περί του να υπομένουμε γενναία κάθε πειρασμό. Αν οι πύλες του άδη, οι οποίες είναι όλα τα πεπυρωμένα βέλη του Πονηρού, δεν κατισχύουν της αμώμου και ορθής πίστεως, και ο κίνδυνος, η γυμνότητα και ο θάνατος δεν μπορούν να μας χωρίσουν από τον Χριστό· για ποιο λόγο, θαυμάσιε, δυσφορείς να υπομένεις τις μικρές προσβολές που υφίστασαι για τον Χριστό; Στάσου, λοιπόν, εδραίος, και οι μεν πειρασμοί που έχουν ήδη έλθει θα σβήσουν, ενώ αυτοί που σχεδιάζονται θα εξαφανιστούν πριν καν εκδηλωθούν.

Δʹ. Τι θα συμβεί λοιπόν, λέει, εάν μας ανατρέψει και μας καταστρέψει; Δεν το προκαλεί αυτό η θλίψη, αλλά η δική μας νωθρότητα. Πώς, λέει; Διότι, εάν βρισκόμαστε σε πνευματική εγρήγορση, εάν παρακαλούμε τον Θεό να μην επιτρέψει να πειραστούμε περισσότερο από όσο αντέχουν οι δυνάμεις μας, εάν είμαστε διαρκώς προσκολλημένοι σε Αυτόν, θα σταθούμε με γενναιότητα και θα παραταχθούμε στον αγώνα. Εφόσον Τον έχουμε βοηθό, ακόμη και αν οι πειρασμοί φυσήξουν σφοδρότερα από όλους τους ανέμους, θα είναι για εμάς σαν άχυρο και σαν ένα απλό φύλλο που παρασύρεται. Άκουσε τον Παύλο που λέει: «Σε όλα αυτά», λέει, «υπερνικούμε»· και πάλι: «Διότι φρονώ ότι τα παθήματα του τωρινού καιρού δεν είναι άξια να συγκριθούν με τη μέλλουσα δόξα που πρόκειται να αποκαλυφθεί σε εμάς»· και πάλι: «Διότι η προσωρινή και ελαφριά θλίψη κατεργάζεται για εμάς, σε ασύγκριτα υπερβολικό βαθμό, ένα αιώνιο βάρος δόξας».

Και τους προτρέπει και με άλλον τρόπο. Διότι, για να μην πει κανείς ότι απλώς φιλοσοφεί για αυτά πριν αποκτήσει την εμπειρία των πραγμάτων, πρόσθεσε: «Λογισθήκαμε ως πρόβατα σφαγής», εννοώντας τους καθημερινούς θανάτους των αποστόλων. Είδες ανδρεία και επιείκεια; Διότι, όπως ακριβώς εκείνα, λέει, δεν αντιστέκονται όταν σφάζονται, έτσι ούτε και εμείς. Αλλά επειδή η αδυναμία της ανθρώπινης διάνοιας, ακόμη και μετά από τόσα, φοβόταν το πλήθος των πειρασμών, δες πώς πάλι ανορθώνει τον ακροατή, τον εξυψώνει και του δίνει θάρρος, λέγοντας: «Αλλά σε όλα αυτά υπερνικούμε μέσω Εκείνου που μας αγάπησε». Διότι αυτό ακριβώς είναι το θαυμαστό, όχι μόνο ότι τώρα νικούμε, αλλά ότι νικούμε ακόμη και μέσω εκείνων που μηχανεύονται εναντίον μας. Και δεν νικούμε απλώς, αλλά υπερνικούμε, δηλαδή με απόλυτη ευκολία, χωρίς ιδρώτα και κόπους. Διότι, όχι υπομένοντας τα δεινά, αλλά απλώς προετοιμάζοντας το φρόνημά μας, στήνουμε έτσι παντού τρόπαια εναντίον των εχθρών. Και πολύ δικαιολογημένα· διότι ο Θεός είναι Εκείνος που συμπαρίσταται στον αγώνα μας. Μην απιστήσεις, λοιπόν, εάν, ενώ μαστιγωνόμαστε, υπερισχύουμε αυτών που μας μαστιγώνουν, εάν, ενώ διωκόμαστε, επικρατούμε των διωκτών μας, εάν, ενώ πεθαίνουμε, τρέπουμε σε φυγή τους ζωντανούς. Διότι, όταν αναλογιστείς και τη δύναμη του Θεού και την αγάπη Του, τίποτε δεν εμποδίζει να πραγματοποιηθούν αυτά τα θαυμαστά και παράδοξα, και να λάμψει η εκ περισσού νίκη.

δ΄. Τέτοιος ήταν ο μακάριος Παύλος· γι' αυτό έλεγε: «Ποιος θα μας χωρίσει από την αγάπη του Χριστού; Θλίψη ή στενοχώρια ή διωγμός ή πείνα ή γυμνότητα ή κίνδυνος ή μάχαιρα;», καθώς είναι γραμμένο: «Για χάρη σου θανατωνόμαστε όλη την ημέρα, λογαριαστήκαμε ως πρόβατα προορισμένα για σφαγή· αλλά σε όλα αυτά υπερνικούμε διά μέσου εκείνου που μας αγάπησε». Αυτό ακριβώς υπονοώντας και εδώ, έλεγε: «Ακόμη και αν ο εξωτερικός μας άνθρωπος φθείρεται, ο εσωτερικός όμως ανακαινίζεται ημέρα με την ημέρα»· ασθενέστερο γίνεται το σώμα, λέει, αλλά πιο δυνατή και ισχυρότερη η ψυχή, και μάλλον αποκτά φτερά. Και όπως ακριβώς ένας στρατιώτης που φέρει βαριά όπλα, ακόμη και αν είναι εξαιρετικά γενναίος και πολεμικός, δεν θα μπορούσε να γίνει φοβερός στους εχθρούς, επειδή το βάρος των όπλων ζημιώνει την ταχύτητα των ποδιών και την πολεμική του εμπειρία· εάν όμως λάβει ελαφρά και εύχρηστα όπλα, επιτίθεται στους αντιπάλους σαν οποιοδήποτε πτηνό· έτσι και εκείνος που δεν παχαίνει τη σάρκα του με μέθη, ούτε με ανέσεις και τρυφηλή ζωή, αλλά την καθιστά πιο ελαφριά και πιο λεπτή με τις νηστείες, τις προσευχές και τη μεγάλη υπομονή στις θλίψεις, σαν κάποιος φτερωτός που κατεβαίνει από ψηλά, έτσι με μεγάλη ορμή εισβάλλει στις φάλαγγες των δαιμόνων, καταβάλλει εύκολα τις αντίπαλες δυνάμεις και τις καθιστά υποχείριά του.

Διότι, όπως είναι δύσκολο, ή μάλλον και αδύνατο, να αναμείξει κανείς το νερό με τη φωτιά, έτσι νομίζω είναι αδύνατο να συνενώσει την τρυφή και την κατάνυξη· διότι αυτά είναι αντίθετα μεταξύ τους και το ένα αναιρεί το άλλο. Διότι η μία είναι μητέρα των δακρύων και της νήψεως, ενώ η άλλη του γέλιου και της παραφοράς· και η μία καθιστά την ψυχή ελαφριά και φτερωτή, ενώ η άλλη την κάνει πιο βαριά από κάθε μολύβι. Και αυτό θα προσπαθήσω να το αποδείξω όχι με δικά μου λόγια, αλλά με τα λόγια εκείνου που κυριεύτηκε από αυτή την καλή επιθυμία. Ποιος λοιπόν είναι αυτός; Ο διάπυρος εραστής του Χριστού, ο Παύλος, ο οποίος τρώθηκε τόσο πολύ από αυτόν τον πόθο, ώστε να στενάζει για την καθυστέρηση και την αναβολή της από εδώ αναχωρήσεώς του. «Διότι», λέγει, «εμείς που βρισκόμαστε σε αυτό το σκήνωμα στενάζουμε»· ποθούσε όμως και ήθελε να παραμείνει ακόμη εδώ για χάρη του Χριστού. «Διότι το να παραμένω», λέγει, «στη σάρκα, είναι πιο αναγκαίο για εσάς»· δηλαδή, για να προοδεύσει η πίστη στον Χριστό. Γι' αυτόν τον λόγο και την πείνα και τη δίψα και τη γυμνότητα και τα δεσμά και τους θανάτους και τα υπερπόντια ταξίδια και τα ναυάγια και όλα τα άλλα, τα οποία απαρίθμησε, τα υπέμεινε, και όχι μόνο δεν δυσανασχετούσε με αυτά, αλλά και έχαιρε· και η αιτία ήταν η αγάπη του Χριστού. Γι' αυτό και έλεγε: «Σε όλα αυτά», λέγει, «υπερνικούμε μέσω Εκείνου που μας αγάπησε». Και μην απορείς· διότι, αν η ανθρώπινη φιλία έκανε πολλές φορές κάποιον να αψηφήσει τον θάνατο, τι δεν θα μπορούσε να κατορθώσει εκείνη του Χριστού;

«Ο οποίος και μεσιτεύει υπέρ ημών. Ποιος θα μας χωρίσει από την αγάπη του Θεού; θλίψη; ή στενοχώρια; ή διωγμός; ή λιμός; ή γυμνότητα; ή κίνδυνος; ή μάχαιρα; καθώς είναι γεγραμμένο». Ομιλεί με τρόπο πιο ανθρώπινο και πιο συγκαταβατικό, για να αποδείξει την αγάπη. Και για να μάθεις ότι έτσι είναι, αφού πρώτα είπε «Στα δεξιά», έπειτα πρόσθεσε το «Ο οποίος μεσιτεύει υπέρ ημών». Διότι με τον τρόπο αυτόν υπέδειξε και την οικειότητα και την ισότητα. «Διότι ένεκα σου θανατωνόμαστε όλη την ημέρα». Για να μη φανεί ότι αυτά που ειπώθηκαν συνιστούν εγκατάλειψη, παραθέτει και τον Προφήτη, ο οποίος προαναγγέλλει τα ίδια από πολύ παλιά. «Λογισθήκαμε ως πρόβατα σφαγής». Διότι όπως, λέει, εκείνα δεν αντιστέκονται όταν σφάζονται, έτσι δεν αντιστεκόμαστε ούτε κι εμείς. «Αλλά σε όλα αυτά υπερνικούμε διά μέσου εκείνου που μας αγάπησε». Διότι αυτό ακριβώς είναι το θαυμαστό, όχι μόνο ότι νικούμε, αλλά ότι νικούμε μέσα από τα ίδια τα μέσα με τα οποία δεχόμαστε την επιβουλή· και δεν νικούμε απλώς, αλλά και υπερνικούμε. «Διότι έχω πεισθεί ότι ούτε θάνατος ούτε ζωή ούτε άγγελοι ούτε Αρχές ούτε παρόντα ούτε μέλλοντα ούτε δυνάμεις ούτε ύψωμα ούτε βάθος ούτε κάποια άλλη κτίση θα μπορέσει να μας χωρίσει από την αγάπη του Θεού που υπάρχει εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών». Τι χρειάζεται, λέει, να αναφέρω τα παρόντα και τα δεινά που είναι συνυφασμένα με τούτο τον βίο;

Εσύ, μολονότι βρίσκεσαι εν σαρκί, νύμφη του Χριστού, έχεις δεχθεί τον αρραβώνα της βασιλείας των ουρανών ως φανέρωση ολόκληρης της προίκας σου. Για τον λόγο αυτόν, τη δοκιμασία των οδυνών την έχεις θεωρήσει και την έχεις υπολογίσει σαν βέλη νηπίων ή δαγκώματα ψύλλων· έχοντας δε θελχθεί από τον έρωτα Εκείνου που φανερώθηκε, και έχοντας στερεώσει την ψυχή σου, έλεγες: «Ποιος θα με χωρίσει από την αγάπη του Χριστού; Θλίψη; Ή στενοχώρια; Ή λιμός; Ή διωγμός; Ή μάστιγες; Ή κίνδυνοι; Διότι είμαι πεπεισμένη ότι ούτε ζωή, ούτε θάνατος, ούτε άγγελος, ούτε τα παρόντα, ούτε τα μέλλοντα, ούτε καμία άλλη κτίση θα μπορέσει να με χωρίσει από την αγάπη του Χριστού».

Αλλά σε όλα αυτά αναδεικνυόμαστε υπερνικητές διά μέσου εκείνου που μας αγάπησε. Διότι είμαι πεπεισμένος ότι ούτε θάνατος ούτε ζωή ούτε άγγελοι ούτε αρχές ούτε δυνάμεις ούτε παρόντα ούτε μέλλοντα ούτε ύψωμα ούτε βάθος ούτε καμία άλλη κτίση θα μπορέσει να μας χωρίσει από την αγάπη του Θεού, η οποία υπάρχει στον Χριστό Ιησού τον Κύριό μας· και αυτά μεν σχετικά με την αγάπη προς τον Θεό, και τα λένε και τα πράττουν όλοι οι άγιοι.

Εφόσον, λοιπόν, μας υποδείχθηκε από τον λόγο η ορθή και εύκολη οδός εκείνων που σώζονται, ας αρνηθούμε με όλες μας τις δυνάμεις την ηδονή και την οδύνη της παρούσας ζωής και ας διδάξουμε με πολλή προτροπή όσους βρίσκονται υπό την καθοδήγησή μας να κάνουν το ίδιο, και (έτσι) απαλλαγήκαμε και απαλλάξαμε (άλλους) παντελώς από κάθε επινόηση των παθών και δαιμονική κακουργία. Και ας προσηλωθούμε μόνο στη θεία αγάπη, και κανείς δεν θα μπορέσει να μας χωρίσει από τον Θεό, ούτε θλίψη, ούτε στενοχώρια, ούτε λιμός, ούτε κίνδυνος, ούτε μάχαιρα, ούτε όσα απαρίθμησε ο άγιος απόστολος στο σχετικό χωρίο. Μέσω της έμπρακτης γνώσης, καθώς η αγάπη θα παραμένει ακλόνητη μέσα μας, θα λαμβάνουμε από Αυτόν αιώνια και άρρητη ευφροσύνη και συνοχή για την ψυχή. Αξιούμενοι αυτής (της ευφροσύνης), θα έχουμε απέναντι σε τούτο τον κόσμο τη σωτήρια άγνοια, χωρίς πλέον να βλέπουμε, δίχως σώφρονα λογισμό όπως προηγουμένως, με ανακαλυμμένο το πρόσωπο της αίσθησης την επιφάνεια των αισθητών πραγμάτων ως δόξα, γύρω από την οποία ολοφάνερα γεννιούνται τα πάθη. Αντίθετα, με ανακαλυμμένο το πρόσωπο της διάνοιας, απαλλαγμένο από κάθε αισθητό κάλυμμα, θα κατοπτριζόμαστε τη δόξα του Θεού μέσα στις αρετές και την πνευματική γνώση, σύμφωνα με την οποία επέρχεται εκ φύσεως η κατά χάριν ένωση με τον Θεό, η οποία αφυπνίζει τον νου από κάθε άγνοια και πτώση.

Έχοντας, λοιπόν, τόσο φλογερό νου εξαιτίας του ζήλου του προς τον Θεό, αφού άναψε τον θυμό του ηγεμόνα, έφερε στον εαυτό του μια πηγαία προθυμία. Επομένως, αφού μετέβαλε με αυτόν τον τρόπο τη σειρά, ο ηγεμόνας βράζοντας από θυμό διέταξε: «Βασανίστε τον μαστιγώνοντάς τον με βούνευρα. Ας στρεβλωθεί κρεμασμένος χωρίς έλεος πάνω στο ξύλο, και τρίψτε τις πληγές του με τρίχινα υφάσματα, για να μαλακώσω τη σκληρότητά του —επειδή ίσως δεν κατάλαβε— και ας κυλιστεί πάνω σε κοφτερούς τριβόλους αυτός που φανέρωσε το αήττητο τρόπαιο». «Σαν ύπνος μου φαίνονται αυτά», λέει ο μάρτυρας, «όλα αυτά που λες ότι είναι φρικτά και φοβερά. Δεν με αποτρέπεις από τον δρόμο μου, διότι τρέχω για να λάβω το βραβείο από τον Θεό. Επειδή δεν θα μας χωρίσει από την αγάπη του Χριστού, εμάς που ελπίζουμε σε Αυτόν, ούτε ξίφος, ούτε πείνα, ούτε γυμνότητα, ούτε φόβος, ούτε τίποτα από τα ορατά ούτε από τα αόρατα. Και αν πράγματι ήταν δυνατό να γίνει, δεν θα ήθελα να πεθάνω μόνο μία φορά, αλλά και δέκα και πάρα πολλές φορές να σφαγιαστώ υπέρ του ζώντος Θεού, ο οποίος δίνει το αήττητο τρόπαιο». «Σταμάτησε ο νους μου», φωνάζει ο άρχοντας, «με κατέπληξε τώρα η αντίσταση, την οποία αυτός διατηρεί συνεχώς. Όπως νομίζω, αυτός τιμώρησε τα βασανιστήρια. Εντωμεταξύ ας μεταφερθεί, ώστε, αφού συγκεντρώσω τον νου μου, να εκδώσω καταδικαστική απόφαση εναντίον του». Και αφού συμβουλεύτηκε τον μισάνθρωπο, βρίσκοντας μια τιμωρία που του άρεσε, διέταξε να οδηγηθεί μπροστά του ο γενναίος. Και ο δικαστής της αδικίας αναφώνησε λέγοντας: «Ας παραδοθεί στο ξίφος και, αφού πεθάνει, ας καεί στη φωτιά, για να λάβει το αήττητο τρόπαιο».

Τι λοιπόν απέναντι σε αυτά; Θα παραλύσουμε, θα καταπέσουμε, θα αποκάμουμε ως προς την ομολογία και την αντίστασή μας υπέρ του Χριστού; Οπωσδήποτε όχι, αδελφοί, οπωσδήποτε όχι. Διότι, αν με την πτώση των ασεβών οι δίκαιοι φοβούνται, όμως η πτώση του πλησίον γίνεται η μεγαλύτερη ασφάλεια για εκείνον που στέκεται. Ας σταθούμε, λοιπόν, στον Κύριο πιο σταθερά, παρακαλώ, χωρίς να πτοούμαστε σε τίποτα από τους αντιπάλους. Μήπως εξαιτίας εκείνων που σκόνταψαν έγινε η ομολογία μας, ή μήπως στηριζόμενοι στη δική τους στάση είχαμε στερεωθεί, ώστε με το δικό τους στραβοπάτημα να κλονιστούμε κι εμείς; Μη γένοιτο· ούτε εξαιτίας αυτών ούτε άλλων. Ο Χριστός είναι το θεμέλιό μας, στον οποίο στεκόμαστε, στον οποίο καυχόμαστε, λέγοντας μαζί με τον Παύλο: ποιος θα μας χωρίσει από την αγάπη του Θεού; Θλίψη ή στενοχώρια ή πείνα ή διωγμός ή γυμνότητα ή κίνδυνος ή μάχαιρα; Διότι σε όλα αυτά υπερνικούμε μέσω Εκείνου που μας αγάπησε. Έτσι, όποιος δεν έχει παραταχθεί δεν θα αγωνιστεί για τον Χριστό, και δεν μπορεί να είναι χριστιανός.

Γι' αυτό σας παρακαλώ, τέκνα και αδελφοί, εφόσον γνωρίζετε από την ολοκλήρωση αυτού του έργου μας την κατάληξη, ότι δηλαδή είναι μεγάλη και θεία και ανεκλάλητη και μακάρια. Ας επιδείξουμε και ας υπομείνουμε την άριστη υποταγή μας και τα κατορθώματά της, τη στέρηση των προσωπικών μας θελημάτων, την απόλυτα υπάκουη συμπεριφορά και δράση, τις σφοδρές και αλλεπάλληλες επιπλήξεις, τον πανταχόθεν κλυδωνισμό. Διότι αληθινά και για εμάς ταιριάζει να λεχθεί εκείνο το αποστολικό λόγιο: «Ότι μέχρι αυτήν την ώρα, και πεινάμε, και διψάμε, και γυμνητεύουμε, και περιφερόμαστε άστεγοι, και ονειδιζόμαστε, και ραπιζόμαστε, και αδημονoύμε· αλλά σε όλα αυτά», λέει, «υπερνικούμε μέσω Εκείνου που μας αγάπησε».

ΚΑΤΗΧΗΣΗ ΞΒ'. ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΟΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΜΙΜΟΥΜΑΣΤΕ ΤΑ ΠΑΘΗ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ. Αδελφοί και πατέρες, πόσο καλό μάς έκανε η αποχώρησή μας από αυτό εδώ το μοναστήρι! «Διότι, γιατί η ελευθερία μας να κρίνεται από άλλη συνείδηση;» Και γιατί, εκτός του ότι δεν ωφελούμε σε τίποτα, να βλάπτουμε επιπλέον και τους εαυτούς μας; Κάναμε, λοιπόν, συγκατάβαση (οικονομία) όσο ήταν δυνατόν και το επέτρεπε ο καιρός. Τώρα όμως, επειδή, ενώ ο καιρός το καλούσε, δεν προτίμησαν τον διωγμό υπέρ του Χριστού, όπως και κάποιοι άλλοι, είναι αναγκαίο να ακούσουμε τον προφήτη που λέει: «Βγείτε από ανάμεσά τους και αποχωριστείτε τους», λέει ο Κύριος. Και αν κάποιοι άλλοι πράττουν διαφορετικά σε τέτοια ζητήματα, αυτοί θα δώσουν λόγο στον Κύριο την ημέρα της κρίσεως. Διότι, εμένα μου φαίνεται ότι το να συμπαρασύρεται κανείς με αυτούς είναι ίσο με το να αδιαφορεί απέναντι στους αιρετικούς. Βλέπετε δε ότι αυτός ο διαχωρισμός μάς απομακρύνει από τον κόσμο και μας οδηγεί προς θλίψη, προς στενοχώρια, προς πείνα, προς διωγμό, προς φυλακή, προς θάνατο. «Αλλά σε όλα αυτά οφείλουμε να υπερνικούμε χάρη στον Θεό που μας αγάπησε». Ο Οποίος, όταν δει μια ψυχή να Τον διψά, την ενδυναμώνει ώστε να μπορεί να υπομείνει τα παθήματα υπέρ Αυτού. Και αυτό το μαρτυρούν, μαζί με τους άλλους, και οι άγιοι Τεσσαράκοντα Μάρτυρες, των οποίων τη μνήμη τελέσαμε προσφάτως. Διότι δεν μπορούμε να πούμε ότι αυτοί είχαν διαφορετική φύση από αυτήν που έχουμε εμείς.

Σταθείτε, λοιπόν, έχοντας περιζωστεί τη μέση σας με την αλήθεια, όπως έχει γραφτεί, και έχοντας ενδυθεί τον θώρακα της δικαιοσύνης, και έχοντας υποδηθεί στα πόδια σας την ετοιμασία του ευαγγελίου της ειρήνης, αναλαμβάνοντας πάνω απ' όλα την ασπίδα της πίστεως, με την οποία θα μπορέσετε να σβήσετε όλα τα πυρωμένα βέλη του πονηρού. Και δεχθείτε την περικεφαλαία της σωτηρίας και τη μάχαιρα του Πνεύματος, που είναι ο λόγος του Θεού.» Αυτά είναι τα αποστολικά παραγγέλματα, αυτά και εμείς οι ταπεινοί διακηρύσσουμε μαζί του, και σας παρακαλούμε θερμά να μην αποκάμνετε στις θλίψεις ούτε να λυγίζετε στους πειρασμούς, γνωρίζοντας ότι το να δοκιμάζεται κανείς περισσότερο, αποτελεί αφορμή για περισσότερα στεφάνια. Και είθε ο Θεός να δώσει αυτή τη δύναμη, διότι είναι δυνατός να πράξει αυτό που έχει υποσχεθεί, είναι δυνατός να μας ενισχύσει ακόμη περισσότερο, ώστε να υπομείνουμε όχι μόνο πληγές, αλλά και φωτιά και ξίφος και θηρία και οτιδήποτε άλλο. Διότι, έχοντας αυτή την πεποίθηση ο Απόστολος λέει: «Σε όλα αυτά υπερνικούμε διά μέσου εκείνου που μας αγάπησε. Και είμαι πεπεισμένος ότι ούτε θάνατος ούτε ζωή, ούτε αρχές ούτε δυνάμεις, ούτε ύψωμα ούτε βάθος, ούτε καμία άλλη κτίση θα μπορέσει να μας χωρίσει από την αγάπη του Θεού, η οποία είναι εν Χριστώ Ιησού στον Κύριό μας.»

Ίσως, βέβαια, με το έλεος του Θεού να μη συμβεί τίποτε από τα απευκταία, όμως είναι καλό πριν από τον αγώνα να προετοιμαζόμαστε γι' αυτόν, ώστε την ώρα του αγώνα να τον αντιμετωπίσουμε επάξια. Διότι μια απροετοίμαστη ψυχή είναι εύκολα νικήσιμη, αν δεν έχει ετοιμάσει τον εαυτό της, αλλά ριχτεί ξαφνικά στους αγώνες. Αλλά τι μιλώ για τον αγώνα; Κάθε μέρα υπάρχει αγώνας, κάθε μέρα πόλεμος, όχι ορατός, αλλά αόρατος, που δεν πληγώνει και δεν καταστρέφει το σώμα, αλλά την ψυχή. «Γι' αυτό, αφού αναζωσθούμε τις οσφύες της διανοίας» μας και περιβληθούμε τα όπλα της δικαιοσύνης ως καλοί στρατιώτες του Χριστού, ας πολεμούμε με προθυμία και χωρίς να νυστάζουμε. Διότι κανείς δεν στήνει τρόπαιο ενώ κοιμάται, ούτε μάζεψε θερισμό ενώ είναι αδρανής· αντίθετα, και για τα δύο απαιτείται πολύς ιδρώτας και κόπος. Αν λοιπόν συμβαίνει αυτό εκεί, πόσο μάλλον στον δικό μας πόλεμο, του οποίου τα βέλη έρχονται σαν βολίδες αστραπής. Από τη μία πλευρά μας πολιορκεί η πονηρή επιθυμία, από την άλλη η δοξομανία, από αλλού η βασκανία, και από αλλού η βλασφημία, και πολλές είναι οι μεθοδείες του διαβόλου, ο οποίος προσπαθεί από παντού να συγκλονίσει την ψυχή, και σαν να επιτίθεται για να την καταπιεί, «ώστε να απελπιζόμαστε ακόμη και για τη ζωή μας», και ο καθένας να λέει: «Αν δεν με βοηθούσε ο Κύριος, παρά λίγο η ψυχή μου θα είχε κατοικήσει στον άδη.» «Αλλά, όμως, σε όλα αυτά υπερνικούμε χάρη σε εκείνον που μας αγάπησε.» Και πράγματι, «με τη βοήθεια του Θεού θα αποκτήσουμε δύναμη, για να μιλήσουμε όπως ο Δαβίδ, και αυτός θα εξουθενώσει τους εχθρούς μας.»