Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 9:28

Και ότι τον ανέστησε από τους νεκρούς, ώστε πλέον να μη μέλλει να επιστρέψει στη φθορά, το έχει δηλώσει έτσι: «Θα σας δώσω τα όσια του Δαβίδ, τα πιστά»· γι’ αυτό και σε άλλο σημείο λέγει: «Δεν θα αφήσεις τον Όσιό σου να δει φθορά.» Διότι ο Δαβίδ, αφού υπηρέτησε στη γενιά του το θέλημα του Θεού, κοιμήθηκε και προσετέθη στους πατέρες του, και είδε φθορά· εκείνος όμως που ο Θεός ανέστησε, δεν είδε φθορά. Ας είναι λοιπόν γνωστό σε σας, άνδρες αδελφοί, ότι δι’ αυτού σας κηρύσσεται άφεση αμαρτιών· και από όλα εκείνα, από τα οποία δεν μπορέσατε να δικαιωθείτε με τον νόμο του Μωυσέως, με αυτόν δικαιώνεται κάθε ένας που πιστεύει. Προσέχετε, λοιπόν, μήπως έρθει επάνω σας εκείνο που έχει ειπωθεί στους προφήτες: «Δείτε, εσείς οι καταφρονητές, και θαυμάστε και αφανισθείτε· διότι εγώ εργάζομαι έργο στις ημέρες σας, έργο που δεν θα το πιστέψετε, ακόμη κι αν κάποιος σας το διηγηθεί λεπτομερώς.» Και ο Ησαΐας κράζει για τον Ισραήλ, λέγοντας: «Και αν ακόμη ο αριθμός των υιών του Ισραήλ είναι σαν την άμμο της θαλάσσης, το υπόλοιπο θα σωθεί· διότι ο Κύριος θα συντελέσει πάνω στη γη λόγο σύντομο και κομμένο.» Αυτά τα είχε προϊδεί από πριν ο Θεός των όλων, και εκείνους που θα προσέρχονταν με πίστη, και εκείνους που είχαν αρρωστήσει από την απιστία. Επειδή λοιπόν λέγουν ότι λίγοι από αυτούς δέχθηκαν το κήρυγμα, ενώ όλοι οι υπόλοιποι, παρασυρμένοι από πλάνη, το απέφυγαν, έδειξε ότι αυτά είχαν προλεχθεί από πριν· ότι, και αν ακόμη ξεπερνούν σε πλήθος αριθμών και μιμούνται στην αφθονία την άμμο της θαλάσσης, δεν θα πετύχουν όλοι τη σωτηρία, αλλά όσοι κοσμούνται με την πίστη. Διότι τον «σύντομο λόγο» που θα επιτελέσει ο Κύριος, τον ονόμασε πίστη· και εκείνοι που προσήλθαν με την πίστη, αυτοί είναι εκείνοι που ο προφήτης ονομάζει «υπόλοιπο», οι οποίοι θα σωθούν διά της πίστεως.

Και εάν ο λαός του Ισραήλ γίνει σαν την άμμο της θάλασσας, το υπόλειμμά τους θα σωθεί. Διότι ο Κύριος θα εκπληρώσει και θα συντομεύσει τον λόγο Του με δικαιοσύνη, επειδή συνοπτικό λόγο θα εφαρμόσει ο Κύριος σε ολόκληρη την οικουμένη. Αλλάζοντας λίγες λέξεις, ο Απόστολος χρησιμοποίησε αυτό το ρητό στην προς Ρωμαίους Επιστολή. Εάν δε κάποιος αναζητεί την αιτία για την οποία άλλα μεν παρέλειψε, άλλα δε άλλαξε ο Απόστολος, ας γνωρίζει τούτο: ότι, όντας Εβραίος, δεν δεσμεύθηκε από τις εκδόσεις που χρησιμοποιούμε εμείς· αλλά, ερμηνεύοντας το ρητό όπως το αντιλήφθηκε, έτσι ακριβώς το απέδωσε. Διότι φαίνεται πως και οι άλλοι μεταφραστές μάλλον συμπίπτουν με την αποστολική διατύπωση. Το νόημα, πάντως, του ρητού είναι το εξής: Πιο πάνω ειπώθηκε ότι ακόμη και ένα μικρό παιδί θα μπορέσει να καταγράψει αυτούς που διασώζονται από την αμαρτία. Εδώ, ας μην παραξενεύεται κανείς (λέγει) εάν σε λίγους πρόκειται να περιοριστεί ο τόσο μεγάλος αριθμός του Ισραήλ. Μην προσέχεις το πλήθος αυτών που ονομάζονται θεοσεβείς· επειδή σε πολλούς υπάρχει μεν το όνομα του Χριστού, αλλά σε λίγους η μαρτυρία των έργων επιβεβαιώνει την ονομασία αυτή. Εάν ο λαός του Ισραήλ γίνει σαν την άμμο της θάλασσας, το υπόλειμμά τους θα σωθεί.

Έχει λεχθεί βέβαια για τον παλαιό λαό, ότι η σωτηρία δεν βρίσκεται στο πλήθος, αλλά στο υπόλειμμα, το οποίο σώζεται κατ' εκλογήν χάριτος. Ποιος είναι όμως ο τρόπος της σωτηρίας; «Εκπληρώνοντας», λέει, «και συντέμνοντας τον λόγο εν δικαιοσύνη». Διότι εκείνος που έχει περικλείσει ολόκληρο το νομικό γράμμα και την προφητική διάταξη στη βραχυλογία του Ευαγγελίου και πράττει αυτό που του έχει υποδειχθεί από τον Κύριο, αυτός θα σωθεί. Διότι, «θα αγαπήσεις τον Κύριο τον Θεό σου και θα αγαπήσεις τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου». Σε αυτές τις δύο εντολές στηρίζεται όλος ο νόμος και οι Προφήτες. Εκείνος, λοιπόν, που εκπληρώνει τον λόγο, που τον κάνει πράξη και τον συντομεύει και, τρόπον τινά, ανακεφαλαιώνει την έκτασή του στις πιο σύντομες εντολές, αυτός αποτελεί το κατάλειμμα που σώζεται. «Όλα», λέει, «όσα θέλετε να σας κάνουν οι άνθρωποι, τα ίδια να κάνετε και εσείς σε αυτούς. Διότι αυτός είναι ο νόμος και οι Προφήτες». —Βλέπεις, σύμφωνα με τη φυσική έννοια, ολόκληρο τον λόγο να εκπληρώνεται και να συντομεύεται εν δικαιοσύνη; «Διότι λόγο συντετμημένο θα κάνει ο Κύριος σε ολόκληρη την οικουμένη». Ο Απόστολος, ωστόσο, είπε: «Θα κάνει ο Κύριος πάνω στη γη». Σε συμφωνία δε με αυτόν, ο Σύμμαχος και ο Θεοδοτίων αναφέρουν: «Στο μέσο όλης της γης».

Αυτόν χρησιμοποίησε ο Θεός προς ένδειξη της ενυπάρχουσας δύναμής Του, ώστε να διαγγελθεί το όνομά Του σε όλη τη γη, και ώστε ο ίδιος, πάσχοντας, να φανεί ότι είναι άξιος να πάσχει· στον οποίο βέβαια άξιζε το να πάσχει εξαιτίας των πρώτων αμαρτιών, ακόμη κι αν δεν είχε σφάλλει με τις δεύτερες. Επομένως, ας καταλυθεί κάθε κατάκριση και φλυαρία κατά του Θεού· διότι, θέλοντας να δείξει την οργή Του και να κάνει γνωστή τη δύναμή Του, υπέμεινε με πολλή μακροθυμία τα σκεύη της οργής που ήταν καταρτισμένα για απώλεια, ώστε να ωφελήσει τα σκεύη του ελέους, δηλαδή αυτούς που ελεήθηκαν μέσω της πίστεως· διότι έχουμε κληθεί όχι μόνο από τους Ιουδαίους, αλλά και από τα έθνη. <Όπως λέει και στον Ωσηέ.> Αλλά και όσοι λάτρευαν τα είδωλα, μη γνωρίζοντας τον κατά φύση και αληθινό Θεό, δεν ήμασταν λαός Του· όμως ελεηθήκαμε μέσω της πίστεως και υποταχθήκαμε σε Αυτόν, και έχουμε κληθεί μέσω της χάριτος, έχουμε δικαιωθεί και έχουμε αγιαστεί μέσω του Χριστού. <Εάν ο αριθμός των υιών Ισραήλ είναι σαν την άμμο της θάλασσας.> Επομένως, ακόμη και αν οι Ισραηλίτες είναι πολλοί σαν την άμμο, το υπόλειμμα θα σωθεί· δηλαδή, αυτοί που έχουν δικαιωθεί μέσω της πίστεως στον Χριστό· και αυτό συνέβη επειδή ο Θεός τους ελέησε. <Διότι λόγο συντελεί και συντέμνει.> Μας έσωσε, λέει, συντελώντας και συντέμνοντας τον λόγο, δηλαδή καθιστώντας το ευαγγελικό κήρυγμα για εμάς έναν λόγο εύληπτο, σύντομο και, για να το πω έτσι, συνοπτικό.

Όταν λοιπόν ο «λαός του Ισραήλ», λέει, αυξηθεί σε αναρίθμητο πλήθος, αλλά καταστεί άχρηστος ως προς την κατά Θεόν καρποφορία, τότε το μεν πλήθος τους θα χαθεί, και μόνο «το υπόλειμμά τους θα σωθεί», καθώς ο λόγος υποδηλώνει το άχρηστο πλήθος του έθνους, εκείνων δηλαδή που, μετά την επιστροφή από τη Βαβυλώνα, κατοίκησαν τη χώρα μέχρι τους ρωμαϊκούς χρόνους· διότι αυτοί ήταν «ως η άμμος της θάλασσας», από τους οποίους μόνο «διασώθηκε το υπόλειμμα», δηλαδή εκείνοι από αυτούς που πίστεψαν στον Χριστό του Θεού, οι μαθητές του, οι απόστολοι και οι ευαγγελιστές. Και αυτό θα συμβεί, λέει, όταν «ο Κύριος θα εφαρμόσει συντετμημένο λόγο σε ολόκληρη την οικουμένη», με τα οποία λόγια σαφώς υπονόησε «το Ευαγγέλιο» της Καινής Διαθήκης που κηρύχθηκε «σε ολόκληρη την οικουμένη». «Συντετμημένος» δε ήταν ο ευαγγελικός «λόγος», επειδή δεν περιείχε τα παραγγέλματα του Μωυσή. Αυτά τα προαναφερθέντα λόγια τα μνημονεύει και ο Απόστολος λέγοντας με αυτόν τον τρόπο: «Ο Ησαΐας δε αναφωνεί υπέρ του Ισραήλ: Εάν ο αριθμός των υιών Ισραήλ είναι ως η άμμος της θάλασσας, το υπόλειμμα θα σωθεί· διότι ο Κύριος θα εφαρμόσει πάνω στη γη λόγο συντελεσμένο και συντετμημένο. Και καθώς έχει προείπει ο Ησαΐας: Εάν ο Κύριος Σαβαώθ δεν μας άφηνε σπέρμα, θα είχαμε γίνει σαν τα Σόδομα και θα είχαμε ομοιωθεί με τα Γόμορρα». Πρέπει δε να γνωρίζουμε ότι μέχρι αυτό το σημείο έφτασε ο δωδέκατος τόμος των εξηγητικών υπομνημάτων του Ωριγένη στον προφήτη.

Και τι χρειάζεται να μακρηγορώ, αφού είναι δυνατόν από τις ίδιες τις προφητικές ρήσεις, τόσο από αυτές που έχω παραθέσει όσο και από αυτές που θα μνημονεύσω όταν υπάρξει χρόνος, οι οποίες περιέχονται στις θείες Γραφές, για όποιον επιθυμεί να μελετήσει τις προφητικές φωνές, να αποστομώσουμε ευθύς αμέσως όσους προέρχονται από την περιτομή, οι οποίοι ισχυρίζονται ότι οι επαγγελίες του Θεού έχουν δωρηθεί μόνο σε αυτούς, και ότι εμείς που προερχόμαστε από τα έθνη είμαστε περιττοί και ξένοι προς τις θείες υποσχέσεις; Διότι έχει αποδειχθεί το αντίθετο, ότι είχε προφητευθεί πως όλα τα έθνη θα απολαύσουν την παρουσία του Χριστού, ενώ τα πλήθη των Ιουδαίων θα εκπέσουν από την επαγγελία που δόθηκε στους προγόνους τους εξαιτίας της απιστίας τους προς τον Χριστό, καθώς ελάχιστοι από αυτούς θα πιστέψουν στον Σωτήρα και Κύριό μας και, για τον λόγο αυτό, θα επιτύχουν μέσω Αυτού την υποσχεθείσα πνευματική απολύτρωση. Περί αυτών διδάσκει κάπου και ο θαυμάσιος απόστολος λέγοντας: «Ο δε Ησαΐας κράζει υπέρ του Ισραήλ: Εάν ο αριθμός των υιών Ισραήλ είναι σαν την άμμο της θάλασσας, το υπόλειμμα θα σωθεί· διότι θα συντελέσει και θα συντομεύσει τον λόγο Του, επειδή ο Κύριος θα εκτελέσει με συντομία τον λόγο Του πάνω στη γη. Και καθώς έχει προείπει ο Ησαΐας: Αν ο Κύριος Σαβαώθ δεν μας είχε αφήσει σπέρμα, θα είχαμε γίνει σαν τα Σόδομα και θα είχαμε ομοιωθεί με τα Γόμορρα». Στα οποία, μετά από άλλα, προσθέτει λέγοντας: «Μήπως απέρριψε ο Θεός τον λαό Του; Μη γένοιτο· διότι και εγώ είμαι Ισραηλίτης, από το σπέρμα του Αβραάμ, από τη φυλή του Βενιαμίν. Δεν απέρριψε ο Θεός τον λαό Του, τον οποίο προγνώρισε».

Αλλ' επειδή, παρόλο που συνέβησαν αυτά σε αυτούς, ο χορός των αποστόλων και όσοι από τους Εβραίους πίστεψαν στον Χριστό διαφυλάχθηκαν μέσα από τους ίδιους ως γόνιμος σπόρος, και αφού διήλθαν σε όλη την οικουμένη και σε κάθε γένος ανθρώπων γέμισαν κάθε πόλη και τόπο και χώρα με τον οικείο και ισραηλιτικό σπόρο, ώστε από αυτούς να βλαστήσουν, ως στάχυα, οι Εκκλησίες που συστάθηκαν στο όνομα του Σωτήρος μας, ευλόγως ο θείος προφήτης προσθέτει στις απειλές που προηγουμένως διατυπώθηκαν εναντίον τους: «Εάν ο Κύριος Σαβαώθ δεν μας άφηνε σπέρμα, θα είχαμε γίνει σαν τα Σόδομα και θα είχαμε μοιάσει με τα Γόμορρα». Πράγμα το οποίο συνοψίζοντας, ερμηνεύει με σαφήνεια ο ιερός απόστολος στην προς Ρωμαίους επιστολή: «Ο Ησαΐας δε ανακράζει υπέρ του Ισραήλ: Εάν ο αριθμός των υιών Ισραήλ είναι όπως η άμμος της θάλασσας, το υπόλειμμα θα σωθεί. Διότι ο Κύριος θα εκτελέσει τον λόγο Του πάνω στη γη ολοκληρωτικά και σύντομα. Και καθώς προείπε ο Ησαΐας: Εάν ο Κύριος Σαβαώθ δεν μας άφηνε σπέρμα, θα είχαμε γίνει σαν τα Σόδομα και θα είχαμε μοιάσει με τα Γόμορρα». Στα οποία πάλι προσθέτει, λέγοντας: «Μήπως απέρριψε ο Θεός τον λαό Του; Μη γένοιτο. Διότι και εγώ είμαι Ισραηλίτης, από το σπέρμα του Αβραάμ, από τη φυλή Βενιαμίν. Δεν απέρριψε ο Θεός τον λαό Του, τον οποίο προγνώρισε. Ή δεν γνωρίζετε τι λέει η Γραφή για τον Ηλία, πώς απευθύνεται στον Θεό εναντίον του Ισραήλ;»

Διότι όχι μόνο μας δείχνει αυτή ότι εκείνοι που σώζονται είναι μερικοί και όχι όλοι, αλλά προσθέτει και το πώς θα σωθούν. Πώς λοιπόν θα σωθούν; Και πώς ο Θεός θα τους αξιώσει αυτής της ευεργεσίας; «Ολοκληρώνοντας και συντέμνοντας τον λόγο», λέει, «με δικαιοσύνη, διότι συνοπτικό λόγο θα εφαρμόσει ο Κύριος πάνω στη γη». Αυτό δε που εννοεί, είναι το εξής: Δεν υπάρχει ανάγκη από μακρά περίοδο και κόπους και ταλαιπωρία προερχόμενη από τα έργα του νόμου, αλλά η σωτηρία θα επιτευχθεί με πολλή συντομία.

Τέτοια είναι η πίστη· με σύντομα λόγια εμπεριέχει τη σωτηρία. Διότι, λέει, αν ομολογήσεις με το στόμα σου ως Κύριο τον Ιησού και πιστέψεις με την καρδιά σου ότι ο Θεός τον ανέστησε από τους νεκρούς, θα σωθείς. Είδες τι σημαίνει το «λόγο σύντομο θα εκτελέσει ο Κύριος πάνω στη γη»; Και το θαυμαστό βέβαια είναι ότι αυτός ο σύντομος λόγος δεν έφερε μόνο σωτηρία, αλλά και δικαιοσύνη. Και όπως προείπε ο Ησαΐας: «Αν ο Κύριος Σαβαώθ δεν μας άφηνε σπέρμα, θα γινόμασταν σαν τα Σόδομα και θα μοιάζαμε με τα Γόμορρα». Πάλι εδώ δεικνύει κάτι άλλο, ότι ούτε και αυτοί οι λίγοι διασώθηκαν από δικές τους δυνάμεις. Διότι και αυτοί θα είχαν χαθεί και θα είχαν πάθει τα των Σοδόμων, δηλαδή θα είχαν υποστεί πανωλεθρία. Διότι και εκείνοι χάθηκαν όλοι σύρριζα και δεν άφησαν το παραμικρό σπέρμα τους· και αυτοί λοιπόν, λέει, θα είχαν γίνει σαν εκείνους, εάν ο Θεός δεν έδειχνε πολλή αγαθότητα και δεν τους διατηρούσε μέσω της πίστης. Αυτό άλλωστε συνέβη και κατά την αισθητή αιχμαλωσία· διότι οι περισσότεροι οδηγήθηκαν στην εξορία και χάθηκαν, ενώ μόνο λίγοι διασώθηκαν. Τι θα πούμε λοιπόν, λέει; Ότι τα έθνη που δεν επιδίωκαν τη δικαιοσύνη, κατέκτησαν τη δικαιοσύνη, και μάλιστα τη δικαιοσύνη που προέρχεται από την πίστη· ενώ ο Ισραήλ, που επιδίωκε τον νόμο της δικαιοσύνης, δεν έφτασε στον νόμο της δικαιοσύνης.

Επειδή όμως δεν θέλησε να χρησιμοποιήσει τη μακροθυμία του Θεού για μετάνοια, αλλά προετοίμασε τον εαυτό του για την οργή, ο Θεός τον χρησιμοποίησε για τη διόρθωση των άλλων, καθιστώντας μέσω της δικής του τιμωρίας τους άλλους πιο συνετούς και επιδεικνύοντας μέσω αυτού τη δύναμή Του. «Τα οποία προετοίμασε για δόξα· αυτούς τους οποίους και κάλεσε, δηλαδή εμάς, όχι μόνο από τους Ιουδαίους, αλλά και από τα έθνη». Επειδή τους χλεύαζαν για τούτο, ότι δηλαδή σώθηκαν κατά χάρη, και νόμιζαν ότι τους ντροπιάζουν, εκείνος με μεγάλη αφθονία επιχειρημάτων αναιρεί αυτή την υπόνοια. Διότι, εάν το γεγονός έφερε δόξα στον Θεό, πολύ περισσότερο έφερε δόξα σε εκείνους μέσω των οποίων δοξάστηκε και ο Θεός. «Όπως λέει και στον Ωσηέ: Θα καλέσω εκείνον που δεν είναι λαός μου, λαό μου, και την μη αγαπημένη, αγαπημένη· και θα συμβεί, στον τόπο όπου τους ειπώθηκε, εσείς δεν είστε λαός μου, εκεί θα ονομαστούν υιοί του ζωντανού Θεού. Ο Ησαΐας δε ανακράζει για τον Ισραήλ: Εάν ο αριθμός των υιών Ισραήλ είναι σαν την άμμο της θάλασσας, το υπόλειμμα μόνο θα σωθεί». Και από άλλη πλευρά καθιστά τον λόγο του αξιόπιστο, επικαλούμενος προφήτες που λένε αυτά τα πράγματα. «Διότι ο Κύριος θα εκπληρώσει τον λόγο Του και θα τον συντομεύσει πάνω στη γη· και καθώς έχει προφητεύσει ο Ησαΐας, εάν ο Κύριος Σαβαώθ δεν μας είχε αφήσει σπέρμα». Δεν υπάρχει ανάγκη από μακρά διαδικασία και κόπο, αυτόν που προέρχεται από τα έργα του νόμου, λέει, αλλά η σωτηρία θα επιτευχθεί με μεγάλη συντομία.

«Μήκος» η Γραφή ονόμασε τον τρόπο της θείας οικονομίας, τόσο εξαιτίας του ύψους όσο και επειδή το μυστήριο της θείας ενανθρωπήσεως βρίσκεται πάνω από κάθε φύση. Και τον ονόμασε «πετόμενο», αφενός επειδή δεν περιέχει τίποτα το επίγειο, και αφετέρου λόγω της ταχείας και οξείας κίνησής του και, για να μιλήσουμε συνοπτικά, λόγω του ότι ο λόγος είναι συντετμημένος, περικλείοντας ολόκληρη τη σωτηρία των όντων αποκλειστικά στην καρδιά όσων σώζονται, η οποία συγκρατείται μόνο με την πίστη και την αγαθή συνείδηση. Διότι τίποτα δεν είναι ταχύτερο από το να πιστεύει κανείς, και τίποτα δεν είναι ευκολότερο από το να ομολογεί με το στόμα του τη χάρη για ό,τι πίστεψε· επειδή το πρώτο φανερώνει τη ζωντανή αγάπη εκείνου που πίστεψε προς τον Δημιουργό του, ενώ το δεύτερο τη θεοφιλή διάθεση προς τον πλησίον. Η αγάπη όμως και η γνήσια διάθεση, δηλαδή η πίστη και η αγαθή συνείδηση, είναι ολοφάνερα έργο της αφανούς κίνησης της καρδιάς, και δεν έχουν απολύτως καμία ανάγκη από εξωτερική ύλη για να γεννηθούν· διότι «συνοπτικό λόγο», λέει, «θα εφαρμόσει ο Κύριος πάνω στη γη».

Ρωμ. 9,27-28 «Το υπόλειμμα θα σωθεί». Ως προς αυτές τις ανεξιχνίαστες κρίσεις Του, «ποιος είσαι εσύ που αντιλέγεις στον Θεό;» Διότι αυτό πρέπει να κατανοηθεί από κοινού. Ή έχει ληφθεί ελλειπτικά, όπως: «εάν ο Θεός, θέλοντας να δείξει», εάν έκανε το τάδε και το δείνα, και τα πάντα προς το συμφέρον και με σοφία, πώς εσύ τολμάς να ζητάς ευθύνες για τέτοια πάνσοφα και ακατάληπτα έργα; «Διότι τον λόγο Του θα τον συντελέσει και θα τον συντέμει εν δικαιοσύνη». Ο μεν Μωσαϊκός νόμος δόθηκε με τον Θεό να προτυπώνει και να προδιαγράφει τον νόμο της χάριτος, τον δε ευαγγελικό νόμο τον δίνει «συντελώντας και συντέμνοντας», δηλαδή ολοκληρώνοντας τα πάντα και οδηγώντας τα σε ένα άριστο τέλος, μη μπορώντας να δεχθούν καμία άλλη διόρθωση ή τελείωση. —Με άλλο τρόπο: Για ποιον λόγο υπενθύμισε το «λόγον γαρ συντελών και συντέμνων»; Διότι το επισύναψε παραθέτοντάς το σαν μια αιτία για τα προαναφερθέντα. Και λέμε ότι πολύ ταιριαστά και υπερφυώς το επισύναψε για πολλές αιτίες· πρώτον μεν, επειδή είπε: «θα καλέσω αυτόν που δεν είναι λαός μου, λαό μου» και τα εξής, ώστε να μην πει κάποιος: Και τι σημαίνει αυτό; Διότι όπως κάποιοι από λαός έγιναν μη λαός, έτσι και αν από μη λαός γίνουν λαός, τίποτα δεν εμποδίζει και αυτούς να ξαναγίνουν μη λαός.

Δεν είναι έτσι, λέει· «διότι ο Κύριος θα εκτελέσει τον λόγο του πλήρως και με συντομία». Επειδή εκείνα μεν μεταβάλλονταν και μεταθέτονταν προς το καλύτερο, εφόσον όλα όφειλαν να αναμορφωθούν, τώρα όμως όχι πια, διότι η τωρινή κλήση, η πνευματική νομοθεσία και η υπόσχεση είναι τέλειες. Γι' αυτόν τον λόγο, αφενός υπενθύμισε το «διότι θα εκτελέσει τον λόγο πλήρως». Αφετέρου δε, επειδή είπε ότι «εάν ο αριθμός των υιών Ισραήλ είναι σαν την άμμο της θάλασσας» και τα εξής, για να μην πουν ότι ενώ πολλές φορές ακούσαμε πολλές υποσχέσεις, είτε δεν τις λάβαμε καθόλου είτε τις λάβαμε μετά από μακρύ και πολύ χρόνο —διότι πράγματι πολλές τις έχαναν εξαιτίας της αχαριστίας και της αγνωμοσύνης τους—· για να μην τα λένε λοιπόν αυτά οι Ιουδαίοι, δεν είναι έτσι και τώρα, λέει, αλλά, εάν μόνο το θέλετε, η σωτηρία βρίσκεται ολοκληρωμένη και άμεσα στα χέρια σας. Και αυτά μεν ειπώθηκαν, επειδή πολύ ταιριαστά τα συνέδεσε. Περιέχει όμως και ξεχωριστή διδασκαλία —διότι τέτοιο είναι το χαρακτηριστικό του θεσπέσιου— καθώς συνδέει και ακολουθεί λογικά τα όσα λέγονται στη συνέχεια με τα προηγούμενα, και πάλι αναβλύζει μέσα από αυτά μια ξεχωριστή έννοια και διδασκαλία· επειδή, όντας πάρα πολύ γόνιμος στα νοήματα, με πολύ σύντομα λόγια περιλαμβάνει πολλές και ποικίλες σκέψεις. Έτσι και τώρα λέει: Μη νομίζετε, ω Ιουδαίοι, ότι η ευαγγελική νομοθεσία θα καταργηθεί όπως η Μωσαϊκή.