Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 9:20

Εάν όμως διερωτώνται γιατί ο Θεός, ενώ έχει πάντοτε τη δύναμη να δημιουργεί, δεν δημιουργεί πάντοτε, και αυτή η τόλμη είναι γνώρισμα μαινομένων. Διότι ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου; Ή ποιος έγινε σύμβουλός του; Ή πώς θα πει το πλάσμα στον κεραμέα: «Γιατί με έφτιαξες έτσι;». Για να μη σιωπήσουμε όμως, εφόσον μπορούμε να βρούμε έστω και κάποιον αμυδρό συλλογισμό, ας ακούσουν τα εξής: Ότι, αν και για τον Θεό είναι δυνατόν να δημιουργεί πάντοτε, τα δημιουργήματα εντούτοις δεν μπορούσαν να είναι αιώνια· διότι προέρχονται εκ του μη όντος και δεν υπήρχαν πριν δημιουργηθούν. Αυτά, λοιπόν, που δεν υπήρχαν πριν δημιουργηθούν, πώς ήταν δυνατόν να συνυπάρχουν με τον Θεό που υπάρχει πάντοτε; Γι' αυτό, αποβλέποντας ο Θεός στο συμφέρον τους, όταν είδε ότι, αφού δημιουργηθούν, μπορούν να διαμείνουν στην ύπαρξη, τότε και τα δημιούργησε όλα. Και όπως ακριβώς, αν και είχε τη δύναμη να αποστείλει τον Λόγο του ευθύς εξ αρχής, την εποχή του Αδάμ, ή του Νώε, ή του Μωυσή, δεν τον απέστειλε παρά μόνο στη συντέλεια των αιώνων –διότι είδε ότι αυτό συμφέρει σε όλη την κτίση–, έτσι και τα δημιουργήματα τα έφτιαξε, όταν το θέλησε και ήταν ωφέλιμο γι' αυτά. Ο Υιός, όμως, επειδή δεν είναι δημιούργημα αλλά ίδιον της ουσίας του Πατρός, υπάρχει πάντοτε· διότι, εφόσον ο Πατέρας υπάρχει πάντοτε, πρέπει πάντοτε να υπάρχει και το ίδιον της ουσίας του, το οποίο είναι ο Λόγος και η σοφία του. Και τα μεν κτίσματα, έστω και αν δεν υπάρχουν ακόμη, δεν μειώνουν τον δημιουργό· διότι αυτός έχει τη δύναμη να δημιουργεί όποτε το θελήσει. Το γέννημα, όμως, εάν δεν συνυπάρχει πάντοτε με τον Πατέρα, αποτελεί μείωση της τελειότητας της ουσίας του.

Έπειτα σε αυτά προσθέτει και εκείνα που μπορούν να στερεώσουν την άποψη αυτή και λέει: Διότι λέει η Γραφή στον Φαραώ ότι, γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο σε ανέδειξα, για να φανερώσω σε σένα τη δύναμή μου. Και συνάπτει σε αυτά το σαν συμπέρασμα όλου του ζητήματος και λέει: Άρα, λοιπόν, όποιον θέλει ελεεί, και όποιον θέλει τον σκληρύνει. Θα μου πεις λοιπόν: Γιατί ακόμα κατηγορεί; Διότι στο θέλημά του ποιος μπορεί να αντισταθεί; Ποιος υπήρξε, λοιπόν, γι' αυτόν ο τρόπος της απολογίας; Πολύ ασαφής βέβαια, και φαίνεται ίσως ότι υπερασπίζεται τα ερωτήματά τους· ωστόσο είναι επαρκής για να μας βεβαιώσει ότι τίποτα δεν θα μπορούσε να γίνει από τον Θεό έξω από το πρέπον. Διότι διανέμει στον καθένα ό,τι του ταιριάζει, και σπλαχνίζεται και ελεεί αυτούς στους οποίους αρμόζει να ελεηθούν, ενώ υποβάλλει σε τιμωρίες τον ασεβή, χωρίς η οργή να ακολουθεί αμέσως και κατά πόδας τα παραπτώματα, αλλά αφού προηγηθεί μακρά ανεξικακία, έτσι ώστε να νομίζουν ίσως κάποιοι ότι ο Θεός έχει πλέον αδιαφορήσει για τα όσα συμβαίνουν στη γη. Αντιπαρατάσσεται, λοιπόν, ο Παύλος και αντιστέκεται σε εκείνους που λένε αυτά, αφήνοντας τη δύναμη του λόγου στα πρόσωπα που έχουν ήδη αναφερθεί, εννοώ δηλαδή του Ησαύ και φυσικά και του Φαραώ. Είπε, λοιπόν, σαν να απευθύνεται στον καθένα από όσους ονομάστηκαν: Ω άνθρωπε, αλήθεια, ποιος είσαι εσύ που ανταπαντάς στον Θεό; Μήπως θα πει το πλάσμα στον πλάστη του, γιατί με έφτιαξες έτσι;

Διότι αποδεικνύει, μέσα από ένα ξεκάθαρο παράδειγμα, ότι είναι πάρα πολύ επικίνδυνο να επικρίνει κανείς τις θείες κρίσεις. Επειδή, αν κάποιος επιλέξει να σκέφτεται τα πρέποντα, θα αναθέσει στον παντογνώστη Θεό το να κρίνει το κάθε τι με τον τρόπο που Εκείνος γνωρίζει, και δεν θα αμφιβάλλει καθόλου ότι είναι δίκαιο ό,τι Εκείνος επιλέξει να πράξει, διαμορφώνοντας με εξουσία τα όσα συμβαίνουν στον καθένα. Επομένως, μέμφεται εντονότατα εκείνους που υποβάλλουν τα θεία θελήματα στην κριτική βάσανο του νου για το εάν έχουν καλώς ή όχι. Διότι, όπως λέει, θα έπρεπε μάλλον να μιμούνται αυτό που πλάθεται από τα χέρια του κεραμέα και να υπομένουν σιωπηλά τα όσα προέρχονται από τον Θεό. Διότι δεν θα πει το πλάσμα στον πλάστη του: «Γιατί με έφτιαξες έτσι;».

Διότι η μεν καθολική και ολοκληρωτική αναίρεση και εξάλειψή της (της κακίας) μαζί με τις ίδιες τις ρίζες της συντελείται από τον Θεό κατά τη διάλυση του σώματος, όπως έχει λεχθεί, ενώ η μερική, με σκοπό να μη βλαστήσει, εξαρτάται από εμάς. Και για τον λόγο αυτόν, εκείνος που την εξέθρεψε προς αύξηση και μέγεθος, αντί να την καταστήσει στείρα και να την καταπνίξει στο μέτρο των δυνατοτήτων του, είναι ανάγκη να υποστεί την τιμωρία, διότι, ενώ μπορούσε και είχε την εξουσία γι' αυτό, επέλεξε να τιμήσει περισσότερο το βλαβερό παρά το συμφέρον. 37. Επομένως κανείς, εφόσον ο ίδιος είναι υπαίτιος, ας μην καταμέμφεται με ακόλαστη γλώσσα τη θεία φύση, σαν να μην κατανέμει τάχα δίκαια στον καθένα τις ανταμοιβές της κακίας ή της αρετής. «Διότι ποιος είσαι εσύ, ώ άνθρωπε, που αντιμιλάς στον Θεό; Μήπως θα πει το πλάσμα στον Πλάστη, γιατί με έφτιαξες έτσι;» Πώς θα μπορούσε άλλωστε; Εφόσον με αυτεξούσια βούληση επέλεξε την κακία. Γι' αυτό και δεν πρόκειται να πει στον Θεό, ο οποίος κρίνει με τα αναλλοίωτα δόγματα της δικαιοσύνης: «γιατί με έφτιαξες έτσι, ώστε να καταδικαστώ στο να υποφέρω;» Πρόσεξε, λοιπόν, πώς ο απόστολος, σαν ακοντιστής, ρίχνοντας στο μέσο περίτεχνα συμπυκνωμένες φράσεις, καθιστά μεν την εις βάθος επεξεργασία των αναγνωσμάτων ασαφή και συγκεκαλυμμένη, ωστόσο αυτή είναι απολύτως αληθής και ορθόδοξη και δεν έχει τίποτα το παραμελημένο ή το δυσφημιστικό. Διότι, σε εκείνους που εγκύπτουν στα λόγια αυτά όχι με επιμέλεια, αλλά χωρίς πνευματική ευγένεια, μερικές φορές φαίνεται να λέει πράγματα ασυνάρτητα και ασύμφωνα, ενώ αντίθετα, σε όσους τα μελετούν με επιμέλεια και νηφάλιο λογισμό, καταδεικνύεται πόσης τάξης και αλήθειας είναι πλήρη.

Ανατροπή. Από πού θέλει ο Αέτιος να ποριστούμε μέσα μας το νόημα των ερωτημάτων που προτείνει από τους συλλογισμούς του; Και αν μεν ισχυρίζεται ότι προέρχεται από λογισμούς και συλλογισμούς, θα καταρρεύσει μαζί του και ο δικός μας πορισμός της υπόνοιας. Διότι κανείς δεν θα μπορούσε ποτέ να συλλάβει τον Θεό με συλλογισμούς, ούτε «θα πει το πλάσμα σε αυτόν που το έπλασε, γιατί με έφτιαξας έτσι;» σύμφωνα με το γεγραμμένο. Αλλά ξεκινώντας από ευσεβή λογισμό και δίκαιη ασφάλεια, πρέπει να επιστρέψουμε στη διδασκαλία του Αγίου Πνεύματος μέσα από τις Άγιες Γραφές. Επειδή δε ο απαράβατος λόγος μας διδάσκει για εκείνους που λάτρεψαν την κτίση ότι απομωράνθηκαν, πώς δεν θα αποδεικνυόταν μωρό το να εκλαμβάνει κανείς τον Θεό ως κτίσμα και να το προσκυνά και να το τιμά, εφόσον η πίστη εκ φύσεως διαχωρίζει το προσκυνητό από το κτιστό και το κτιστό από το προσκυνητό; Διότι, αν αυτό δεν διαφέρει καθόλου από εκείνους που αποδίδουν λατρεία στην κτίση, τότε δεν θα υπάρχει καμία υπεροχή στον Χριστιανισμό· και μια τέτοια πίστη θα είναι ειδωλολατρία μάλλον παρά θεοσέβεια. Διότι και εκείνοι προσκυνούν τον ήλιο και τη σελήνη και τις δυνάμεις, τον ουρανό και τη γη και τα άλλα κτίσματα. Και η διαφορά μεταξύ των κτισμάτων δεν δημιουργεί το θαύμα, ούτε θα διαφοροποιήσει το εξέχον από την ομοτιμία εξαιτίας του κοινού ονόματος, έστω και αν το ένα υπερτερεί κατά πολύ του άλλου. Διότι Ένας είναι Εκείνος που δημιούργησε και τα δύο και απένειμε στο καθένα, όχι διαφορά ονόματος, αλλά ουσίας.

Διότι, όταν κάποιος έχει να κάνει με ανθρώπους που ούτε παρακολουθούν ούτε κατανοούν τα λεγόμενα, δεν μπορεί να τους τα ερμηνεύσει σωστά. Αλλά ίσως κάποιος από εσάς που στέκεστε εδώ να καταλαμβάνεται από ίλιγγο, και να θεωρεί το γεγονός προσβολή, αν εξαιτίας των Εβραίων εμποδίστηκε αυτός να εκφέρει τον πιο τέλειο λόγο. Ίσως βέβαια και εδώ, με εξαίρεση λίγους, νομίζω ότι πολλοί είναι τέτοιοι, ώστε να μπορεί να ειπωθεί αυτό και για εσάς· όμως, για χάρη των λίγων θα μιλήσω. Άραγε λοιπόν το αποσιώπησε εντελώς, ή πάλι ανέλαβε το θέμα στα όσα ακολουθούν και έκανε το ίδιο, όπως ακριβώς στην προς Ρωμαίους επιστολή; Διότι και εκεί, αφού πρώτα αποστόμωσε εκείνους που αντιμιλούσαν, λέγοντας: «Αλήθεια, ω άνθρωπε, εσύ ποιος είσαι που αντιλέγεις στον Θεό;», τότε επιφέρει τη λύση. Εγώ όμως νομίζω ότι αυτός ούτε σιώπησε εντελώς, ούτε τα έχει πει όλα, με σκοπό να οδηγήσει τους ακροατές σε πόθο να μάθουν. Διότι, αφού το ανέφερε και είπε ότι μεγάλα νοήματα κρύβονται μέσα στον λόγο, δες πώς μαζί με τον έπαινο κάνει και την επίπληξη. Επειδή αυτό αποτελεί πάντοτε γνώρισμα της σοφίας του Παύλου, το να αναμειγνύει τα δυσάρεστα με τα ήπια· αυτό ακριβώς κάνει και στην προς Γαλάτας, λέγοντας: «Τρέχατε καλά· ποιος σας εμπόδισε;» και, «Τόσα πολλά πάθατε μάταια; αν βέβαια είναι και μάταια»· και, «Έχω πεποίθηση για εσάς εν Κυρίω». Το ίδιο λέει και σε αυτούς: «Έχουμε όμως πεισθεί για εσάς για τα καλύτερα, και για εκείνα που συνδέονται με τη σωτηρία».

Δεν παρηγορεί όμως μόνο, αλλά και αποστομώνει εκείνον που φέρνει αντιρρήσεις, λέγοντας εδώ: «Μοιράζοντας στον καθένα ξεχωριστά, όπως θέλει». Διότι πρέπει και να επιπλήττει, όχι μόνο να θεραπεύει, όπως ακριβώς κάνει και στην προς Ρωμαίους επιστολή, όταν λέει: «Εσύ ποιος είσαι, που ανταπαντάς στον Θεό;». Έτσι και εδώ: «Μοιράζοντας στον καθένα ξεχωριστά, όπως θέλει». Και αυτό που ήταν ίδιον του Πατρός, έδειξε ότι είναι ίδιον και του Πνεύματος. Διότι, όπως ακριβώς λέει γι' Αυτόν: «Είναι δε ο ίδιος Θεός, ο οποίος ενεργεί τα πάντα μέσα σε όλους», έτσι λέει και για το Πνεύμα: «Όλα δε αυτά τα ενεργεί ένα και το αυτό Πνεύμα».

Διότι δεν θα πει το πλάσμα προς τον Πλάστη του: «Γιατί με έκανες έτσι;». Διότι, πες μου, για ποιον λόγο ζητάς να μάθεις; Δεν γνωρίζεις ότι Εκείνος μεριμνά για τα πάντα, ότι είναι σοφός, ότι δεν πράττει τίποτα στην τύχη και μάταια; Ότι σε αγαπά περισσότερο από ό,τι εκείνοι που σε γέννησαν, και ξεπερνά κατά πολύ την πατρική στοργή και τη μητρική μέριμνα; Μην αναζητάς, λοιπόν, τίποτα περισσότερο, ούτε να προχωράς παραπέρα· διότι αυτά σού αρκούν για παρηγοριά, επειδή και τότε σοφά είχαν οικονομηθεί τα ζητήματα των Ρωμαίων. Εάν όμως αγνοείς τον τρόπο, μην δυσφορείς· διότι αυτό μάλιστα είναι το γνώρισμα της πίστεως, το να αποδέχεται κανείς τη διδασκαλία περί της θείας πρόνοιας, ακόμη και όταν αγνοεί τον τρόπο της θείας οικονομίας.

Θα μου πεις λοιπόν: «Γιατί εξακολουθεί να μέμφεται; Διότι ποιος έχει αντισταθεί στο θέλημά του;» Βλέπεις πώς προσπάθησε να καταστήσει το ζήτημα από κάθε άποψη δυσεπίλυτο; Και δεν επιφέρει αμέσως τη λύση, πράττοντας και τούτο προς το συμφέρον μας, αλλά αποστομώνει πρώτα εκείνον που ρωτά, λέγοντας τα εξής: «Αλήθεια, άνθρωπέ μου, εσύ ποιος είσαι που ανταπαντάς στον Θεό;» Και το κάνει αυτό, αναστέλλοντας την άκαιρη περιέργειά του και τη μεγάλη του πολυπραγμοσύνη, βάζοντάς του χαλινάρι, και διδάσκοντάς τον να γνωρίζει τι μεν είναι ο Θεός και τι δε ο άνθρωπος, και πώς είναι ακατάληπτη η πρόνοιά Του, και πώς υπερβαίνει τον δικό μας λογισμό, και πώς τα πάντα οφείλουν να υποτάσσονται σε Αυτόν. Ώστε, όταν τα εμπεδώσει αυτά στον ακροατή, και καταστείλει και εξομαλύνει το φρόνημά του, τότε, επιφέροντας με πολλή ευκολία τη λύση, να καταστήσει σε αυτόν ευπαράδεκτο ό,τι λέγεται. Και δεν λέει ότι είναι αδύνατο να λυθούν τέτοια ζητήματα, αλλά τι; Ότι είναι αθέμιτο να τα ερευνά κανείς· διότι πρέπει να υπακούμε σε όσα λέγονται από τον Θεό και να μην τα περιεργαζόμαστε, έστω κι αν αγνοούμε την αιτία τους. Γι' αυτό λέει: «Εσύ ποιος είσαι που ανταπαντάς στον Θεό;» Είδες πώς τον εξευτέλισε, πώς κατέρριψε την έπαρσή του; Εσύ ποιος είσαι; Μήπως είσαι μέτοχος της εξουσίας Του; Ή μήπως κάθισες ως δικαστής του Θεού; Διότι, συγκρινόμενος με Εκείνον, δεν μπορείς καν να είσαι κάτι, όχι απλώς να είσαι τούτο ή εκείνο, αλλά ούτε καν να θεωρηθείς πως είσαι κάτι. Διότι από το να πει «δεν είσαι τίποτα», το να πει «ποιος είσαι εσύ;» εκφράζει πολύ μεγαλύτερη μηδαμινότητα. Και εξάλλου, με την ερώτηση αυτή, φανερώνει μεγαλύτερη αγανάκτηση.

Πρώτα απ' όλα, λοιπόν, ταιριάζει να σου υπενθυμίσουμε τον αποστολικό λόγο: «Αλήθεια, ω άνθρωπε, εσύ ποιος είσαι που ανταπαντάς στον Θεό; Μήπως θα πει το πλάσμα στον Πλάστη του, “γιατί με έφτιαξες έτσι;”». Εάν όμως απαιτείς και λογικές εξηγήσεις, θα λέγαμε τούτο: ότι οι αγαθοί θαυμάζονται περισσότερο όταν βρίσκονται ανάμεσα σε πονηρούς· διότι η ανεξικακία και η βαθιά πνευματική τους φιλοσοφία τότε κυρίως αναδεικνύεται. Εσύ, όμως, λέγοντας αυτά, καταργείς την προϋπόθεση των πνευματικών παλαισμάτων και των αγώνων. «Τι λοιπόν;» λέγει (κάποιος), «για να φανούν αυτοί καλοί, τιμωρούνται οι άλλοι;».

Διότι δεν πρόκειται να πει το πλάσμα στον Πλάστη του: «Γιατί με έφτιαξες έτσι;». Γι' αυτό και ο προφήτης επέπληττε τους Ιουδαίους, επειδή, ενώ ήταν γεμάτοι από αμέτρητα κακά, περιεργάζονταν τους δρόμους του Θεού, λέγοντας: «Επιθυμούν να γνωρίσουν τους δρόμους μου, σαν να είναι λαός που έχει πράξει δικαιοσύνη και δεν έχει εγκαταλείψει την κρίση του Θεού του». Έπρατταν δηλαδή κάτι παρόμοιο, σαν να λέγαμε ότι ένας δούλος, ο οποίος έχει φταίξει και είναι υπόλογος για αμέτρητα παραπτώματα, αντί να φροντίσει να κατευνάσει την οργή του κυρίου του, του ζητάει εξηγήσεις γιατί έπραξε έτσι. Μην αναζητάς, λοιπόν, αυτά, παραμελώντας να κλαις, να θρηνείς και να αποκαθαίρεις τα δικά σου αμαρτήματα. Και αυτά τα λέω, όχι επειδή αδυνατώ να δώσω την εξήγηση, αλλά επειδή θέλω να σε απομακρύνω από αυτήν την περιεργασία και να σε στρέψω στη μέριμνα για τη δική σου σωτηρία. Για ποιο λόγο, λοιπόν, έδωσε αυτήν την προσταγή; Από ευσπλαχνία για το γένος των ανθρώπων.

Υπάρχει όμως και άλλος δρόμος απώλειας που γίνεται μέσω του στόματος, όταν τα φιλήματα είναι αισχρά και ακάθαρτα, όταν είναι δολερά και ύπουλα. Και σε αυτά να βάζεις φρουρά. Τέτοιο φίλημα ήταν του Ιούδα, γεμάτο από δόλο· δεν ήταν όμως τέτοιο το φίλημα του Παύλου, με το οποίο παρήγγειλε να φιλούν ο ένας τον άλλον, λέγοντας: «Ασπαστείτε ο ένας τον άλλον με άγιο φίλημα»· όπως δεν ήταν τέτοιο ούτε το φίλημα του Δαβίδ προς τον Ιωνάθαν, αλλά ήταν άγιο και σεμνό και γεμάτο από γνήσια αγάπη, και όπως ήταν το φίλημα εκείνων που έπεσαν στον λαιμό του Παύλου και τον καταφιλούσαν. Γι' αυτό λέει: «Θέσε, Κύριε, φυλακή στο στόμα μου και θύρα»· και δεν είπε απλώς «θύρα», αλλά πρόσθεσε «περιοχής» (προστασίας), ώστε να τα περικλείει όλα και να τα ασφαλίζει. Υπάρχει και ένα άλλο είδος απώλειας μέσω της γλώσσας, το να λέει κανείς: «Γιατί αυτό; Για ποιον σκοπό έγινε αυτό;». Γι' αυτό ο Παύλος, επιπλήττοντας όσους μιλούν έτσι απερίσκεπτα, λέει: «Αλήθεια, άνθρωπε, ποιος είσαι εσύ που αντιμιλάς στον Θεό;». Δεν πρέπει όμως να προφυλάσσουμε μόνο το στόμα, αλλά και τη διάνοια πριν από το στόμα. Γι' αυτό και κάποιος έλεγε: «Ποιος θα βάλει μάστιγες στη διάνοιά μου, ώστε να μην με λυπηθούν στα σφάλματά μου από άγνοια;».

Γι' αυτόν τον λόγο και ο Παύλος, όντας γεμάτος από πολλή σοφία, βλέποντας την ασύγκριτη υπεροχή του Θεού και την ευτέλεια της ανθρώπινης φύσης, αγανακτώντας με εκείνους που περιεργάζονται τις οικονομίες Του και δυσανασχετώντας με πολλή σφοδρότητα, έλεγε: «Αλήθεια, ω άνθρωπε, ποιος είσαι εσύ που αντιλέγεις στον Θεό;» Ποιος είσαι; Αναλογίσου πρώτα τη δική σου φύση· διότι δεν μπορεί να βρεθεί κανένα όνομα ικανό να παραστήσει τη μηδαμινότητά σου.

Διότι, εάν το να μην περιεργάζεται κανείς τις υποσχέσεις Του σημαίνει ότι Τον δοξάζει, το να πολυπραγμονεί και να ερευνά διεξοδικά όχι μόνο τις αποφάσεις Του, αλλά και τον Ίδιο που τις εξέδωσε, σημαίνει ότι Τον ατιμάζει. Το ότι, μάλιστα, το να μην περιεργάζεται κανείς τις υποσχέσεις Του αποτελεί δοξολογία προς Αυτόν, άκουσε τον Παύλο που μιλά για τον Αβραάμ, την υπακοή του και την απόλυτη πίστη του σε όλα: «Διότι αναλογίστηκε», λέει, «το δικό του σώμα που ήταν πλέον νεκρωμένο, καθώς και τη νέκρωση της μήτρας της Σάρρας· απέναντι, όμως, στην υπόσχεση του Θεού δεν κλονίστηκε από απιστία, αλλά ενδυναμώθηκε από την πίστη». Η φύση και η ηλικία, λέει, τον οδηγούσαν σε απόγνωση, αλλά η πίστη του ενέπνεε αγαθές ελπίδες. Αντιθέτως, ενδυναμώθηκε στην πίστη, αποδίδοντας δόξα στον Θεό και έχοντας την πλήρη βεβαιότητα ότι εκείνο που Αυτός έχει υποσχεθεί, έχει και τη δύναμη να το πράξει. Βλέπεις ότι αυτός που έχει απόλυτη βεβαιότητα για όσα αποφασίζει ο Θεός, αποδίδει δόξα στον Θεό; Εάν, λοιπόν, αποδίδει δόξα στον Θεό εκείνος που Τον πιστεύει, εκείνος που δεν Τον πιστεύει στρέφει την προσβολή εναντίον Του στο ίδιο του το κεφάλι. «Εσύ ποιος είσαι που ανταπαντάς στον Θεό;» Έπειτα, θέλοντας να καταδείξει πόση είναι η απόσταση μεταξύ ανθρώπου και Θεού, δεν την παρουσίασε σε όλο της το μέγεθος, εντούτοις από το παράδειγμα που δόθηκε είναι δυνατόν να συλλάβει κανείς την έννοια μιας πολύ μεγαλύτερης διαφοράς.

Διότι, τι λέει; «Μήπως θα πει το πλάσμα στον πλάστη του: "γιατί με έφτιαξες έτσι;" Ή μήπως δεν έχει εξουσία ο κεραμέας πάνω στον πηλό, ώστε από το ίδιο φύραμα να φτιάξει άλλο σκεύος για τιμητική χρήση και άλλο για άτιμη;» Τι λες; Έτσι οφείλω να υποτάσσομαι στον Θεό, όπως ο πηλός στον κεραμέα; Ναι, λέει· διότι τόση είναι η διαφορά μεταξύ ανθρώπου και Θεού, όση του πηλού και του κεραμέα· ή μάλλον, ούτε καν τόση είναι η διαφορά, αλλά πολύ μεγαλύτερη. Διότι η ουσία του πηλού και του κεραμέα είναι μία, όπως ακριβώς έχει ειπωθεί και στο βιβλίο του Ιώβ: «Αφήνω δε αυτούς που κατοικούν σε πήλινες οικίες, εφόσον κι εμείς οι ίδιοι είμαστε φτιαγμένοι από τον ίδιο πηλό». Κι αν ο άνθρωπος φαίνεται ανώτερος και πιο ευπρεπής από αυτόν τον πηλό, τη διαφορά δεν την έκανε η αλλαγή της φύσης, αλλά η σοφία του τεχνίτη· επειδή από τον πηλό δεν διαφέρεις σε τίποτα. Κι αν δεν το πιστεύεις, ας σε πείσουν τα φέρετρα και οι λάρνακες· διότι, αν πας στους τάφους των προγόνων σου, θα διαπιστώσεις ότι έτσι έχουν τα πράγματα. Μεταξύ του πηλού και του κεραμέα, λοιπόν, δεν υπάρχει καμία διαφορά ως προς την ουσία· μεταξύ όμως της ουσίας του Θεού και των ανθρώπων η διαφορά είναι τόση, όση ούτε ο λόγος μπορεί να παραστήσει ούτε ο νους χωράει να μετρήσει. Όπως λοιπόν ο πηλός ακολουθεί τα χέρια του κεραμέα, όπου κι αν εκείνος τον τραβά και τον στρέφει, έτσι κι εσύ να μένεις άφωνος σαν τον πηλό, όταν ο Θεός θέλει να οικονομήσει κάτι.

Τότε πρόσθεσε: «Αλήθεια, ω άνθρωπε, ποιος είσαι εσύ που ανταπαντάς στον Θεό;». Επομένως, ο Παύλος αποστομώνει αυτούς που επιζητούν να περιεργάζονται τις θείες οικονομίες. Έπειτα, ενώ σε εκείνους δεν επιτρέπονται ούτε αυτά, εσύ που ερευνάς αδιάκριτα την ίδια τη μακαρία ουσία η οποία οικονομεί τα πάντα, δεν θεωρείς τον εαυτό σου άξιο για μύριους κεραυνούς; Και πώς να μην αποτελούν αυτά την έσχατη παραφροσύνη; Άκουσε τον προφήτη που λέει, ή μάλλον τον Θεό που ομιλεί μέσω εκείνου: «Εάν εγώ είμαι πατέρας, πού είναι η δόξα μου; Και εάν είμαι Κύριος, πού είναι ο φόβος απέναντί μου;». Διότι εκείνος που φοβάται δεν περιεργάζεται, αλλά προσκυνά· δεν πολυπραγμονεί, αλλά υμνεί και δοξάζει.

Διότι προς τέτοιου είδους ανθρώπους ο μακάριος Παύλος με αγανάκτηση έλεγε: «Αλήθεια, ω άνθρωπε, εσύ ποιος είσαι που ανταπαντάς στον Θεό; Μήπως θα πει το πλάσμα σε εκείνον που το έπλασε, Γιατί με έφτιαξες έτσι;». Και ενώ εγώ έφερα το παράδειγμα των παιδιών, εκείνος έθεσε ένα πολύ ανώτερο από αυτό, το παράδειγμα του κεραμέα και του πηλού που πλάθεται από αυτόν. Διότι, όπως ακριβώς ο πηλός ακολουθεί εκεί όπου τον οδηγούν τα χέρια εκείνου που του δίνει μορφή, έτσι και ο άνθρωπος πρέπει να ακολουθεί εκεί όπου προστάζει ο Θεός, και όσα του επιφέρει, αυτά πρέπει να τα δέχεται με ευχαριστία, χωρίς να αντιλέγει σε τίποτα και χωρίς να περιεργάζεται για να μάθει τον λόγο. Διότι αυτά δεν είναι ανεξήγητα μόνο σε εμάς, αλλά ήταν και στους αγίους και θαυμαστούς εκείνους άνδρες που έζησαν πριν από εμάς. Ο μεν Ιώβ έλεγε: «Γιατί ζουν οι ασεβείς, και γερνούν μέσα στον πλούτο;» και τα εξής. Ο δε μακάριος Δαβίδ: «Παρά λίγο να γλιστρήσουν τα βήματά μου, διότι φθόνησα τους ανόμους, βλέποντας την ευημερία των αμαρτωλών· επειδή δεν υπάρχει αγωνία στον θάνατό τους, και υπάρχει σταθερότητα στη μάστιγά τους· δεν συμμετέχουν στους κόπους των ανθρώπων, και δεν μαστιγώνονται μαζί με τους άλλους ανθρώπους». Και μετά από αυτόν, ο Ιερεμίας έλεγε: «Δίκαιος είσαι, Κύριε, όμως θα συζητήσω μαζί σου για τις κρίσεις σου. Γιατί ευημερεί η οδός των ασεβών;».

«Θα μου πεις λοιπόν: Γιατί τότε εξακολουθεί να μέμφεται; Διότι ποιος μπόρεσε να αντισταθεί στο θέλημά του; Αλλά βέβαια, ω άνθρωπε, εσύ ποιος είσαι που ανταποκρίνεσαι στον Θεό; Μήπως θα πει το πλάσμα στον πλάστη του: Γιατί με έφτιαξες έτσι; Ή μήπως δεν έχει εξουσία ο κεραμέας πάνω στον πηλό, να κατασκευάσει από το ίδιο φύραμα το ένα σκεύος για τιμητική χρήση και το άλλο για ατιμωτική;» Πάλι εισάγει μια άλλη αντίθεση, οδηγώντας τον ακροατή σε πλήθος αποριών. Και δεν τη λύνει αμέσως, αλλά τον αποστομώνει λέγοντας: «Ποιος είσαι εσύ, άνθρωπε, που ανταποκρίνεσαι στον Θεό;» αντί του «που αντιλέγεις». «Και αν ο Θεός, θέλοντας να επιδείξει την οργή του και να κάνει γνωστή τη δύναμή του, ανέχθηκε με πολλή μακροθυμία σκεύη οργής προετοιμασμένα για την απώλεια· και το έκανε για να γνωρίσει τον πλούτο της δόξας του πάνω σε σκεύη ελέους;» Αυτό που λέει είναι το εξής: Σκεύος οργής ήταν ο Φαραώ, δηλαδή άνθρωπος που εξήπτε την οργή του Θεού εξαιτίας της δικής του σκληρότητας. Διότι, αν και απόλαυσε πολλή μακροθυμία, δεν έγινε καλύτερος, αλλά παρέμεινε αδιόρθωτος. Γι' αυτό δεν τον ονόμασε μόνο σκεύος οργής, αλλά και προετοιμασμένο για την απώλεια· δηλαδή ολοκληρωμένο, από μόνος του βέβαια και από δική του ευθύνη. Διότι ούτε ο Θεός παρέλειψε κάτι από όσα συντελούσαν στη διόρθωσή του, ούτε και ο ίδιος παρέλειψε κάτι από εκείνα που τον οδηγούσαν στην απώλεια και τον στερούσαν από κάθε συγγνώμη. Όμως, παρόλο που τα γνώριζε αυτά ο Θεός, τον ανέχθηκε με πολλή μακροθυμία, θέλοντας να τον οδηγήσει σε μετάνοια.

Περί του ανθρώπου Έτσι, λοιπόν, ο Θεός έφερε στην ύπαρξη τη νοητή ουσία, εννοώ τους αγγέλους και όλα τα ουράνια τάγματα, —διότι αυτά είναι ολοφάνερα νοερής και ασώματης φύσης· και λέω «ασώματης» συγκρινόμενης προς την παχύτητα της ύλης· διότι μόνο το Θείο είναι πραγματικά άυλο και ασώματο— [και έφερε στην ύπαρξη] ακόμη και την αισθητή, τον ουρανό και τη γη και όσα βρίσκονται ανάμεσά τους, και τη μεν πρώτη όντας συγγενική (επειδή η λογική φύση, η οποία γίνεται αντιληπτή μόνο με τον νου, είναι συγγενική προς τον Θεό), ενώ τη δεύτερη να βρίσκεται από κάθε άποψη πάρα πολύ μακριά, επειδή δηλαδή υποπίπτει στην αίσθηση. Έπρεπε, όμως, να υπάρξει μίξη και από τις δύο και να αποτελέσει «γνώρισμα μεγαλύτερης σοφίας και πλούτου περί τις φύσεις», όπως λέει ο θεηγόρος Γρηγόριος, ως κάποιος σύνδεσμος «της ορατής και της αόρατης φύσης». Το δε «έπρεπε» το λέω υποδηλώνοντας τη βούληση του Δημιουργού· διότι αυτή είναι θεσμός και νόμος πρεπωδέστατος, και κανείς δεν θα πει στον Πλάστη: «Γιατί με έφτιαξες έτσι;». Διότι ο κεραμέας έχει την εξουσία να κατασκευάζει από τον ίδιο πηλό διάφορα σκεύη προς επίδειξη της δικής του σοφίας.

Τίτλος Ε΄. — Περί της αντιλογίας προς τον Θεό: και ότι δεν πρέπει να φέρνουμε αντιρρήσεις, ή να δικαιολογούμαστε ενώπιον του Θεού. «Θα μας καταλογιστεί ως ανομία, όταν λέμε πολλά λόγια ενώπιον του Κυρίου.» «Δεν είσαι άνθρωπος σαν κι εμένα, με τον οποίο μπορώ να αντιδικήσω, ώστε να προσέλθουμε μαζί σε κρίση.» «Γιατί εγώ να δικάζομαι ακόμη, νουθετούμενος και ελεγχόμενος από τον Κύριο, ενώ ακούω τέτοια πράγματα χωρίς να είμαι τίποτα; Και εγώ τι απόκριση να δώσω; Θα βάλω το χέρι στο στόμα μου· μία φορά μίλησα, αλλά δεν θα προσθέσω και δεύτερη.» «Μη γένοιτο σε εμένα να ασεβήσω εναντίον του Κυρίου, ή να διαταράξω το δίκαιο ενώπιον του Παντοκράτορα.» «Μη βιάζεσαι με το στόμα σου, και η καρδιά σου ας μη σπεύδει να βγάλει λόγο ενώπιον του Θεού.» «Μήπως θα πει το πλάσμα σε αυτόν που το έπλασε: Δεν με έπλασες εσύ; Ή το δημιούργημα στον δημιουργό: Δεν με έφτιαξες με σύνεση;» «Μήπως θα πει ο πηλός στον κεραμέα: Τι κάνεις; Γιατί δεν εργάζεσαι, μήπως δεν έχεις χέρια; Και μήπως θα αποκριθεί το πλάσμα σε αυτόν που το έπλασε; Ή αυτός που λέει στον πατέρα: Τι γέννησες; και στη μητέρα: Γιατί κοιλοπονάς;» «Σε αυτόν που δεν συλλογίστηκε πονηρά πράγματα εναντίον του Κυρίου, θα του δοθεί εκλεκτή χάρη πίστεως.» «Μη δικαιώνεις τον εαυτό σου ενώπιον του Κυρίου.» «Ω άνθρωπε, αλήθεια, εσύ ποιος είσαι που φέρνεις αντίρρηση στον Θεό; Μήπως θα πει το πλάσμα σε αυτόν που το έπλασε: Γιατί με έφτιαξες έτσι; Ή μήπως δεν έχει εξουσία ο κεραμέας πάνω στον πηλό, ώστε από το ίδιο φύραμα να φτιάξει άλλο σκεύος για τιμητική χρήση και άλλο για ατιμωτική;» «

Άλλωστε, ω άνθρωπε, εσύ ποιος είσαι που αντιλέγεις στον Θεό; Μήπως θα πει το πλάσμα στον πλάστη: «Γιατί με έφτιαξες έτσι; Ή μήπως δεν έχει εξουσία ο κεραμέας πάνω στον πηλό, ώστε από το ίδιο φύραμα να φτιάξει το ένα σκεύος για τιμητική χρήση και το άλλο για ατιμωτική;» «Ω, βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως του Θεού! Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά Του και ανεξιχνίαστοι οι δρόμοι Του!» Κι αν ακόμη οι λόγοι των όσων οικονομούνται από τον Θεό μάς διαφεύγουν, οπωσδήποτε ό,τι έχει οικονομηθεί από Εκείνον που είναι σοφός και μας αγαπά, είναι αποδεκτό, έστω κι αν είναι επίπονο.

Επειδή όμως κάποιοι ισχυρίζονται ότι ο Θεός, εφόσον προγνώριζε αυτούς που θα αμάρταναν και δεν θα μετανοούσαν και θα κατακρίνονταν, έπρεπε να μην τους φέρει από την ανυπαρξία στην ύπαρξη —διότι δεν είναι γνώρισμα του αγαθού το να δημιουργεί και να τιμωρεί— λέμε προς αυτούς πρώτον μεν τον λόγο του αποστόλου: «Αλήθεια, ω άνθρωπε, ποιος είσαι εσύ που αντιμιλάς στον Θεό; Διότι ποιος εναντιώθηκε στο θέλημά του;» Επειδή ό,τι Εκείνος θέλει, αυτό είναι αγαθό: «Και εξουσία έχει ο κεραμέας να κατασκευάσει το μεν ένα σκεύος για τιμητική χρήση, το δε άλλο για ατιμωτική.» Διότι Εκείνος είναι που δημιουργεί και τους δικαίους και τους αμαρτωλούς —αλλά δεν τους καθιστά Εκείνος δικαίους ή αμαρτωλούς— είτε τίμιους είτε άτιμους. Γιατί λέει ο ίδιος ο απόστολος στην προς Τιμόθεον επιστολή, αφού απαρίθμησε προηγουμένως τις κακίες, προσθέτει λέγοντας: «Όποιος λοιπόν καθαρίσει τον εαυτό του από αυτά, έχει γίνει σκεύος εκλογής.» Επειδή λοιπόν πλαστήκαμε αυτεξούσιοι, έχουμε την εξουσία να καθαρίσουμε τους εαυτούς μας από τα πιο αισχρά πάθη, αλλά και να τους μολύνουμε. Όμως ο Θεός έπλασε όλους αγαθούς. Εκείνος, λοιπόν, παρέχει σε όλους και το «είναι» και το «ευ είναι», όπως ακριβώς ο ήλιος που απλώνει τις ακτίνες της αγαθότητάς του πάνω σε όλα τα έργα του. Και το μεν να λάβουμε το «είναι» δεν εξαρτάται από εμάς, ενώ το «ευ είναι» εξαρτάται από εμάς. Εάν, λοιπόν, θελήσουμε και Τον ποθήσουμε, μετέχουμε στην αγαθότητά Του και θα βρισκόμαστε μέσα στο φως στους αιώνες. Εάν όμως αδιαφορήσουμε, τυφλώσουμε τους εαυτούς μας και δεν Τον ποθήσουμε, θα μείνουμε αμέτοχοί Του.

Ρωμ. 9, 16-21: «Δεν εξαρτάται από αυτόν που θέλει» μόνο, ούτε μόνο «από αυτόν που τρέχει», αλλά απαιτείται το θεϊκό έλεος και η άνωθεν συμμαχία. Ή και με αυτόν τον τρόπο: το «άρα λοιπόν δεν εξαρτάται από αυτόν που θέλει» και τα εξής δεν αποτελούν παραδοχή του Παύλου, αλλά μάλλον προβάλλονται από εκείνους που θέτουν το πρόβλημα. Διότι, λέει, αν ισχύει το «όποιον θέλει ελεεί» και τα λοιπά, αν δηλαδή συμβαίνει αυτό, τότε μάταια θέλουμε και μάταια τρέχουμε, και η φράση αυτή χρησιμεύει για την επιβεβαίωση της απορίας, και όχι για την επίλυση κάποιας άλλης. Έπειτα πάλι επαναλαμβάνεται η απορία: «Άρα λοιπόν όποιον θέλει ελεεί, και όποιον θέλει τον σκληραίνει». Ύστερα, σαν να μην αρκούσε η απορία για να καταδείξει το μέγεθος του παραλόγου, μεταβαίνει σε αυτό που ανακύπτει από αυτήν, το οποίο είναι ακόμη πιο παράλογο και δυσέπιλυτο: διότι λέει «γιατί εξακολουθεί να μέμφεται;». Γιατί πλέον τιμωρεί; Διότι ποιος μπορεί να αντισταθεί στο θέλημά του; Αφού αύξησε και όξυνε με αυτόν τον τρόπο την απορία, εισάγει τη λύση μέσω της επιτίμησης, λέγοντας με τρόπο πολύ δριμύ και εύστοχο: «Εσύ ποιος είσαι που ανταποκρίνεσαι στον Θεό;». Δηλαδή: εσύ τι κάνεις τώρα που ανταποκρίνεσαι και αντιλέγεις στον Θεό; Αντιστέκεσαι και πολεμάς το θέλημά του και την πράξη του, ή όχι; Διότι, αν όχι, γιατί αντιλέγεις; Γιατί ανταποκρίνεσαι στον Θεό;

Και συ, ενώ δεν υποδουλώνεσαι σε φυσική αναγκαιότητα, αλλά έχεις τιμηθεί με λογική και αυτεξούσιο, δεν υποτάσσεσαι στο θέλημα του Πλάστη και δεν αποδέχεσαι την κυβέρνησή Του, αλλά ζητάς λόγο, εναντιώνεσαι και απαιτείς εξηγήσεις για τα πεπραγμένα και την πρόνοιά Του. 〈Μήπως θα πει το πλάσμα στον πλάστη: γιατί με έφτιαξες;〉 Η δε ελεγκτική αντίρρηση είναι η εξής: ανταπαντάς στον Θεό, λέγει, με το επιχείρημα ότι αμαρτάνεις ακούσια, επειδή το θέλημά Του νικά τη δική σου γνώμη, και με αυτόν τον τρόπο έχεις στερηθεί το αυτεξούσιο. Και όμως, δεν βλέπουμε στα μη αυτεξούσια πλάσματα αυτά που εσύ κάνεις. Εκείνα δεν αντιλέγουν στους πλάστες τους: γιατί με έφτιαξες έτσι και όχι αλλιώς; Ή, αυτό εδώ γιατί είναι έτσι και όχι αλλιώς; Ή, γενικά, γιατί με έφτιαξες; Εσύ όμως και αντιλέγεις και απαιτείς εξηγήσεις από τον Πλάστη, άρα δεν έχεις στερηθεί το αυτεξούσιο, άρα δεν αμαρτάνεις ακούσια. Δικαίως, λοιπόν, και τιμωρείσαι εσύ και υποπίπτεις σε μομφή, διότι είσαι αυτεξούσιος και δεν πράττεις τα δέοντα. Και αυτά μεν περί τούτων. 〈Το δε, ή δεν έχει εξουσία ο κεραμέας〉 και τα εξής, είναι άλλο επιχείρημα που προβάλλεται κατ' αντιπαράσταση. Ας υποτεθεί, λέγει, σύμφωνα με τον δικό σου ισχυρισμό, αν και έχει ελεγχθεί, ότι δεν είσαι αυτεξούσιος, ότι ο Θεός σε έπλασε έτσι: ούτε και τότε είναι δίκαιο να αντιλέγεις και να μέμφεσαι τον Θεό.

Ρωμ. 9,22-23 Το «Ει δε θέλων ο Θεός ενδείξασθαι» ή αναγγέλλει το προηγούμενο από αυτό επιχείρημα, αναπτύσσοντας και περιγράφοντάς το εκτενέστερα, ή ειδικότερα, επιπλέον των όσων έχουν λεχθεί, εισάγει ένα άλλο επιχείρημα που συντελεί στην ίδια υπόθεση. Έπρεπε, λέει, να γίνει γνωστή η τιμωρητική δύναμη του Θεού, έπρεπε η μακροθυμία, έπρεπε η φιλανθρωπία και το έλεος και η άφατη και πολλή δόξα του. Από πού, λοιπόν, αποδεικνύονται αυτά; Από όσα φαίνονται στους πολλούς παράλογα, από τον «Φαραώ», από το να «καλέσει λαό εκείνον που δεν ήταν λαός», από το να «σωθεί το υπόλειμμα» και από τα παρόμοια. Ώστε, από εκείνα για τα οποία οι άγνωμονες καταδικάζουν τον Θεό για αδικία, οι ευγνώμονες αποκομίζουν μεγάλο όφελος. Επομένως, δεν ενέχει το ανεξήγητο η φύση των πραγμάτων, αλλά η βλασφημία των αγνωμόνων. Ή μάλλον εξαρτάται από τα προηγούμενα: «Αν ο Θεός», λέει, «θέλοντας να δείξει, και για να γνωρίσει» και το «εκεί θα ονομαστούν υιοί του ζώντος Θεού» και το «να σωθεί το υπόλειμμα του Ισραήλ»· αν τα κάνει αυτά, «ποιος είσαι εσύ που ανταπαντάς στον Θεό;».

Ρωμ. 9,27-28 «Το υπόλειμμα θα σωθεί». Ως προς αυτές τις ανεξιχνίαστες κρίσεις Του, «ποιος είσαι εσύ που αντιλέγεις στον Θεό;» Διότι αυτό πρέπει να κατανοηθεί από κοινού. Ή έχει ληφθεί ελλειπτικά, όπως: «εάν ο Θεός, θέλοντας να δείξει», εάν έκανε το τάδε και το δείνα, και τα πάντα προς το συμφέρον και με σοφία, πώς εσύ τολμάς να ζητάς ευθύνες για τέτοια πάνσοφα και ακατάληπτα έργα; «Διότι τον λόγο Του θα τον συντελέσει και θα τον συντέμει εν δικαιοσύνη». Ο μεν Μωσαϊκός νόμος δόθηκε με τον Θεό να προτυπώνει και να προδιαγράφει τον νόμο της χάριτος, τον δε ευαγγελικό νόμο τον δίνει «συντελώντας και συντέμνοντας», δηλαδή ολοκληρώνοντας τα πάντα και οδηγώντας τα σε ένα άριστο τέλος, μη μπορώντας να δεχθούν καμία άλλη διόρθωση ή τελείωση. —Με άλλο τρόπο: Για ποιον λόγο υπενθύμισε το «λόγον γαρ συντελών και συντέμνων»; Διότι το επισύναψε παραθέτοντάς το σαν μια αιτία για τα προαναφερθέντα. Και λέμε ότι πολύ ταιριαστά και υπερφυώς το επισύναψε για πολλές αιτίες· πρώτον μεν, επειδή είπε: «θα καλέσω αυτόν που δεν είναι λαός μου, λαό μου» και τα εξής, ώστε να μην πει κάποιος: Και τι σημαίνει αυτό; Διότι όπως κάποιοι από λαός έγιναν μη λαός, έτσι και αν από μη λαός γίνουν λαός, τίποτα δεν εμποδίζει και αυτούς να ξαναγίνουν μη λαός.