Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 9:16

Και άλλος προφήτης λέει: «Γιατί καυχιέσαι για την κακία σου, εσύ ο δυνατός;» και λίγο παρακάτω: «Αγάπησες όλα τα λόγια της καταστροφής, και τη δόλια γλώσσα. Γι' αυτό ο Θεός θα σε καθαιρέσει ολοκληρωτικά, θα σε ξεριζώσει και θα σε απομακρύνει από το σκήνωμά σου, και τη ρίζα σου από τη γη των ζωντανών. Θα το δουν οι δίκαιοι και θα φοβηθούν, θα γελάσουν εις βάρος του, και θα πουν: Ιδού ο άνθρωπος που δεν έθεσε τον Θεό βοηθό του, αλλά στηρίχθηκε στη ματαιότητά του». Γνωρίζοντας, λοιπόν, αυτά, ας φοβηθούμε και ας φυλάξουμε με κάθε προσοχή την καρδιά μας από το θανατηφόρο πνεύμα της υπερηφανίας, επαναλαμβάνοντας στον εαυτό μας τον λόγο του Αποστόλου, όταν κατορθώνουμε κάποια αρετή: «Όχι εγώ, αλλά η χάρη του Θεού που είναι μαζί μου»· και αυτό που ειπώθηκε από τον Κύριο, ότι «Χωρίς εμένα δεν μπορείτε να κάνετε τίποτα»· και τον λόγο του Προφήτη: «Εάν ο Κύριος δεν οικοδομήσει τον οίκο, μάταια κοπίασαν αυτοί που τον οικοδομούν»· και πάλι: «Δεν εξαρτάται από αυτόν που θέλει, ούτε από αυτόν που τρέχει, αλλά από τον Θεό που ελεεί». Διότι, ακόμη και αν κάποιος είναι εξαιρετικά θερμός στην προθυμία και σπουδαίος στην προαίρεση, εφόσον είναι συνδεδεμένος με σάρκα και αίμα, δεν θα μπορέσει να φτάσει στην τελειότητα, εάν, εκτός από όλα αυτά, δεν ελπίζει στο έλεος του Χριστού και στη χάρη Του. Διότι, σύμφωνα με τον θείο Ιάκωβο, «κάθε αγαθή παροχή και κάθε τέλειο δώρημα προέρχεται από άνω, κατεβαίνοντας από τον Πατέρα των φώτων».

Διότι ο άφρων αποκαλείται μωρός, και ο άφρων και μωρός ερμηνεύεται ως άναλος. Και ο άναλος, πώς θα αρτύσει και θα αλατίσει τους άλλους; Πρόσεξε, αδελφέ, ότι εμπαίζοντας τον εαυτό μας μιλάμε μόνο με το στόμα, ενώ τα έργα μας το αποδεικνύουν. Όταν αποκρινόμαστε στους λογισμούς, δεν λαμβάνουμε δύναμη, επειδή πρώτα δεχόμαστε να κατακρίνουμε τον πλησίον, με αποτέλεσμα να παραλύει η δύναμη του πνεύματός μας, και κατηγορούμε τον αδελφό μας, ενώ εμείς οι ίδιοι είμαστε υπαίτιοι. Εάν έχεις την πεποίθηση ότι το παν εξαρτάται από τον ελεήμονα Θεό, και ότι δεν εξαρτάται «ούτε από εκείνον που θέλει ούτε από εκείνον που τρέχει», γιατί δεν κατανοείς και δεν αγαπάς τον αδελφό σου με όλη σου την καρδιά, με τέλεια αγάπη; Διότι πόσοι άραγε επιθύμησαν την κατάσταση ημών των γερόντων και έτρεξαν, και δεν τους δόθηκε;

Ιδού, αγωνίζεσαι για να φέρεις εργόχειρο και να εργαστείς. Για να σου δείξω, λοιπόν, τον αποστολικό λόγο ότι «δεν εξαρτάται από εκείνον που θέλει, ούτε από εκείνον που τρέχει, αλλά από τον Θεό που ελεεί», ιδού, ο Θεός σας στέλνει ανθρώπους που έχουν τα αναγκαία του κόσμου. Όταν τους δεχθείτε, μην πείτε ότι εγώ σας μίλησα καθόλου για αυτούς, μήπως και πέσουν σε κενοδοξία. Να τους αγαπήσετε ως γνήσιους αδελφούς και να βάλετε σκοπό να αναπαύσετε τον λογισμό τους, διότι περιφρονούν τον κόσμο, επειδή θέλουν να σώσουν τις ψυχές τους. Και ο Θεός, μέσω εμού που τα γράφω αυτά προφητικά, τους οδηγεί εδώ προς εσάς, για να μάθετε ότι περιφρόνησαν εντελώς τα εγκόσμια.

Επειδή όμως ήταν αναγκαίο να προτυπωθεί το μυστήριο της κατά εκλογήν χάριτος και της εν προγνώσει δωρεάς, για τον λόγο αυτόν με ωφέλιμο τρόπο ο Θεός, ο άριστος τεχνίτης τέτοιων πραγμάτων για εμάς, σχεδόν έδραξε την ευκαιρία, και κατά τη γέννηση των παιδιών διαβεβαίωσε τον Ισαάκ ότι, μολονότι υπήρχε ως ένας και μόνος απόγονος από τον Αβραάμ, θα γίνει πατέρας αναρίθμητων εθνών, αυτών που προέρχονται από την επαγγελία και όσων θα κληθούν μέσω της πίστης. Εάν, λοιπόν, σύμφωνα με τη γνώση Του, όσους τυχόν επιλέγει, ή μάλλον σε όσους δικαιολογημένα θα ταίριαζε να ελεηθούν, τους σπλαχνίζεται και πάλι ως Θεός, διότι είπε κάπου προς τον Μωυσή: «Θα ελεήσω όποιον ελεήσω και θα σπλαχνιστώ όποιον σπλαχνιστώ», πώς το ζήτημα αυτό δεν θα είναι υπεράνω κάθε επίκρισης; Και προβλέποντας, νομίζω, σαφώς ο απόστολος ότι ίσως κάποιοι θα νομίσουν πως, εξαιτίας του θείου θελήματος, άλλοι είναι αγαθοί και άλλοι απειθείς, αναγκαστικά ο ίδιος προβάλλει αντίρρηση σε όσα προκύπτουν από την αμάθειά τους και λέει: «Άρα, λοιπόν, δεν εξαρτάται από εκείνον που θέλει ούτε από εκείνον που τρέχει, αλλά από τον Θεό που ελεεί». Διότι, εάν βέβαια ο Ησαύ μισήθηκε προτού καν πράξει κάτι φαύλο, και τιμήθηκε ο Ιακώβ προτού έρθει στην ύπαρξη, και ο Θεός ελεεί πάλι όσους ελεεί, πώς λοιπόν δεν αξίζει να συλλογιστούμε εκείνο, ότι δηλαδή σε τίποτα δεν ωφελείται αυτός που αγωνίζεται ή που θέλει, τουτέστιν αυτός που προθυμοποιείται να πράξει κάτι αγαθό, και ότι όλα τα δικά μας εξαρτώνται από τις επιταγές του Θεού;

Διότι σύμφωνα με τον Απόστολο: «Όλοι όσοι θέλουν να ζουν ευσεβώς εν Χριστώ Ιησού θα διωχθούν». Αλλά σε όλα πρέπει να υπομένουμε τα δεινά με καρτερία· επειδή ο αγώνας μας δεν είναι ούτε βραχύς ούτε εναντίον μικρών αντιπάλων, αλλά εναντίον πολλών και μεγάλων, όχι μόνο εναντίον των ανθρώπων, αλλά και των αόρατων εχθρών. Και σύμφωνα με το ρητό, ο Δαβίδ, έχοντας πολεμηθεί από νεαρή ηλικία από τον Σαούλ, και έπειτα από αμέτρητους άλλους, και τέλος εκδιωκόμενος από τη βασιλεία από τον γιο του και τρεπόμενος σε φυγή, τα έλεγε αυτά κατά τον καιρό της φυγής του. Είναι γνώρισμα των εχθρών να επιτίθενται και να ξεσηκώνονται στις συμφορές των αντιπάλων τους· γι' αυτό και όταν ο Δαβίδ αμάρτησε στην περίπτωση του Ουρία, πολλοί χαιρέκακοι εχθροί στράφηκαν εναντίον του. Από παλιά και από μακρού χρόνου, εξαιτίας του φθόνου, υψώνεται το κεφάλι αυτού που είναι σωματικά ισχυρός, πάνω από τα κεφάλια των κατώτερων που βρίσκονται χαμηλά. Έτσι, καθώς η ψυχή του μακαρίου ανορθώθηκε και ανήλθε προοδεύοντας στο πνευματικό της μεγαλείο, το κεφάλι της υψώνεται με τη συνεργία του Θεού, ο Οποίος την ανάγει προς τον Εαυτό Του στον ουρανό, καθοδηγώντας αυτόν που παραδίδει τον εαυτό του στην πορεία προς τα ύψιστα. Επειδή δε ο Θεός χαρίζει πολλά περισσότερα από όσα επιθυμεί η ανθρώπινη προαίρεση, ο Ευεργέτης υπερτερεί στις δωρεές έναντι εκείνου που πράττει το καλό κατά τη δύναμή του· και για τον λόγο αυτόν ο Παύλος, αποδίδοντας την αιτία κάθε καλού στον Θεό, λέγει: «Δεν εξαρτάται από αυτόν που θέλει, ούτε από αυτόν που τρέχει, αλλά από τον Θεό που ελεεί».

ΙΓʹ. «Δεν μπορούν να χωρέσουν όλοι», λέει, «αυτόν τον λόγο, παρά μόνον εκείνοι στους οποίους έχει δοθεί». Το «έχει δοθεί», όταν το ακούσεις, πρόσεξε να μην πάθεις τίποτα αιρετικό, να μην εισαγάγεις διαφορετικές φύσεις, ούτε τους χοϊκούς, ούτε τους πνευματικούς, ούτε τους μέσους. Διότι υπάρχουν κάποιοι που έχουν τόσο εσφαλμένες αντιλήψεις, ώστε να νομίζουν ότι άλλοι μεν ανήκουν σε φύση που χάνεται ολοκληρωτικά, άλλοι σε φύση που σώζεται, και άλλοι βρίσκονται σε τέτοια κατάσταση, ώστε να άγονται ανάλογα με την προαίρεσή τους προς το χειρότερο ή προς το καλύτερο. Διότι κι εγώ αποδέχομαι ότι ο ένας έχει μεγαλύτερη ή μικρότερη δεκτικότητα από τον άλλον· αλλά αποδέχομαι ότι η δεκτικότητα από μόνη της δεν αρκεί για την τελείωση, αλλά ότι ο λογισμός είναι εκείνος που την ενεργοποιεί, προκειμένου η φύση να προχωρήσει σε έργο, όπως ακριβώς ο πυρίτης λίθος, όταν κρουστεί με το σίδερο, παράγει έτσι φωτιά. Όταν ακούσεις, «Σε αυτούς που έχει δοθεί», πρόσθεσε: έχει δοθεί σε εκείνους που καλούνται και σε εκείνους που ρέπουν αναλόγως. Διότι και όταν ακούσεις, «Άρα λοιπόν δεν εξαρτάται από αυτόν που θέλει, ούτε από αυτόν που τρέχει, αλλά από τον Θεό που ελεεί», σε συμβουλεύω να εκλάβεις το ίδιο πράγμα. Επειδή, δηλαδή, υπάρχουν κάποιοι που τόσο πολύ υπερηφανεύονται για τα κατορθώματά τους, ώστε να αποδίδουν τα πάντα στον εαυτό τους και τίποτε σε Εκείνον που τους δημιούργησε, τους έδωσε σοφία και τους χορήγησε τα αγαθά, ο λόγος τούς διδάσκει ότι και η ίδια η αγαθή θέληση έχει ανάγκη από τη βοήθεια του Θεού· μάλλον δε, και η ίδια η ελεύθερη επιλογή των ορθών πραγμάτων αποτελεί κάτι το θείο και δώρο της φιλανθρωπίας του Θεού· διότι πρέπει αφενός να υπάρχει η δική μας ελεύθερη βούληση, αφετέρου η σωτηρία μας να προέρχεται από τον Θεό.

Γι' αυτό λέει: «Δεν εξαρτάται από εκείνον που θέλει»· δηλαδή, δεν εξαρτάται μόνο από εκείνον που θέλει, ούτε μόνο από εκείνον που τρέχει, αλλά και από τον Θεό που ελεεί. Έπειτα, επειδή και η ίδια η θέληση προέρχεται από τον Θεό, εύλογα τα απέδωσε όλα στον Θεό. Όσο κι αν τρέξεις, όσο κι αν αγωνιστείς, έχεις ανάγκη από Εκείνον που δίνει το στεφάνι. Εάν ο Κύριος δεν οικοδομήσει οίκο, μάταια κοπίασαν αυτοί που τον οικοδομούν. Εάν ο Κύριος δεν φυλάξει πόλη, μάταια αγρύπνησαν αυτοί που τη φυλάσσουν. Γνωρίζω, λέει, ότι ο αγώνας δρόμου δεν ανήκει στους ταχύποδες, ούτε ο πόλεμος στους δυνατούς, ούτε η νίκη σε αυτούς που μάχονται, ούτε τα λιμάνια σε εκείνους που ταξιδεύουν με ευνοϊκό καιρό· αλλά ανήκει στον Θεό και το να επιτελέσει τη νίκη, και το να διασώσει το σκάφος στα λιμάνια.

ψάλατε: Δηλαδή, να ψάλλετε από την καρδιά σας. Διότι η καρδιά είναι η κιθάρα, καθώς το στόμα δέχεται τους φθόγγους από εκεί. τῷ περιβάλλοντι: Οι απόστολοι, έχοντας μέσα τους τον Χριστό, βαστάζουν τη βροχή των χαρισμάτων. τῷ ἑτοιμάζοντι: Διότι, όπως η βροχή ποτίζει τη γη, έτσι και η χάρη μέσω των αποστόλων πότιζε τον άνθρωπο· διότι ο άνθρωπος είναι γη. τῷ ἐξανατέλλοντι: Διότι στους προφήτες, όπως το χορτάρι στα βουνά, ανέτειλε τις σκιές του μυστηρίου, με τις οποίες ο άνθρωπος τρεφόταν με την ελπίδα και την προσδοκία των μελλοντικών αγαθών. καὶ χλόην: Διότι τα κτήνη είναι υπόδουλα στον άνθρωπο· ο Θεός όμως δίνει και σε αυτά την τροφή. Αποκαλεί δε χλόη το βάπτισμα, και δούλο τον άνθρωπο. καὶ διδόντι: Διότι οι άνθρωποι ήταν σαν τα κτήνη, επειδή δεν είχαν ακόμη τη σφραγίδα του Χριστού· όταν όμως πίστεψαν, τους έδωσε ως τροφή το Σώμα και το Αίμα Του. καὶ τοῖς νεοσσοῖς: Διότι οι πατέρες των εθνών που πίστεψαν ήταν ρυπαροί εξαιτίας της ασέβειάς τους· άλλωστε ο νόμος ονομάζει τον κόρακα ακάθαρτο. Ο Χριστός όμως έδωσε σε αυτούς τον Εαυτό Του ως τροφή. οὐκ ἐν τῇ δυναστείᾳ: Διότι το ζώο είναι γοργόποδο, αλλά είναι γεγραμμένο: «δεν εξαρτάται από αυτόν που θέλει, ούτε από αυτόν που τρέχει». οὐδὲ ἐν ταῖς κνήμαις: Διότι ούτε η σωματική δύναμη ούτε η ισχύς πράττουν το θέλημα του Θεού, αλλά η ταπεινή καρδιά. εὐδοκεῖ: Διότι μόνο οι άγιοι είναι δυνατοί ενώπιον του Θεού· διότι αυτοί αληθινά υπηρετούν τον Θεό (δουλεύουν με τον φόβο του Θεού).

«Μετανοείτε». Επομένως, εκείνος που μετανοεί όχι μόνο απαλλάσσεται από τα δεινά, αλλά και δέχεται την κληρονομιά των αγαθών, όχι μόνο γίνεται ελεύθερος από την κακία, αλλά και καλλιεργητής της δικαιοσύνης. «Μετανοείτε, διότι έχει πλησιάσει η βασιλεία των ουρανών». Οι δυνατοί αγωνιστείτε, οι ασθενείς δυναμωθείτε, οι χωλοί τρέξτε και όσοι τρέχετε σπεύσατε, και όσοι σπεύδετε μην έχετε πεποίθηση στον εαυτό σας, αλλά στον Θεό που κατευθύνει τον δρόμο: «Διότι δεν εξαρτάται από εκείνον που θέλει ούτε από εκείνον που τρέχει, αλλά από τον Θεό που ελεεί». «Μετανοείτε». Διότι δεν υπάρχει κακία που να νικά τη μετάνοια, δεν υπάρχει δηλητήριο που να μπορεί να εξαλείψει τη δύναμη αυτού του μελιού. Με όλους ο διάβολος παλεύει και σε όλους ανθίσταται και με όλους μάχεται. Μόνο με τη μετάνοια δεν τολμά να παλέψει. Διότι αυτή βγάζει το πρόβατο μέσα από τα λαρύγγια του, αυτή αποσπά τον αιχμάλωτο μέσα από τα χέρια του τυράννου. «Και καθώς περπατούσε ο Ιησούς στη θάλασσα της Γαλιλαίας είδε δύο αδελφούς, τον Σίμωνα που ονομαζόταν Πέτρος και τον Ανδρέα τον αδελφό του». Πολλούς είδε και τους παρέβλεψε, επειδή ήταν ανάξιοι των δεσποτικών οφθαλμών. «Είδε δύο αδελφούς», όχι μόνο κατά το σώμα αλλά και κατά την ψυχή, κατά τη φύση και κατά τη χάρη, κατά την πολιτεία και κατά τη συγγένεια. «Είδε δύο αδελφούς, τον Σίμωνα που ονομαζόταν Πέτρος», όχι που επρόκειτο να ονομαστεί. Διότι είχε ήδη αξιωθεί της κλήσης.

Αλλά ίσως αυτό μας συνέβη, για να γνωρίσουμε ότι «δεν εξαρτάται ούτε από εκείνον που θέλει, ούτε από εκείνον που τρέχει, ούτε από εκείνον που επιδιώκει, αλλά από τον Θεό που ελεεί». Ελάτε λοιπόν, επειδή ο Θεός δίνει χάρη σε αυτούς που μιλούν, όχι εξαιτίας της αξίας αυτών που μιλούν, αλλά εξαιτίας της ανάγκης αυτών που ακούν, αφού Τον παρακαλέσουμε, ας αντλήσουμε κατά δύναμη το πόσιμο νάμα της διδασκαλίας από τα ευαγγελικά αναγνώσματα που μόλις σας αναγνώστηκαν. «Κάποιος ήταν ασθενής», λέει, «ο Λάζαρος από τη Βηθανία, από το χωριό της Μαρίας και της Μάρθας, της αδελφής της. Ήταν δε η Μαρία εκείνη που άλειψε τον Κύριο με μύρο, της οποίας ο αδελφός Λάζαρος ασθενούσε. Είπε δε ο Ιησούς: Αυτή η ασθένεια δεν είναι προς θάνατον, αλλά υπέρ της δόξας του Θεού, για να δοξαστεί ο Θεός δι' αυτής». Ανταπαντώντας λέγω: «Αυτή η ασθένεια δεν είναι προς θάνατον, αλλά υπέρ της δόξας του Θεού»· δεν είναι ασθένεια, αλλά χαρμόσυνη αγγελία· δεν είναι ασθένεια, αλλά ασφάλεια. Ώ ασθένεια, ιατρέ αυτών που αρρωσταίνουν, οδηγέ της πίστεως, αντίπαλε του θανάτου, αντίδικε του διαβόλου, αρχηγέ της σωτηρίας. Ώ ασθένεια, άρρηκτε θεμέλιε της αρετής, διδάσκαλε της πίστεως, οικονόμε της ευσέβειας. Ώ ασθένεια, που αποσοβείς τους πυρετούς των ψυχών, και δροσίζεις τους ιδρώτες του βαπτίσματος, και εξυφαίνεις τις λαμπρές στολές της ψυχής. Ώ ασθένεια, πάροχε του ουράνιου άρτου, άριστε λαμπαδούχε της πίστεως, παγίδα του διαβόλου και σφραγίδα του ανθρώπου.»

Δεν προκαταλαμβάνει τις δικές μας θελήσεις, για να μη βλάψει το αυτεξούσιό μας· όταν όμως εμείς επιλέξουμε, τότε μας παρέχει πολλή βοήθεια. Πώς, λοιπόν, αν και εξαρτάται από εμάς, ο Παύλος λέει: «Δεν εξαρτάται από εκείνον που θέλει, ούτε από εκείνον που τρέχει, αλλά από τον Θεό που ελεεί»; Πρώτον μεν, δεν το εισήγαγε αυτό ως δική του άποψη, αλλά το συνήγαγε από τα προκείμενα και από όσα είχαν προβληθεί. Διότι, αφού είπε: «Είναι γραμμένο: Θα ελεήσω όποιον ελεήσω, και θα σπλαχνιστώ όποιον σπλαχνιστώ», πρόσθεσε: «Άρα, λοιπόν, δεν εξαρτάται από εκείνον που θέλει, ούτε από εκείνον που τρέχει, αλλά από τον Θεό που ελεεί». Θα μου πεις, λοιπόν: «Γιατί τότε ακόμη μέμφεται;» Δεύτερον δε, μπορεί να ειπωθεί τούτο, ότι σε όποιον ανήκει το μεγαλύτερο μέρος, σε αυτόν αποδίδει το παν. Διότι δικό μας έργο είναι η προαίρεση και η θέληση, ενώ του Θεού είναι η πραγματοποίηση και η ολοκλήρωση.

Και πάλι, προκειμένου για πλήθος, όπου μεν υπάρχουν πολλοί, λέμε ότι είναι όλοι· όπου δε υπάρχουν λίγοι, λέμε κανείς. Έτσι και ο Παύλος εδώ λέει το εξής: «Δεν εξαρτάται από εκείνον που θέλει, ούτε από εκείνον που τρέχει, αλλά από τον Θεό που ελεεί». Με τα λόγια του δε αυτά, κατορθώνει δύο σπουδαιότατα πράγματα· αφενός μεν, να μην υπερηφανευόμαστε για όσα κατορθώνουμε· αφετέρου δε, ενώ τα κατορθώνουμε, να ανάγουμε στον Θεό την αιτία των κατορθωμάτων μας. Ακόμη και αν τρέχεις, λοιπόν, ακόμη και αν αγωνίζεσαι, λέει, μην θεωρείς ότι το κατόρθωμα είναι δικό σου· διότι, εάν δεν λάβεις την άνωθεν συνδρομή, τα πάντα είναι μάταια. Είναι βέβαια ολοφάνερο ότι θα επιτύχεις αυτό για το οποίο αγωνίζεσαι έχοντας τη συμμαχία από εκεί ψηλά· εφόσον όμως τρέχεις και εσύ, εφόσον το θέλεις. Δεν εννοούσε, επομένως, αυτό, ότι δηλαδή τρέχουμε μάταια, αλλά ότι τρέχουμε μάταια εάν νομίζουμε ότι τα πάντα οφείλονται σε εμάς, εάν δεν αποδίδουμε το μεγαλύτερο μέρος στον Θεό.

Διότι δεν ανήκει σε σένα να γνωρίζεις, ω Μωυσή, ποιοι είναι άξιοι φιλανθρωπίας, αλλά παραχώρησέ το αυτό σε εμένα. Αν όμως δεν ανήκε στον Μωυσή να το γνωρίζει, πολύ περισσότερο δεν ανήκει σε εμάς. Γι' αυτόν τον λόγο δεν παρέθεσε απλώς τον λόγο, αλλά μνημόνευσε και προς ποιον τον είπε. Διότι απευθύνεται στον Μωυσή, λέει, ώστε με το αξίωμα του προσώπου να κάνει αυτόν που φέρνει αντιρρήσεις να ντραπεί. Αφού λοιπόν έδωσε τη λύση στις απορίες, διακόπτει ενδιάμεσα, εισάγοντας πάλι άλλη μια αντίρρηση, λέγοντας: «Επομένως, αυτό δεν εξαρτάται από εκείνον που θέλει ούτε από εκείνον που τρέχει, αλλά από τον Θεό που ελεεί». Διότι η Γραφή λέει στον Φαραώ: «Για αυτόν ακριβώς τον σκοπό σε ανέδειξα, για να δείξω σε σένα τη δύναμή μου και για να διακηρυχθεί το όνομά μου σε όλη τη γη». Διότι όπως ακριβώς εκεί, λέει, άλλοι μεν σώθηκαν, άλλοι δε τιμωρήθηκαν, έτσι και εδώ, αυτός για τον ίδιο ακριβώς σκοπό διατηρήθηκε. Έπειτα, πάλι προβάλλει αντίρρηση: «Επομένως, όποιον θέλει τον ελεεί και όποιον θέλει τον σκληραίνει».

Και από αυτό το σημείο, επίσης, ετοιμάζει όχι μικρή υπεράσπιση για τα λεγόμενά του. Διότι όχι μόνο μεταξύ των Ιουδαίων άλλοι χάθηκαν και άλλοι σώθηκαν, αλλά και μεταξύ των εθνικών συνέβη το ίδιο· γι' αυτό και δεν λέει «όλα τα έθνη», αλλά «από τα έθνη»· ούτε «όλους τους Ιουδαίους», αλλά «εκείνους που προέρχονται από τους Ιουδαίους». Όπως, λοιπόν, ο Φαραώ έγινε σκεύος οργής εξαιτίας της δικής του παρανομίας, έτσι και αυτοί έγιναν σκεύη ελέους εξαιτίας της δικής τους αγαθής διαθέσεως. Διότι, αν και το μεγαλύτερο έργο ανήκει στον Θεό, ωστόσο και εμείς οι ίδιοι εισφέραμε κάτι μικρό. Γι' αυτό δεν είπε «σκεύη κατορθωμάτων», ούτε «σκεύη παρρησίας», αλλά «σκεύη ελέους», δείχνοντας ότι το παν ανήκει στον Θεό. Επειδή και η φράση «δεν εξαρτάται από εκείνον που θέλει ούτε από εκείνον που τρέχει», έστω και αν έχει ειπωθεί υπό μορφή αντίθεσης, ωστόσο, εφόσον λέγεται από τον Παύλο, δεν δημιουργεί καμία απορία. Διότι, όταν λέει «δεν εξαρτάται από εκείνον που θέλει ούτε από εκείνον που τρέχει», δεν αναιρεί το αυτεξούσιο, αλλά δείχνει ότι το παν δεν εξαρτάται από τον άνθρωπο, αλλά έχει ανάγκη την άνωθεν χάρη. Πρέπει δηλαδή και να θέλει κανείς και να τρέχει, αλλά να μην στηρίζεται στους δικούς του κόπους, παρά στη φιλανθρωπία του Θεού· πράγμα το οποίο έλεγε και αλλού: «Όχι όμως εγώ, αλλά η χάρις του Θεού που είναι μαζί μου». Και ορθά είπε: «Τα οποία προετοίμασε για δόξα». Επειδή ακριβώς τους κατέκριναν για αυτό, ότι δηλαδή σώθηκαν κατά χάριν, και νόμιζαν ότι τους ντροπιάζουν, με μεγάλη υπερεπάρκεια αναιρεί αυτή την υπόνοια.

Γιατί άραγε; Επειδή η διαφορά μεταξύ του Παύλου και του Πέτρου, η οποία φαινόταν μεν να υπάρχει αλλά στην πραγματικότητα δεν υφίστατο, δεν ήταν γνωστή σε πολλούς· συνεπώς, δεν ήταν επόμενο να προκληθεί μεγάλη βλάβη από την άγνοιά της. Αυτό όμως το ρητό περιφέρεται παντού: στα σπίτια, στις αγορές, στην ύπαιθρο, στις πόλεις, στη στεριά, στη θάλασσα και στα νησιά· και όπου κι αν μεταβείς, θα ακούσεις πολλούς να λένε: «Είναι γεγραμμένο: Δεν εξαρτάται από τον άνθρωπο η οδός του». Και δεν έχουν μάθει καλά μόνο αυτό το ρητό, αλλά συνδέουν με αυτό και άλλα παρόμοια, όπως: «Δεν εξαρτάται από αυτόν που θέλει, ούτε από αυτόν που τρέχει»· και ύστερα πάλι: «Εάν ο Κύριος δεν οικοδομήσει οίκο, μάταια κόπιασαν αυτοί που τον οικοδομούν». Αυτό δε το πράττουν, προβάλλοντας τις θείες Γραφές ως προσχήματα για τη δική τους ραθυμία, επιχειρώντας μέσα από αυτά τα λόγια να υποσκάψουν τη σωτηρία και την ελπίδα μας.

εʹ. Διότι τι θα ήταν πιο άδικο από το να τιμωρούνται εκείνοι που δεν είναι κύριοι των πράξεών τους και να υφίστανται τιμωρία άνθρωποι των οποίων η πορεία και η ζωή δεν εξαρτώνται από τη δική τους εξουσία; Επομένως, όταν φαίνεται να παρακαλεί τον Θεό για να μη γίνει σφοδρότερη η τιμωρία εναντίον τους, δεν φανερώνει τίποτε άλλο παρά τούτο: ότι είναι άξιοι να κολάζονται και να υφίστανται τιμωρία. Αυτό δε δεν αποδεικνύει τίποτε άλλο παρά το αυτεξούσιο. Διότι, εάν δεν ήταν κύριοι των πράξεών τους, δεν θα έπρεπε να ζητά να υποστούν ηπιότερη τιμωρία, αλλά να μην τιμωρηθούν καθόλου· μάλλον δε, δεν θα υπήρχε καν ανάγκη για παράκληση. Διότι ο Θεός δεν έχει ανάγκη από κάποιον να τον παρακαλεί, για να μην τιμωρήσει τους ανεύθυνους. Και τι λέω για τον Θεό, όταν δεν το κάνει αυτό ούτε καν ένας συνετός άνθρωπος; Όταν, λοιπόν, φαίνεται ο προφήτης να παρακαλεί υπέρ των Ιουδαίων, είναι ολοφάνερο ότι παρακαλεί για αυτούς ως αμαρτωλούς. Και η αμαρτία τότε υφίσταται, όταν εμείς, αν και είμαστε κύριοι του να μην παραβούμε τον νόμο, τον παραβαίνουμε. Ώστε, είναι από παντού φανερό σε εμάς ότι τα κατορθώματά μας εξαρτώνται και από εμάς και από τον Θεό. Τέτοιο είναι και το: «Δεν εξαρτάται από εκείνον που θέλει, ούτε από εκείνον που τρέχει, αλλά από τον Θεό που ελεεί».

Αλλά ίσως αυτό μας συνέβη για να γνωρίσουμε ότι τίποτα δεν εξαρτάται ούτε από εκείνον που θέλει, ούτε από εκείνον που τρέχει, ούτε από εκείνον που επιδιώκει, αλλά από τον Θεό που ελεεί. Ελάτε λοιπόν, επειδή ο Θεός δίνει χάρη σε εκείνους που ομιλούν, όχι εξαιτίας της αξίας αυτών που μιλούν, αλλά εξαιτίας της ανάγκης αυτών που ακούν, αφού Τον παρακαλέσουμε, ας αντλήσουμε κατά το δυνατόν το πόσιμο νάμα της διδασκαλίας από τα ευαγγελικά αναγνώσματα που μόλις σας διαβάστηκαν. Υπήρχε κάποιος ασθενής, λέει, ο Λάζαρος από τη Βηθανία, από το χωριό της Μαρίας και της Μάρθας, της αδελφής της. Ήταν δε η Μαρία εκείνη που άλειψε τον Κύριο με μύρο, της οποίας ο αδελφός, ο Λάζαρος, ασθενούσε. Είπε δε ο Ιησούς: Αυτή η ασθένεια δεν είναι προς θάνατον, αλλά υπέρ της δόξης του Θεού, για να δοξαστεί ο Θεός δι' αυτής. Ανταπαντώντας λέγω, η ασθένεια αυτή δεν είναι προς θάνατον, αλλά υπέρ της δόξης του Θεού· δεν είναι ασθένεια, αλλά ευαγγέλιο, δεν είναι ασθένεια, αλλά ασφάλεια. Ω ασθένεια, ιατρέ των ασθενούντων, οδηγέ της πίστεως, αντίπαλε του θανάτου, αντίδικε του διαβόλου, αρχηγέ της σωτηρίας! Ω ασθένεια, άρρηκτε θεμέλιε της αρετής, διδάσκαλε της πίστεως, οικονόμε της ευσεβείας! Ω ασθένεια, που αποδιώχνεις τους πυρετούς των ψυχών, και δροσίζεις τους ιδρώτες του βαπτίσματος, και υφαίνεις λαμπρές στολές για την ψυχή! Ω ασθένεια, πάροχε του ουράνιου άρτου, άριστε λαμπαδούχε της πίστεως, παγίδα του διαβόλου και σφραγίδα του ανθρώπου! Όταν δε άκουσε, λέει, ο Ιησούς, τότε παρέμεινε στον τόπο όπου βρισκόταν δύο ημέρες.

Είθε να κατευθύνονταν οι οδοί μου, ώστε να τηρήσω τα δικαιώματά σου. Γι' αυτό, λέει, παρακαλώ να ευθυγραμμιστεί η πορεία μου με τον νόμο σου, σαν να ήταν κάποιος κανόνας, ώστε να τηρήσω τα δικαιώματά σου. Η λέξη «Όφελον» (είθε) αποτελεί έκφραση ευχής, αντί να πει: μακάρι να κατευθυνθώ ώστε να τηρώ όλες τις εντολές σου. Επειδή κάθε άνθρωπος που έχει τον πόθο να τηρεί τις εντολές του Θεού, εάν δεν έχει τον Ίδιο συνεργό στην αγαθοεργία του, δεν θα μπορούσε να φέρει εις πέρας αυτό που ποθεί· διότι είναι γραμμένο: «Δεν εξαρτάται από εκείνον που θέλει, ούτε από εκείνον που τρέχει, αλλά από τον Θεό που ελεεί». Επομένως, από εμάς μεν προέρχεται η αρχή του αγαθού, αλλά το να φτάσει στην ολοκλήρωση χρειάζεται τη βοήθεια του Θεού· διότι λέει: «Πλησιάστε τον Θεό, και Εκείνος θα σας πλησιάσει». Τότε δεν πρόκειται να καταισχυνθώ, όταν θα αποβλέπω σε όλες τις εντολές σου. Διότι καρπός της παρανομίας είναι η αισχύνη. Έτσι και ο θείος Απόστολος είπε: «Ποιον καρπό, λοιπόν, είχατε τότε από εκείνα για τα οποία τώρα αισχύνεστε;».

Αν όμως δεν ήταν δυνατόν να το γνωρίζει ο Μωυσής, πολύ περισσότερο εμείς. «Άρα λοιπόν δεν εξαρτάται από εκείνον που τρέχει, ούτε από εκείνον που θέλει, αλλά από τον Θεό που ελεεί. Διότι λέει η Γραφή στον Φαραώ, ότι: Γι' αυτό ακριβώς σε ανέδειξα, για να δείξω σε σένα τη δύναμή μου, και για να διακηρυχθεί το όνομά μου σε ολόκληρη τη γη». Ενδιάμεσα πάλι εισάγει μία άλλη αντίθεση. «Άρα λοιπόν, όποιον θέλει τον ελεεί, και όποιον θέλει τον σκληραίνει».

Μήπως υπάρχει αδικία εκ μέρους του Θεού; Μη γένοιτο. Διότι λέγει στον Μωυσή: Θα ελεήσω εκείνον που ελεώ, και θα σπλαχνιστώ εκείνον που σπλαχνίζομαι. Επομένως, δεν εξαρτάται από αυτόν που θέλει, ούτε από αυτόν που τρέχει, αλλά από τον Θεό που ελεεί. Διότι λέγει η Γραφή στον Φαραώ: Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο σε ανέδειξα, για να φανερώσω σε σένα τη δύναμή μου. Άρα, λοιπόν, όποιον θέλει τον ελεεί, και όποιον θέλει τον σκληραίνει. Θα μου πεις λοιπόν: Γιατί τότε εξακολουθεί να μέμφεται; Διότι ποιος έχει αντισταθεί στο θέλημά του;

«Πώς λοιπόν είναι δυνατόν ένας θνητός να κατανοήσει τους δρόμους του;» «Το άλογο ετοιμάζεται για την ημέρα του πολέμου, όμως η βοήθεια προέρχεται από τον Κύριο.» «Γνωρίζω, Κύριε, ότι ο δρόμος του ανθρώπου δεν εξαρτάται από αυτόν, ούτε μπορεί ο άνθρωπος να πορευτεί και να κατευθύνει σωστά την πορεία του.» Υπάρχει εκείνος που κοπιάζει, μοχθεί και βιάζεται, και παρόλα αυτά τόσο περισσότερο υστερεί· και υπάρχει εκείνος που είναι νωθρός, που έχει ανάγκη από βοήθεια, ο οποίος υστερεί σε δύναμη και περισσεύει σε φτώχεια, αλλά το μάτι του Κυρίου τον επέβλεψε για το καλό του, τον ανόρθωσε από την ταπείνωσή του, ύψωσε το κεφάλι του, και πολλοί τον θαύμασαν.» «Δεν εξαρτάται λοιπόν από αυτόν που θέλει, ούτε από αυτόν που τρέχει, αλλά από τον Θεό που ελεεί.» Χωρίς τη συγχώρεση από τον Θεό, είναι αδύνατον να αφοσιωθεί κάποιος στον ενάρετο βίο.

Ρωμ. 9, 16-21: «Δεν εξαρτάται από αυτόν που θέλει» μόνο, ούτε μόνο «από αυτόν που τρέχει», αλλά απαιτείται το θεϊκό έλεος και η άνωθεν συμμαχία. Ή και με αυτόν τον τρόπο: το «άρα λοιπόν δεν εξαρτάται από αυτόν που θέλει» και τα εξής δεν αποτελούν παραδοχή του Παύλου, αλλά μάλλον προβάλλονται από εκείνους που θέτουν το πρόβλημα. Διότι, λέει, αν ισχύει το «όποιον θέλει ελεεί» και τα λοιπά, αν δηλαδή συμβαίνει αυτό, τότε μάταια θέλουμε και μάταια τρέχουμε, και η φράση αυτή χρησιμεύει για την επιβεβαίωση της απορίας, και όχι για την επίλυση κάποιας άλλης. Έπειτα πάλι επαναλαμβάνεται η απορία: «Άρα λοιπόν όποιον θέλει ελεεί, και όποιον θέλει τον σκληραίνει». Ύστερα, σαν να μην αρκούσε η απορία για να καταδείξει το μέγεθος του παραλόγου, μεταβαίνει σε αυτό που ανακύπτει από αυτήν, το οποίο είναι ακόμη πιο παράλογο και δυσέπιλυτο: διότι λέει «γιατί εξακολουθεί να μέμφεται;». Γιατί πλέον τιμωρεί; Διότι ποιος μπορεί να αντισταθεί στο θέλημά του; Αφού αύξησε και όξυνε με αυτόν τον τρόπο την απορία, εισάγει τη λύση μέσω της επιτίμησης, λέγοντας με τρόπο πολύ δριμύ και εύστοχο: «Εσύ ποιος είσαι που ανταποκρίνεσαι στον Θεό;». Δηλαδή: εσύ τι κάνεις τώρα που ανταποκρίνεσαι και αντιλέγεις στον Θεό; Αντιστέκεσαι και πολεμάς το θέλημά του και την πράξη του, ή όχι; Διότι, αν όχι, γιατί αντιλέγεις; Γιατί ανταποκρίνεσαι στον Θεό;

Προς το τέκνο Εφραίμ. Χαίρε, τέκνο Εφραίμ, καλέ στρατιώτη του Χριστού. Πώς είσαι; Πώς είναι η εξορία; Πώς είναι η υπομονή σου; Ευχαριστείς τον Θεό που αξιώθηκες να πάθεις για το όνομά Του αυτά που έπαθες; Τον δοξάζεις και Τον αινείς που από όλη την αδελφότητα έγινες ένας από τους δέκα, δεύτερος στα χτυπήματα και πρώτος στο σχήμα; Τον υμνείς και αποδέχεσαι με στοργή το ότι είδες το αίμα σου να χύνεται στη γη και τις σάρκες σου να ξεσκίζονται για την αγία εικόνα του Χριστού; Χάρη οφείλεται στον Κύριο, αδελφέ μου, που σε κάλεσε στην ομολογία Του μαζί με τους υπολοίπους. Έλαμψες ανάμεσα στους αδελφούς σου, ή μάλλον μέσα στην Εκκλησία του Θεού. Δες λοιπόν την κλήση σου, δες τη δόξα σου, πού ήσουν χαμηλά και πού σε ύψωσε ο Χριστός. Διότι αναλογίσου τον εαυτό σου και τα δικά σου και δώσε δόξα στον αγαθό Θεό, επειδή δεν εξαρτάται από εκείνον που θέλει ούτε από εκείνον που τρέχει, αλλά από τον Θεό που ελεεί.

Προς τον μοναχό Μεθόδιο. Όση επιθυμία έχει η τιμιότητά σου να δει την ταπεινότητά μας, άλλη τόση να θεωρεί ότι είναι και η δική μας για πρόσωπο με πρόσωπο συνομιλία. Αλλά, επειδή είναι γραμμένο ότι δεν εξαρτάται από αυτόν που θέλει ούτε από αυτόν που τρέχει, αλλά από τον Θεό που ελεεί, σε Αυτόν πρέπει να αναθέσουμε τον πόθο και να εναποθέσουμε τη μέριμνα, και Αυτός θα εκπληρώσει, όποτε το θελήσει, το θέλημα εκείνων που Τον φοβούνται. Προς το παρόν όμως, είναι αναγκαίο να απαντήσουμε καταλλήλως στα κεφάλαια που προτάθηκαν από τους πνευματικούς μας αδελφούς Ιλαρίωνα και Ευστράτιο, με τη μεσολάβηση της δικής σου ευλάβειας. Για να γίνουν λοιπόν ευσύνοπτα όσα θα ειπωθούν, η απάντηση θα δίνεται στη συνέχεια του καθενός από τα προταθέντα κεφάλαια.

Διότι στραφείτε προς τα πίσω και δείτε την κατάστασή σας, πού βρισκόταν κάποτε και πού έχει πλέον ανέλθει. Μόλις η ψυχή αδράξει την ευκαιρία της σωτηρίας, πόσο γρήγορα και ανεπαίσθητα βαδίζει και ανεβαίνει στα ύψη των αρετών, πετώντας προς τα επουράνια. Έτσι κι εσείς, τέκνα, αφού συγκεντρώσαμε τους εαυτούς μας και αποθέσαμε όσα μας δυσκολεύουν και μας εμποδίζουν, βαδίσαμε και πορευτήκαμε ευθεία, και γίναμε άλλοι άνθρωποι, ασπαζόμενοι την ευταξία και τηρώντας με ακρίβεια τις εντολές, δεν χάσαμε όσα με καλό τρόπο αποκτήσαμε. Και πράγματι ευφράνθηκε η καρδιά μου και αγαλλίασε το πνεύμα μου, διότι αυξήθηκε το θείο έργο, και φάνηκε να βρίσκεται σε καλύτερη μοίρα η ιερή σας προσπάθεια. Όλο αυτό δεν εξαρτάται από εκείνον που τρέχει ούτε από εκείνον που θέλει, για να μιλήσω αποστολικά, αλλά από τον ελεήμονα Θεό, μέσω του οποίου οι ανίσχυροι ενισχύονται και οι ασθενείς περιζώνονται με δύναμη. Ω τέκνα, ας μην αρκεστούμε σε όσα ήδη έχουμε κατακτήσει, αλλά ας αγωνιστούμε με νεανικό σφρίγος και για τα ανώτερα, και ας ανακαινιστεί σαν του αετού η νεότητα των ψυχών σας. Και θα προοδεύουμε πάντοτε, και δεν θα θεωρήσουμε τίποτα ως όριο του καλού και της ύψιστης ανάβασης, μέχρι να φτάσουμε μέσω του θανάτου να μεταβούμε από τα πρόσκαιρα στα αιώνια. Και όντως θα είμαστε μακάριοι, αδελφοί, προβαίνοντας και προκόβοντας, και θα λάβουμε τον κλήρο των μακάριων αγίων· διότι πόση δόξα και τιμή υπάρχει στο να πολιτεύεστε με αυτόν τον τρόπο.

Ας γίνουμε και εμείς όμοιοι με αυτόν, έστω κι αν προς το παρόν κατορθώσουμε αυτό· στο εξής όμως ας σπεύσουμε για τα παρακάτω· και ούτε στην έλλειψη να αποθαρρυνθούμε ούτε στην απόκτηση να κενοδοξήσουμε. Αλλά για τούτο μεν ας ευχαριστήσουμε τον Κύριο· —διότι, όπως λέει, δεν εξαρτάται από αυτόν που θέλει ούτε από αυτόν που τρέχει, αλλά από τον Θεό που ελεεί. —Σε τούτο ας επιμείνουμε, και θα γίνει· —διότι αυτός που ζητά, λέει, θα βρει, και σε αυτόν που κρούει θα του ανοιχτεί. —Έτσι, λοιπόν, τέκνα μου, μέρα με τη μέρα να εργάζεστε για τη σωτηρία των ψυχών σας, ανεβαίνοντας στα υψηλότερα. Είναι καιρός χαράς, λοιπόν, για την αληθινή εργασία που δεν φθείρεται· καιρός δρόμου, αλλά του πνευματικού· καιρός πλουτισμού, αλλά των αιώνιων αγαθών. Μακάριος είναι αυτός που τρέχει τον αγώνα· τρισμακάριος αυτός που υπομένει· παμμακάριστος αυτός που καθημερινά ανάβει μέσα του φωτιά πάνω στη φωτιά από την επιθυμία και την αγάπη του Θεού.

Ας του μοιάσουμε και εμείς, και τώρα μεν ας κατορθώσουμε αυτό, έπειτα δε ας σπεύσουμε προς το επόμενο, και ούτε στην έλλειψη ας αποθαρρυνθούμε, ούτε στην απόκτηση ας κενοδοξήσουμε, αλλά για το μεν ένα ας ευχαριστήσουμε τον Κύριο —«διότι δεν εξαρτάται από εκείνον που θέλει, ούτε από εκείνον που τρέχει», λέει, «αλλά από τον Θεό που ελεεί»—, και για το άλλο ας επιμένουμε και θα πραγματοποιηθεί· «διότι εκείνος που ζητά», λέει, «θα βρει, και σε εκείνον που χτυπά θα ανοιχτεί».