Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 9:18

Έπειτα σε αυτά προσθέτει και εκείνα που μπορούν να στερεώσουν την άποψη αυτή και λέει: Διότι λέει η Γραφή στον Φαραώ ότι, γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο σε ανέδειξα, για να φανερώσω σε σένα τη δύναμή μου. Και συνάπτει σε αυτά το σαν συμπέρασμα όλου του ζητήματος και λέει: Άρα, λοιπόν, όποιον θέλει ελεεί, και όποιον θέλει τον σκληρύνει. Θα μου πεις λοιπόν: Γιατί ακόμα κατηγορεί; Διότι στο θέλημά του ποιος μπορεί να αντισταθεί; Ποιος υπήρξε, λοιπόν, γι' αυτόν ο τρόπος της απολογίας; Πολύ ασαφής βέβαια, και φαίνεται ίσως ότι υπερασπίζεται τα ερωτήματά τους· ωστόσο είναι επαρκής για να μας βεβαιώσει ότι τίποτα δεν θα μπορούσε να γίνει από τον Θεό έξω από το πρέπον. Διότι διανέμει στον καθένα ό,τι του ταιριάζει, και σπλαχνίζεται και ελεεί αυτούς στους οποίους αρμόζει να ελεηθούν, ενώ υποβάλλει σε τιμωρίες τον ασεβή, χωρίς η οργή να ακολουθεί αμέσως και κατά πόδας τα παραπτώματα, αλλά αφού προηγηθεί μακρά ανεξικακία, έτσι ώστε να νομίζουν ίσως κάποιοι ότι ο Θεός έχει πλέον αδιαφορήσει για τα όσα συμβαίνουν στη γη. Αντιπαρατάσσεται, λοιπόν, ο Παύλος και αντιστέκεται σε εκείνους που λένε αυτά, αφήνοντας τη δύναμη του λόγου στα πρόσωπα που έχουν ήδη αναφερθεί, εννοώ δηλαδή του Ησαύ και φυσικά και του Φαραώ. Είπε, λοιπόν, σαν να απευθύνεται στον καθένα από όσους ονομάστηκαν: Ω άνθρωπε, αλήθεια, ποιος είσαι εσύ που ανταπαντάς στον Θεό; Μήπως θα πει το πλάσμα στον πλάστη του, γιατί με έφτιαξες έτσι;

Γράφτηκε σε κάποιον από τους αγίους, από ανθρώπους γεμάτους πάθη, οι οποίοι εξέταζαν τους λόγους περί σωματικών και ασωμάτων, και οι οποίοι δεν είχαν χωριστεί από τους αρρώστους που δογματίζουν περί υγείας. Ο μακάριος Παύλος, όταν αντιλήφθηκε για τους μαθητές που είχαν μεν καταφρονήσει τις εντολές και δεν είχαν νικήσει τα πάθη, αλλά επιθυμούσαν τη μακαριότητα των μυστηρίων της θεωρίας η οποία έρχεται μετά την κάθαρση, τους είπε: πρώτα απεκδυθείτε τον παλαιό άνθρωπο των παθών, και έπειτα επιθυμήστε να ενδυθείτε τον νέο, ο οποίος ανακαινίζεται μέσω της επίγνωσης των μυστηρίων, καθ' ομοίωση του Δημιουργού του. Και μην επιθυμήσετε εκείνη τη δική μου κατάσταση, των Αποστόλων, η οποία συντελέστηκε ενεργητικά μέσω της χάριτος. Διότι «ο Θεός όποιον θέλει ελεεί, και όποιον θέλει σκληραίνει». Διότι ποιος θα σταθεί απέναντί Του ή ενάντια στο θέλημά Του; Επειδή υπάρχουν φορές που ο Θεός παρέχει τη δωρεά δωρεάν, ενώ άλλες φορές ζητά τα έργα και την κάθαρση, και έτσι την προσφέρει. Υπάρχουν όμως και φορές που ούτε μετά τα έργα και την κάθαρση την παρέχει εδώ, αλλά την φυλάσσει, για να την δώσει στον κατάλληλο τόπο της.

Γράφτηκε από κάποιον από τους αγίους, ότι «από ανθρώπους γεμάτους πάθη, το να εξετάζουν τα ζητήματα των σωματικών και των ασώματων, είναι σαν να δογματίζουν περί υγείας αυτοί που δεν έχουν αποχωριστεί από τα νοσηρά». Ο μακάριος Παύλος, όταν αντιλήφθηκε για κάποιους μαθητές που καταφρόνησαν τις εντολές και δεν νίκησαν τα πάθη, και οι οποίοι επιθυμούσαν τη μακαριότητα των μυστηρίων της θεωρίας, που ακολουθεί μετά την κάθαρση, τους είπε: «Πρώτα απεκδυθείτε τον παλαιό άνθρωπο των παθών και τότε να επιθυμήσετε να ενδυθείτε τον νέο, ο οποίος ανακαινίζεται με την επίγνωση των μυστηρίων, καθ' ομοίωση του δημιουργού του. Και μην επιθυμήσετε αυτήν τη δική μου και των αποστόλων [κατάσταση], η οποία συντελείται ενεργητικά δια της χάριτος». Διότι ο Θεός, όποιον θέλει ελεεί, και όποιον θέλει σκληρύνει.

Διότι δεν ανήκει σε σένα να γνωρίζεις, ω Μωυσή, ποιοι είναι άξιοι φιλανθρωπίας, αλλά παραχώρησέ το αυτό σε εμένα. Αν όμως δεν ανήκε στον Μωυσή να το γνωρίζει, πολύ περισσότερο δεν ανήκει σε εμάς. Γι' αυτόν τον λόγο δεν παρέθεσε απλώς τον λόγο, αλλά μνημόνευσε και προς ποιον τον είπε. Διότι απευθύνεται στον Μωυσή, λέει, ώστε με το αξίωμα του προσώπου να κάνει αυτόν που φέρνει αντιρρήσεις να ντραπεί. Αφού λοιπόν έδωσε τη λύση στις απορίες, διακόπτει ενδιάμεσα, εισάγοντας πάλι άλλη μια αντίρρηση, λέγοντας: «Επομένως, αυτό δεν εξαρτάται από εκείνον που θέλει ούτε από εκείνον που τρέχει, αλλά από τον Θεό που ελεεί». Διότι η Γραφή λέει στον Φαραώ: «Για αυτόν ακριβώς τον σκοπό σε ανέδειξα, για να δείξω σε σένα τη δύναμή μου και για να διακηρυχθεί το όνομά μου σε όλη τη γη». Διότι όπως ακριβώς εκεί, λέει, άλλοι μεν σώθηκαν, άλλοι δε τιμωρήθηκαν, έτσι και εδώ, αυτός για τον ίδιο ακριβώς σκοπό διατηρήθηκε. Έπειτα, πάλι προβάλλει αντίρρηση: «Επομένως, όποιον θέλει τον ελεεί και όποιον θέλει τον σκληραίνει».

Διότι δεν τα είπε αυτά ο Παύλος για να μας αφαιρέσει την ελευθερία, μη γένοιτο, ούτε για να βλάψει το αυτεξούσιο, αλλά για να αποστομώσει με μεγάλη υπεροχή επιχειρημάτων την αυθάδειά μας. Αν όμως νομίζετε καλό, ας εξετάσουμε και τούτο. Τι άραγε ήθελαν εκείνοι να μάθουν, και τους αποστόμωσε με τόση σφοδρότητα; Μήπως περιεργάζονταν την ουσία του Θεού; Σε καμία περίπτωση· διότι κανείς ποτέ δεν το τόλμησε αυτό, αλλά αναζητούσαν κάτι πολύ υποδεέστερο, ερευνούσαν την οικονομία του Θεού: για ποιον λόγο ο τάδε τιμωρείται και για ποιον λόγο ο δείνα ελεείται· γιατί ο τάδε απαλλάσσεται από την τιμωρία, ενώ ο άλλος δοκιμάζεται από δεινά· και γιατί ο μεν έτυχε συγγνώμης, ενώ ο άλλος δεν έτυχε. Αυτά δηλαδή και τα παρόμοια ερευνούσαν. Από πού γίνεται αυτό φανερό; Από τα προηγούμενα λόγια του· διότι, αφού είπε: «Άρα λοιπόν όποιον θέλει τον ελεεί, και όποιον θέλει τον σκληρύνει». Θα μου πεις, λοιπόν: «Γιατί τότε εξακολουθεί να κατακρίνει; Διότι ποιος μπορεί να αντισταθεί στο θέλημά του;»

Αν όμως δεν ήταν δυνατόν να το γνωρίζει ο Μωυσής, πολύ περισσότερο εμείς. «Άρα λοιπόν δεν εξαρτάται από εκείνον που τρέχει, ούτε από εκείνον που θέλει, αλλά από τον Θεό που ελεεί. Διότι λέει η Γραφή στον Φαραώ, ότι: Γι' αυτό ακριβώς σε ανέδειξα, για να δείξω σε σένα τη δύναμή μου, και για να διακηρυχθεί το όνομά μου σε ολόκληρη τη γη». Ενδιάμεσα πάλι εισάγει μία άλλη αντίθεση. «Άρα λοιπόν, όποιον θέλει τον ελεεί, και όποιον θέλει τον σκληραίνει».

Μήπως υπάρχει αδικία εκ μέρους του Θεού; Μη γένοιτο. Διότι λέγει στον Μωυσή: Θα ελεήσω εκείνον που ελεώ, και θα σπλαχνιστώ εκείνον που σπλαχνίζομαι. Επομένως, δεν εξαρτάται από αυτόν που θέλει, ούτε από αυτόν που τρέχει, αλλά από τον Θεό που ελεεί. Διότι λέγει η Γραφή στον Φαραώ: Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο σε ανέδειξα, για να φανερώσω σε σένα τη δύναμή μου. Άρα, λοιπόν, όποιον θέλει τον ελεεί, και όποιον θέλει τον σκληραίνει. Θα μου πεις λοιπόν: Γιατί τότε εξακολουθεί να μέμφεται; Διότι ποιος έχει αντισταθεί στο θέλημά του;

Γ'. Ο πόνος αυτός της καρδιάς πρέπει να είναι υπερφυσικός, τόσο ως προς την αρχή από την οποία προέρχεται, όσο και ως προς τον σκοπό για τον οποίο γίνεται. Επειδή η αρχή και η αιτία αυτού του πόνου, κυρίως και καθ' εαυτήν, δεν είναι η φύση ή κάποιο άλλο φυσικό αίτιο, αλλά η υπερφυσική χάρη του Θεού, η οποία συντρίβει και κατανύσσει την καρδιά με έναν τέτοιο πόνο της μετάνοιας. Γι' αυτό είπε ο Μέγας Βασίλειος: «Η κατάνυξη που δημιουργείται αυθόρμητα είναι δώρο του Θεού... ώστε, όταν η ψυχή γευθεί τη γλυκύτητα αυτού του πόνου, να φροντίσει να τον εξομαλύνει». Κάποιοι δε, και το χωρίο του Αποστόλου: «Όποιον θέλει ο Θεός τον ελεεί» το ερμήνευσαν αντί του «τον κατανύσσει»· διότι προσθέτει: «Και όποιον θέλει τον σκληραίνει...»· η σκληρότητα όμως και η κατάνυξη είναι ευθέως αντίθετες. Ομοίως και ο σκοπός αυτού του πόνου πρέπει να μην αφορά κανέναν φυσικό σκοπό ή τα φυσικά και πρόσκαιρα αγαθά που χάσαμε (επειδή εάν για αυτά λυπάται κάποιος και πονά, αυτή η λύπη και ο πόνος δεν του λογίζονται ως μετάνοια, αλλά είναι ανωφελή)· αλλά να αφορά τα υπερφυσικά αγαθά, τα οποία στερηθήκαμε μέσω της αμαρτίας, και τα υπερφυσικά κακά που λάβαμε ως συνέπεια, τα οποία επίσης μας τα φανέρωσε η υπερφυσική πίστη.

Τώρα το πιστεύεις εσύ, πως ο Θεός πρόκειται να σου δώσει αμέσως, και κάθε φορά που το θέλεις εσύ, αυτό το τόσο πολύτιμο χάρισμα της συντριβής; Αυτό το χάρισμα, το οποίο δεν το δίνει σε τόσους άλλους, που τους αφήνει στη σκληρότητά τους; «Διότι όποιον (λέει) θέλει, τον σκληραίνει»· αυτό το χάρισμα, το οποίο για να λάβουν οι Άγιοι, έκαναν τόσες σκληραγωγίες, έχυσαν τόσους ιδρώτες, και ετοιμάστηκαν για να το λάβουν με τόσες μελέτες; Αν το πιστεύεις, κακώς το πιστεύεις, και βγάλε αυτή την ιδέα από τη φαντασία σου. Για αυτό και ο Μέγας Βασίλειος λέει ότι πολλές φορές η ψυχή βιάζει τον εαυτό της να κατανυχθεί, και δεν μπορεί· και ότι για να αποκτήσει κάποιος την κατάνυξη, χρειάζεται πολλή μελέτη και συχνή άσκηση: «Το να βιάζεται κανείς και να μην μπορεί, αποτελεί αφενός έλεγχο της προηγούμενης αμέλειάς μας· διότι δεν είναι δυνατόν, χωρίς πολλή και συνεχή μελέτη και άσκηση, να επιχειρήσει κανείς κάτι ξαφνικά και να το καταφέρει· αφετέρου δε, δείχνει ότι η ψυχή κυριεύεται από άλλα πάθη, και εξαιτίας τους δεν της επιτρέπεται να δρα ελεύθερα ούτε σε εκείνα που επιθυμεί».

Ρωμ. 9, 16-21: «Δεν εξαρτάται από αυτόν που θέλει» μόνο, ούτε μόνο «από αυτόν που τρέχει», αλλά απαιτείται το θεϊκό έλεος και η άνωθεν συμμαχία. Ή και με αυτόν τον τρόπο: το «άρα λοιπόν δεν εξαρτάται από αυτόν που θέλει» και τα εξής δεν αποτελούν παραδοχή του Παύλου, αλλά μάλλον προβάλλονται από εκείνους που θέτουν το πρόβλημα. Διότι, λέει, αν ισχύει το «όποιον θέλει ελεεί» και τα λοιπά, αν δηλαδή συμβαίνει αυτό, τότε μάταια θέλουμε και μάταια τρέχουμε, και η φράση αυτή χρησιμεύει για την επιβεβαίωση της απορίας, και όχι για την επίλυση κάποιας άλλης. Έπειτα πάλι επαναλαμβάνεται η απορία: «Άρα λοιπόν όποιον θέλει ελεεί, και όποιον θέλει τον σκληραίνει». Ύστερα, σαν να μην αρκούσε η απορία για να καταδείξει το μέγεθος του παραλόγου, μεταβαίνει σε αυτό που ανακύπτει από αυτήν, το οποίο είναι ακόμη πιο παράλογο και δυσέπιλυτο: διότι λέει «γιατί εξακολουθεί να μέμφεται;». Γιατί πλέον τιμωρεί; Διότι ποιος μπορεί να αντισταθεί στο θέλημά του; Αφού αύξησε και όξυνε με αυτόν τον τρόπο την απορία, εισάγει τη λύση μέσω της επιτίμησης, λέγοντας με τρόπο πολύ δριμύ και εύστοχο: «Εσύ ποιος είσαι που ανταποκρίνεσαι στον Θεό;». Δηλαδή: εσύ τι κάνεις τώρα που ανταποκρίνεσαι και αντιλέγεις στον Θεό; Αντιστέκεσαι και πολεμάς το θέλημά του και την πράξη του, ή όχι; Διότι, αν όχι, γιατί αντιλέγεις; Γιατί ανταποκρίνεσαι στον Θεό;

Εάν όμως ανθίστασαι και αντιλέγεις και ανταπαντάς, πώς λες ότι «ποιος έχει αντισταθεί στο θέλημά του;»; Ώστε, αν μεν ανθίστασαι, μάταια και εναντίον του εαυτού σου θα πεις: «γιατί τότε μέμφεται;». Εάν όμως δεν ανθίστασαι, δεν θα πεις πλέον καθόλου το «γιατί τότε μέμφεται;», ούτε το «άρα όποιον θέλει ελεεί, και όποιον θέλει σκληρύνει», ούτε επομένως θα παρασυρθείς καθόλου σε τέτοιους λογισμούς, ώστε να ζητάς τον λόγο από τον Δημιουργό για όσα πράττει και για τον τρόπο που διοικεί τον κόσμο, ούτε να του αντιλέγεις και να του ανθίστασαι. Έτσι λοιπόν, αφού εξέφρασε εν σπέρματι την ανατροπή της απορίας, εισάγει και μια άλλη λύση, παρμένη από τη φύση και την ιδιότητα των δικών μας δημιουργημάτων, η οποία αφενός περιέχει παραινετική συμβουλή και διδασκαλία, και αφετέρου αντιρρητικό έλεγχο. Και η μεν παραινετική συμβουλή και διδασκαλία είναι η εξής: γιατί αντιλέγεις; γιατί ανταπαντάς στον Πλάστη και Δημιουργό; Μιμήσου τα άλλα πλάσματα, εσύ ο λογικός τα άλογα, εσύ ο έμψυχος τα άψυχα, εσύ που οφείλεις να εξυμνείς τον Πλάστη περισσότερο από ό,τι εκείνα τους δικούς τους κατασκευαστές. Εκείνα δεν αντιλέγουν ούτε ανθίστανται σε αυτόν που τα δημιουργεί, καίτοι εκ φύσεως είναι υποδουλωμένα, αλλά παρ' όλα αυτά μετασχηματίζονται σύμφωνα με το δικό του θέλημα, παραχωρώντας τα πάντα στον τεχνίτη.