Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 9:21

Αλλά ίσως ως προς αυτό κάποιοι υποστηρίζουν το εξής: Αν ο Θεός, δίκην κεραμέως, πλάθει με όποιον τρόπο θέλει, ώστε να κατασκευάσει το ένα σκεύος για τιμή και το άλλο για ατιμία, πώς δεν θα πείσει απόλυτα η λογική τον καθένα να πιστεύει ότι το δημιούργημα έχει καθ' ολοκληρίαν και πάντοτε τον ίδιο χαρακτήρα σύμφωνα με τον οποίο έχει πλαστεί; Ώστε κάποιος μεν έχει δημιουργηθεί για ατιμία και έλαβε ως κλήρο τέτοια φύση, ενώ κάποιος άλλος έχει δημιουργηθεί, δηλαδή έχει αναδειχθεί, σκληρός, ώστε, όπως λέει ο Ίδιος, να διακηρυχθεί το όνομά Του σε ολόκληρη τη γη. Ποια είναι επομένως πλέον η κατηγορία για αυτούς που σφάλλουν; Διότι για αυτόν τον σκοπό έχουν δημιουργηθεί.

Διότι πρόσεξε πώς, όπως είπα, μετά την παράβαση του ανθρώπου, το μεγάλο χέρι του Θεού δεν ευδόκησε να εγκαταλείψει οριστικά το έργο του ως κίβδηλο στον πονηρό, ο οποίος αδίκως το διέφθειρε από φθονερά αίτια, αλλά, αφού το έλιωσε, το ζύμωσε ξανά σε πηλό, σαν τον κεραμέα που αναπλάθει το αγγείο, έτσι ώστε, αφενός, να εξαφανιστούν μέσω της ανάπλασης όλες οι ασχήμιες και τα σπασίματα που υπήρχαν σε αυτό, και, αφετέρου, να γίνει το όλον εξ αρχής άμεμπτα αρεστό. «Ή μήπως δεν έχει εξουσία ο κεραμέας πάνω στον πηλό, ώστε από το ίδιο φύραμα να κατασκευάσει σκεύος, άλλο μεν για τιμή και άλλο για ατιμία;» Το οποίο σημαίνει (διότι αυτό ακριβώς μου φαίνεται ότι δηλώνει απολύτως ο Απόστολος): μήπως δεν έχει εξουσία ο Θεός, αφού αναπλάσει και ανακοσμήσει τον καθένα ιδιαιτέρως από την ίδια ύλη του καθενός, να μας αναστήσει είτε για τιμή και δόξα είτε για ατιμία και κατάκριση; Για ατιμία μεν εκείνους που έζησαν φαύλα μέσα στις αμαρτίες, για τιμή δε εκείνους που έζησαν μέσα στη δικαιοσύνη. Όπως ακριβώς φανερώθηκε και στον Δανιήλ, που λέει: «και πολλοί από εκείνους που κοιμούνται στο χώμα της γης θα εξυπνήσουν, άλλοι μεν για αιώνια ζωή και άλλοι δε για ονειδισμό και αιώνια αισχύνη· και οι συνετοί θα εκλάμψουν όπως η λαμπρότητα του στερεώματος». Διότι από εμάς δεν εξαρτάται το να εξαφανίσουμε τελείως τη ρίζα της πονηρίας, αλλά το να μην της επιτρέψουμε να επεκταθεί, να βλαστήσει και να καρποφορήσει.

Ίσως, επειδή η θεία δύναμη καθίσταται γνωστή μέσα από τα πάντα και έχει επαρκώς τη δυνατότητα να ευεργετεί τους αξίους, ενώ δεν ατονεί στην τιμωρία της κακίας, και επειδή οπωσδήποτε έπρεπε να μετοικήσει ο λαός εκείνος από την Αίγυπτο ώστε να μην υπάρξει σε αυτούς καμία κοινωνία με τα κακά των Αιγυπτίων εξαιτίας της πλάνης του βίου τους, για τον λόγο αυτόν εκείνος ο θεομάχος, ο ονομαστός για κάθε είδους κακία Φαραώ, συνυπήρξε και συνάκμασε με τον βίο των ευεργετουμένων, ώστε, καθώς η διπλή ενέργεια του Θεού επιμεριζόταν στην καθεμία από τις δύο πλευρές, ο Ισραήλ να λάβει επαξίως τη γνώση και των δύο, διδασκόμενος αφενός το ανώτερο από όσα συνέβαιναν στον ίδιο, και βλέποντας αφετέρου το πιο ζοφερό σε εκείνους που μαστιγώνονταν εξαιτίας της κακίας, εφόσον ο Θεός, χάρη στην υπερβάλλουσα σοφία Του, γνωρίζει να μεταχειρίζεται και το κακό προς συνέργεια του αγαθού. Διότι έχει ανάγκη ο τεχνίτης (αν πρέπει να επιβεβαιωθεί ο αποστολικός λόγος και μέσα από τα δικά μας λόγια), έχει ανάγκη, λοιπόν, αυτός που μέσω της τέχνης του μορφοποιεί τον σίδηρο σε κάποιο βιωφελές εργαλείο, όχι μόνο εκείνον τον σίδηρο που υποχωρεί εύκολα στην τέχνη εξαιτίας μιας φυσικής του απαλότητας· αλλά ακόμη κι αν ο σίδηρος είναι εξαιρετικά σκληρός, και δεν μαλακώνει εύκολα με το πυρ, ούτε δύναται να πλαστεί σε αναγκαίο για τον βίο σκεύος λόγω του ανυποχώρητου και στερεού χαρακτήρα του, η τέχνη επιζητεί τη συνεργία και αυτού· διότι θα τον χρησιμοποιήσει ως αμόνι, ώστε με τα πλήγματα επάνω σε αυτόν να μορφοποιηθεί ο εύπλαστος και απαλός σίδηρος σε κάποιο χρήσιμο αντικείμενο.

Και αυτό πρέπει παντού να το προσέχουμε, ότι τα παραδείγματα δεν πρέπει να τα εκλαμβάνουμε καθ' ολοκληρίαν, αλλά, αφού επιλέξουμε το χρήσιμο στοιχείο τους και εκείνο για το οποίο έχουν παρατεθεί, να αφήνουμε κατά μέρος όλο το υπόλοιπο. Όπως ακριβώς, λοιπόν, όταν λέει: «Αφού ξάπλωσε, κοιμήθηκε σαν λιοντάρι», εμείς εκλαμβάνουμε το ακαταμάχητο και το φοβερό, όχι το θηριώδες ούτε κανένα άλλο από τα χαρακτηριστικά του λιονταριού· και πάλι όταν λέει: «Θα τους επιτεθώ σαν την αρκούδα που βρίσκεται σε απόγνωση», εκλαμβάνουμε την τιμωρητική ιδιότητα· και όταν λέει: «Ο Θεός μας είναι πυρ καταναλίσκον», εκλαμβάνουμε την καταστρεπτική ενέργεια της κολάσεως. Έτσι, λοιπόν, είναι ανάγκη και εδώ με τον ίδιο τρόπο να εκλάβουμε τον πηλό, τον κεραμέα και τα σκεύη. Και όταν μάλιστα προσθέτει και λέει: «Ή μήπως δεν έχει την εξουσία ο κεραμέας πάνω στον πηλό, ώστε από το ίδιο φύραμα να κατασκευάσει το ένα σκεύος για τιμητική χρήση και το άλλο για ατιμωτική;», μην νομίσεις ότι αυτά έχουν λεχθεί από τον Παύλο αναφορικά με τη δημιουργία, ούτε αναφορικά με τον καταναγκασμό της ελεύθερης βούλησης, αλλά αναφορικά με την εξουσία και τη διαφοροποίηση των θείων οικονομιών.

Διότι, τι λέει; «Μήπως θα πει το πλάσμα στον πλάστη του: "γιατί με έφτιαξες έτσι;" Ή μήπως δεν έχει εξουσία ο κεραμέας πάνω στον πηλό, ώστε από το ίδιο φύραμα να φτιάξει άλλο σκεύος για τιμητική χρήση και άλλο για άτιμη;» Τι λες; Έτσι οφείλω να υποτάσσομαι στον Θεό, όπως ο πηλός στον κεραμέα; Ναι, λέει· διότι τόση είναι η διαφορά μεταξύ ανθρώπου και Θεού, όση του πηλού και του κεραμέα· ή μάλλον, ούτε καν τόση είναι η διαφορά, αλλά πολύ μεγαλύτερη. Διότι η ουσία του πηλού και του κεραμέα είναι μία, όπως ακριβώς έχει ειπωθεί και στο βιβλίο του Ιώβ: «Αφήνω δε αυτούς που κατοικούν σε πήλινες οικίες, εφόσον κι εμείς οι ίδιοι είμαστε φτιαγμένοι από τον ίδιο πηλό». Κι αν ο άνθρωπος φαίνεται ανώτερος και πιο ευπρεπής από αυτόν τον πηλό, τη διαφορά δεν την έκανε η αλλαγή της φύσης, αλλά η σοφία του τεχνίτη· επειδή από τον πηλό δεν διαφέρεις σε τίποτα. Κι αν δεν το πιστεύεις, ας σε πείσουν τα φέρετρα και οι λάρνακες· διότι, αν πας στους τάφους των προγόνων σου, θα διαπιστώσεις ότι έτσι έχουν τα πράγματα. Μεταξύ του πηλού και του κεραμέα, λοιπόν, δεν υπάρχει καμία διαφορά ως προς την ουσία· μεταξύ όμως της ουσίας του Θεού και των ανθρώπων η διαφορά είναι τόση, όση ούτε ο λόγος μπορεί να παραστήσει ούτε ο νους χωράει να μετρήσει. Όπως λοιπόν ο πηλός ακολουθεί τα χέρια του κεραμέα, όπου κι αν εκείνος τον τραβά και τον στρέφει, έτσι κι εσύ να μένεις άφωνος σαν τον πηλό, όταν ο Θεός θέλει να οικονομήσει κάτι.

«Θα μου πεις λοιπόν: Γιατί τότε εξακολουθεί να μέμφεται; Διότι ποιος μπόρεσε να αντισταθεί στο θέλημά του; Αλλά βέβαια, ω άνθρωπε, εσύ ποιος είσαι που ανταποκρίνεσαι στον Θεό; Μήπως θα πει το πλάσμα στον πλάστη του: Γιατί με έφτιαξες έτσι; Ή μήπως δεν έχει εξουσία ο κεραμέας πάνω στον πηλό, να κατασκευάσει από το ίδιο φύραμα το ένα σκεύος για τιμητική χρήση και το άλλο για ατιμωτική;» Πάλι εισάγει μια άλλη αντίθεση, οδηγώντας τον ακροατή σε πλήθος αποριών. Και δεν τη λύνει αμέσως, αλλά τον αποστομώνει λέγοντας: «Ποιος είσαι εσύ, άνθρωπε, που ανταποκρίνεσαι στον Θεό;» αντί του «που αντιλέγεις». «Και αν ο Θεός, θέλοντας να επιδείξει την οργή του και να κάνει γνωστή τη δύναμή του, ανέχθηκε με πολλή μακροθυμία σκεύη οργής προετοιμασμένα για την απώλεια· και το έκανε για να γνωρίσει τον πλούτο της δόξας του πάνω σε σκεύη ελέους;» Αυτό που λέει είναι το εξής: Σκεύος οργής ήταν ο Φαραώ, δηλαδή άνθρωπος που εξήπτε την οργή του Θεού εξαιτίας της δικής του σκληρότητας. Διότι, αν και απόλαυσε πολλή μακροθυμία, δεν έγινε καλύτερος, αλλά παρέμεινε αδιόρθωτος. Γι' αυτό δεν τον ονόμασε μόνο σκεύος οργής, αλλά και προετοιμασμένο για την απώλεια· δηλαδή ολοκληρωμένο, από μόνος του βέβαια και από δική του ευθύνη. Διότι ούτε ο Θεός παρέλειψε κάτι από όσα συντελούσαν στη διόρθωσή του, ούτε και ο ίδιος παρέλειψε κάτι από εκείνα που τον οδηγούσαν στην απώλεια και τον στερούσαν από κάθε συγγνώμη. Όμως, παρόλο που τα γνώριζε αυτά ο Θεός, τον ανέχθηκε με πολλή μακροθυμία, θέλοντας να τον οδηγήσει σε μετάνοια.

Ότι ο Θεός δεν είναι αίτιος των κακών Πρέπει να γνωρίζουμε ότι είναι συνήθεια της Θείας Γραφής να ονομάζει την παραχώρηση του Θεού δική του ενέργεια, όπως όταν λέει ο απόστολος στην προς Ρωμαίους επιστολή: «Ή μήπως δεν έχει εξουσία ο κεραμέας πάνω στον πηλό, ώστε από το ίδιο φύραμα να φτιάξει άλλο σκεύος για τιμητική χρήση και άλλο για ατιμωτική;». Διότι αυτός βέβαια κατασκευάζει και τα μεν και τα δε· επειδή αυτός μόνος είναι ο δημιουργός των πάντων. Δεν είναι όμως αυτός που τα κατασκευάζει τίμια ή άτιμα, αλλά η προσωπική προαίρεση του καθενός. Και αυτό είναι φανερό από όσα λέει ο ίδιος ο απόστολος στη δεύτερη προς Τιμόθεον επιστολή: «Σε μία μεγάλη οικία δεν υπάρχουν μόνο σκεύη χρυσά και αργυρά, αλλά και ξύλινα και πήλινα, και άλλα μεν προορίζονται για τιμητική χρήση, άλλα δε για ατιμωτική. Εάν λοιπόν κάποιος καθαρίσει τον εαυτό του από αυτά, θα γίνει σκεύος τιμητικό, αγιασμένο και χρήσιμο στον δεσπότη, προετοιμασμένο για κάθε αγαθό έργο». Είναι φανερό, λοιπόν, ότι η κάθαρση γίνεται εκούσια· διότι, λέει, «Εάν κάποιος καθαρίσει τον εαυτό του», ενώ η ακόλουθη αντιστροφή αποκρίνεται: Εάν δεν τον καθαρίσει, θα είναι σκεύος για ατιμωτική χρήση, άχρηστο στον δεσπότη, άξιο συντριβής.

Τίτλος Ε΄. — Περί της αντιλογίας προς τον Θεό: και ότι δεν πρέπει να φέρνουμε αντιρρήσεις, ή να δικαιολογούμαστε ενώπιον του Θεού. «Θα μας καταλογιστεί ως ανομία, όταν λέμε πολλά λόγια ενώπιον του Κυρίου.» «Δεν είσαι άνθρωπος σαν κι εμένα, με τον οποίο μπορώ να αντιδικήσω, ώστε να προσέλθουμε μαζί σε κρίση.» «Γιατί εγώ να δικάζομαι ακόμη, νουθετούμενος και ελεγχόμενος από τον Κύριο, ενώ ακούω τέτοια πράγματα χωρίς να είμαι τίποτα; Και εγώ τι απόκριση να δώσω; Θα βάλω το χέρι στο στόμα μου· μία φορά μίλησα, αλλά δεν θα προσθέσω και δεύτερη.» «Μη γένοιτο σε εμένα να ασεβήσω εναντίον του Κυρίου, ή να διαταράξω το δίκαιο ενώπιον του Παντοκράτορα.» «Μη βιάζεσαι με το στόμα σου, και η καρδιά σου ας μη σπεύδει να βγάλει λόγο ενώπιον του Θεού.» «Μήπως θα πει το πλάσμα σε αυτόν που το έπλασε: Δεν με έπλασες εσύ; Ή το δημιούργημα στον δημιουργό: Δεν με έφτιαξες με σύνεση;» «Μήπως θα πει ο πηλός στον κεραμέα: Τι κάνεις; Γιατί δεν εργάζεσαι, μήπως δεν έχεις χέρια; Και μήπως θα αποκριθεί το πλάσμα σε αυτόν που το έπλασε; Ή αυτός που λέει στον πατέρα: Τι γέννησες; και στη μητέρα: Γιατί κοιλοπονάς;» «Σε αυτόν που δεν συλλογίστηκε πονηρά πράγματα εναντίον του Κυρίου, θα του δοθεί εκλεκτή χάρη πίστεως.» «Μη δικαιώνεις τον εαυτό σου ενώπιον του Κυρίου.» «Ω άνθρωπε, αλήθεια, εσύ ποιος είσαι που φέρνεις αντίρρηση στον Θεό; Μήπως θα πει το πλάσμα σε αυτόν που το έπλασε: Γιατί με έφτιαξες έτσι; Ή μήπως δεν έχει εξουσία ο κεραμέας πάνω στον πηλό, ώστε από το ίδιο φύραμα να φτιάξει άλλο σκεύος για τιμητική χρήση και άλλο για ατιμωτική;» «

Άλλωστε, ω άνθρωπε, εσύ ποιος είσαι που αντιλέγεις στον Θεό; Μήπως θα πει το πλάσμα στον πλάστη: «Γιατί με έφτιαξες έτσι; Ή μήπως δεν έχει εξουσία ο κεραμέας πάνω στον πηλό, ώστε από το ίδιο φύραμα να φτιάξει το ένα σκεύος για τιμητική χρήση και το άλλο για ατιμωτική;» «Ω, βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως του Θεού! Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά Του και ανεξιχνίαστοι οι δρόμοι Του!» Κι αν ακόμη οι λόγοι των όσων οικονομούνται από τον Θεό μάς διαφεύγουν, οπωσδήποτε ό,τι έχει οικονομηθεί από Εκείνον που είναι σοφός και μας αγαπά, είναι αποδεκτό, έστω κι αν είναι επίπονο.

Επειδή όμως κάποιοι ισχυρίζονται ότι ο Θεός, εφόσον προγνώριζε αυτούς που θα αμάρταναν και δεν θα μετανοούσαν και θα κατακρίνονταν, έπρεπε να μην τους φέρει από την ανυπαρξία στην ύπαρξη —διότι δεν είναι γνώρισμα του αγαθού το να δημιουργεί και να τιμωρεί— λέμε προς αυτούς πρώτον μεν τον λόγο του αποστόλου: «Αλήθεια, ω άνθρωπε, ποιος είσαι εσύ που αντιμιλάς στον Θεό; Διότι ποιος εναντιώθηκε στο θέλημά του;» Επειδή ό,τι Εκείνος θέλει, αυτό είναι αγαθό: «Και εξουσία έχει ο κεραμέας να κατασκευάσει το μεν ένα σκεύος για τιμητική χρήση, το δε άλλο για ατιμωτική.» Διότι Εκείνος είναι που δημιουργεί και τους δικαίους και τους αμαρτωλούς —αλλά δεν τους καθιστά Εκείνος δικαίους ή αμαρτωλούς— είτε τίμιους είτε άτιμους. Γιατί λέει ο ίδιος ο απόστολος στην προς Τιμόθεον επιστολή, αφού απαρίθμησε προηγουμένως τις κακίες, προσθέτει λέγοντας: «Όποιος λοιπόν καθαρίσει τον εαυτό του από αυτά, έχει γίνει σκεύος εκλογής.» Επειδή λοιπόν πλαστήκαμε αυτεξούσιοι, έχουμε την εξουσία να καθαρίσουμε τους εαυτούς μας από τα πιο αισχρά πάθη, αλλά και να τους μολύνουμε. Όμως ο Θεός έπλασε όλους αγαθούς. Εκείνος, λοιπόν, παρέχει σε όλους και το «είναι» και το «ευ είναι», όπως ακριβώς ο ήλιος που απλώνει τις ακτίνες της αγαθότητάς του πάνω σε όλα τα έργα του. Και το μεν να λάβουμε το «είναι» δεν εξαρτάται από εμάς, ενώ το «ευ είναι» εξαρτάται από εμάς. Εάν, λοιπόν, θελήσουμε και Τον ποθήσουμε, μετέχουμε στην αγαθότητά Του και θα βρισκόμαστε μέσα στο φως στους αιώνες. Εάν όμως αδιαφορήσουμε, τυφλώσουμε τους εαυτούς μας και δεν Τον ποθήσουμε, θα μείνουμε αμέτοχοί Του.

Ρωμ. 9, 16-21: «Δεν εξαρτάται από αυτόν που θέλει» μόνο, ούτε μόνο «από αυτόν που τρέχει», αλλά απαιτείται το θεϊκό έλεος και η άνωθεν συμμαχία. Ή και με αυτόν τον τρόπο: το «άρα λοιπόν δεν εξαρτάται από αυτόν που θέλει» και τα εξής δεν αποτελούν παραδοχή του Παύλου, αλλά μάλλον προβάλλονται από εκείνους που θέτουν το πρόβλημα. Διότι, λέει, αν ισχύει το «όποιον θέλει ελεεί» και τα λοιπά, αν δηλαδή συμβαίνει αυτό, τότε μάταια θέλουμε και μάταια τρέχουμε, και η φράση αυτή χρησιμεύει για την επιβεβαίωση της απορίας, και όχι για την επίλυση κάποιας άλλης. Έπειτα πάλι επαναλαμβάνεται η απορία: «Άρα λοιπόν όποιον θέλει ελεεί, και όποιον θέλει τον σκληραίνει». Ύστερα, σαν να μην αρκούσε η απορία για να καταδείξει το μέγεθος του παραλόγου, μεταβαίνει σε αυτό που ανακύπτει από αυτήν, το οποίο είναι ακόμη πιο παράλογο και δυσέπιλυτο: διότι λέει «γιατί εξακολουθεί να μέμφεται;». Γιατί πλέον τιμωρεί; Διότι ποιος μπορεί να αντισταθεί στο θέλημά του; Αφού αύξησε και όξυνε με αυτόν τον τρόπο την απορία, εισάγει τη λύση μέσω της επιτίμησης, λέγοντας με τρόπο πολύ δριμύ και εύστοχο: «Εσύ ποιος είσαι που ανταποκρίνεσαι στον Θεό;». Δηλαδή: εσύ τι κάνεις τώρα που ανταποκρίνεσαι και αντιλέγεις στον Θεό; Αντιστέκεσαι και πολεμάς το θέλημά του και την πράξη του, ή όχι; Διότι, αν όχι, γιατί αντιλέγεις; Γιατί ανταποκρίνεσαι στον Θεό;

Και συ, ενώ δεν υποδουλώνεσαι σε φυσική αναγκαιότητα, αλλά έχεις τιμηθεί με λογική και αυτεξούσιο, δεν υποτάσσεσαι στο θέλημα του Πλάστη και δεν αποδέχεσαι την κυβέρνησή Του, αλλά ζητάς λόγο, εναντιώνεσαι και απαιτείς εξηγήσεις για τα πεπραγμένα και την πρόνοιά Του. 〈Μήπως θα πει το πλάσμα στον πλάστη: γιατί με έφτιαξες;〉 Η δε ελεγκτική αντίρρηση είναι η εξής: ανταπαντάς στον Θεό, λέγει, με το επιχείρημα ότι αμαρτάνεις ακούσια, επειδή το θέλημά Του νικά τη δική σου γνώμη, και με αυτόν τον τρόπο έχεις στερηθεί το αυτεξούσιο. Και όμως, δεν βλέπουμε στα μη αυτεξούσια πλάσματα αυτά που εσύ κάνεις. Εκείνα δεν αντιλέγουν στους πλάστες τους: γιατί με έφτιαξες έτσι και όχι αλλιώς; Ή, αυτό εδώ γιατί είναι έτσι και όχι αλλιώς; Ή, γενικά, γιατί με έφτιαξες; Εσύ όμως και αντιλέγεις και απαιτείς εξηγήσεις από τον Πλάστη, άρα δεν έχεις στερηθεί το αυτεξούσιο, άρα δεν αμαρτάνεις ακούσια. Δικαίως, λοιπόν, και τιμωρείσαι εσύ και υποπίπτεις σε μομφή, διότι είσαι αυτεξούσιος και δεν πράττεις τα δέοντα. Και αυτά μεν περί τούτων. 〈Το δε, ή δεν έχει εξουσία ο κεραμέας〉 και τα εξής, είναι άλλο επιχείρημα που προβάλλεται κατ' αντιπαράσταση. Ας υποτεθεί, λέγει, σύμφωνα με τον δικό σου ισχυρισμό, αν και έχει ελεγχθεί, ότι δεν είσαι αυτεξούσιος, ότι ο Θεός σε έπλασε έτσι: ούτε και τότε είναι δίκαιο να αντιλέγεις και να μέμφεσαι τον Θεό.