Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 9:30

Ή νομίζεις, Ιουδαίε, ότι ο Ισαάκ προτιμήθηκε από τον Ισμαήλ και από τα παιδιά που γέννησε στον Αβραάμ η Χετούρα εξαιτίας της Σάρρας; Και τι θα έλεγες για τη Ρεβέκκα; Διότι εδώ έχουμε και μία μητέρα και μία σύλληψη, αφού τα παιδιά ήταν δίδυμα· αυτό σημαίνει το “από έναν κοίτη έχουσα”, ότι δηλαδή κατά τον ίδιο καιρό συνέλαβε και τους δύο. Κι όμως, ο ένας ήταν θεοφιλής, ενώ ο άλλος ανάξιος της θείας πρόνοιας. Και ο Θεός δεν περίμενε να δοκιμαστούν τα πράγματα στην πράξη, αλλά προανήγγειλε τη διαφορά τους ήδη από όσα κυοφορούνταν· και την προανήγγειλε, επειδή προγνώριζε την προαίρεση του καθενός. Διότι η εκλογή δεν είναι άδικη, αλλά ανταποκρίνεται στην προαίρεση των ανθρώπων, όπως έχει γραφεί: «Τον Ιακώβ αγάπησα, ενώ τον Ησαύ εμίσησα». Διότι αυτό που είπε ο Θεός στον Αβραάμ, ότι «στον Ισαάκ θα σου ονομαστεί σπέρμα», δείχνει πως ούτε όλο το γένος έλαβε μέρος στην ευλογία· γιατί ο Θεός δεν προσέχει στη φύση, αλλά ζητεί πίστη και αρετή, όπως λέγει και στον Ωσηέ: «Θα ονομάσω τον Μη λαό μου, Λαό μου· και τη Μη αγαπημένη, Αγαπημένη· και θα γίνει στον τόπο όπου τους ειπώθηκε· Εσείς δεν είστε λαός μου, εκεί θα ονομαστούν υιοί του ζώντος Θεού». Διότι τα έθνη, που δεν γνώριζαν δικαιοσύνη, κατέλαβαν δικαιοσύνη· και ως δικαιοσύνη εννοεί εκείνη που προέρχεται από την πίστη. Ο δε Ισραήλ, ενώ επιδίωκε νόμο δικής του δικαιοσύνης, δεν έφθασε στη δικαιοσύνη. Γιατί; Επειδή δεν την επιδίωξε από πίστη, αλλά από έργα νόμου· διότι νόμισαν πως τους αρκούσε η κατά νόμον ζωή για να αποκτήσουν δικαιοσύνη, και περιφρόνησαν την πίστη. Γι’ αυτό ακριβώς δεν μετείχαν ούτε στις δωρεές της πίστεως· «διότι προσέκοψαν στον λίθο του προσκόμματος, καθώς έχει γραφεί· Ιδού, θέτω στη Σιών λίθο προσκόμματος και πέτρα σκανδάλου, και όποιος πιστεύει σ’ αυτόν δεν θα καταισχυνθεί». Συνηθίζουν να προσκόπτουν εκείνοι που έχουν τη διάνοιά τους στραμμένη αλλού από τις προφητείες των Γραφών και δεν θέλουν να προχωρήσουν στην οδό· αυτό ακριβώς έπαθαν οι Ιουδαίοι. Επειδή δηλαδή ήταν απορροφημένοι στα περιττά του νόμου, δεν θέλησαν να δουν τον λίθο που είχε προαναγγελθεί από τους προφήτες· παρόλο που οι προφήτες είχαν σαφώς προθεσπίσει ότι όποιος πιστεύει σ’ αυτόν θα αξιωθεί τα μέγιστα αγαθά. «Διότι έχουν ζήλο Θεού, αλλά όχι σύμφωνα με επίγνωση· επειδή αγνοούν τη δικαιοσύνη του Θεού και ζητούν να στήσουν τη δική τους δικαιοσύνη, δεν υποτάσσονται στη δικαιοσύνη του Θεού». Διότι το τέλος του νόμου είναι ο Χριστός, προς δικαιοσύνη για κάθε πιστεύοντα· επειδή ο νόμος οδήγησε όλους εμάς, δηλαδή ολόκληρη την ανθρώπινη φύση, προς τον Δεσπότη Χριστό. Στείλε το επόμενο.

Τέτοια είναι η πίστη· με σύντομα λόγια εμπεριέχει τη σωτηρία. Διότι, λέει, αν ομολογήσεις με το στόμα σου ως Κύριο τον Ιησού και πιστέψεις με την καρδιά σου ότι ο Θεός τον ανέστησε από τους νεκρούς, θα σωθείς. Είδες τι σημαίνει το «λόγο σύντομο θα εκτελέσει ο Κύριος πάνω στη γη»; Και το θαυμαστό βέβαια είναι ότι αυτός ο σύντομος λόγος δεν έφερε μόνο σωτηρία, αλλά και δικαιοσύνη. Και όπως προείπε ο Ησαΐας: «Αν ο Κύριος Σαβαώθ δεν μας άφηνε σπέρμα, θα γινόμασταν σαν τα Σόδομα και θα μοιάζαμε με τα Γόμορρα». Πάλι εδώ δεικνύει κάτι άλλο, ότι ούτε και αυτοί οι λίγοι διασώθηκαν από δικές τους δυνάμεις. Διότι και αυτοί θα είχαν χαθεί και θα είχαν πάθει τα των Σοδόμων, δηλαδή θα είχαν υποστεί πανωλεθρία. Διότι και εκείνοι χάθηκαν όλοι σύρριζα και δεν άφησαν το παραμικρό σπέρμα τους· και αυτοί λοιπόν, λέει, θα είχαν γίνει σαν εκείνους, εάν ο Θεός δεν έδειχνε πολλή αγαθότητα και δεν τους διατηρούσε μέσω της πίστης. Αυτό άλλωστε συνέβη και κατά την αισθητή αιχμαλωσία· διότι οι περισσότεροι οδηγήθηκαν στην εξορία και χάθηκαν, ενώ μόνο λίγοι διασώθηκαν. Τι θα πούμε λοιπόν, λέει; Ότι τα έθνη που δεν επιδίωκαν τη δικαιοσύνη, κατέκτησαν τη δικαιοσύνη, και μάλιστα τη δικαιοσύνη που προέρχεται από την πίστη· ενώ ο Ισραήλ, που επιδίωκε τον νόμο της δικαιοσύνης, δεν έφτασε στον νόμο της δικαιοσύνης.

Διότι δύο είναι τα ζητούμενα: ότι και τα έθνη επέτυχαν, και χωρίς να επιδιώκουν επέτυχαν, δηλαδή χωρίς να καταβάλουν προσπάθεια. Και πάλι, στην περίπτωση των Ιουδαίων, υπάρχουν ομοίως δύο απορίες: ότι και ο Ισραήλ δεν επέτυχε, και, μολονότι κατέβαλλε προσπάθεια, δεν επέτυχε. Γι' αυτό και έχει χρησιμοποιήσει τις λέξεις με μεγαλύτερη έμφαση· διότι δεν είπε ότι «Απέκτησε δικαιοσύνη», αλλά ότι την «Κατέλαβε». Διότι το πιο πρωτοφανές και παράδοξο είναι τούτο: ότι εκείνος που επιδίωκε δεν κατέλαβε, ενώ εκείνος που δεν επιδίωκε κατέλαβε. Και φαίνεται μεν ότι τους κάνει χάρη με το να λέει «Επιδιώκοντας»· ύστερα όμως επιφέρει το καίριο πλήγμα. Επειδή ακριβώς έχει να προβάλει μια ισχυρή λύση, δεν φοβάται καθόλου να κάνει την αντίθεση οξύτερη. Γι' αυτόν τον λόγο δεν συζητά καν περί πίστεως και της δικαιοσύνης που πηγάζει από αυτήν, αλλά αποδεικνύει ότι, πριν από την πίστη, ακόμη και στα δικά τους ζητήματα, είχαν ηττηθεί και καταδικαστεί. «Διότι εσύ μεν, ω Ιουδαίε», λέει, «δεν βρήκες ούτε τη δικαιοσύνη που προέρχεται από τον νόμο· διότι τον παρέβης και έγινες υπόλογος στην κατάρα· αυτοί όμως, οι οποίοι δεν προσήλθαν δια του νόμου αλλά από άλλη οδό, βρήκαν δικαιοσύνη μεγαλύτερη από αυτήν, δηλαδή την προερχόμενη από την πίστη»· αυτό ακριβώς, εξάλλου, έλεγε και παραπάνω.

Είδες πώς εκείνο το δυσεπίλυτο ζήτημα, το οποίο ερευνάται από πολλούς, βρίσκεται ήδη από παλιά καταγεγραμμένο στα προφητικά λόγια και επιλύεται με σαφήνεια; Και ποιο είναι αυτό; Άκουσες τον Παύλο που έλεγε προηγουμένως: Τι θα πούμε, λοιπόν; Ότι τα έθνη, που δεν επιδίωκαν τη δικαιοσύνη, κατέκτησαν τη δικαιοσύνη· ο Ισραήλ, όμως, που επιδίωκε τον νόμο της δικαιοσύνης, δεν έφτασε στον νόμο της δικαιοσύνης.

Αυτό ακριβώς λέει και ο Ησαΐας εδώ· διότι το «Βρέθηκα από εκείνους που δεν με αναζητούσαν, έγινα φανερός σε εκείνους που δεν με ρωτούσαν», ταυτίζεται με το να πει κανείς ότι «Τα έθνη που δεν επιδίωκαν τη δικαιοσύνη, κατέκτησαν τη δικαιοσύνη». Έπειτα, αποδεικνύοντας ότι αυτό που συνέβη δεν οφειλόταν αποκλειστικά στη χάρη του Θεού, αλλά και στη βούληση εκείνων που προσήλθαν, όπως ακριβώς και η έκπτωση των άλλων προήλθε από την εριστικότητα εκείνων που απείθησαν, άκου τι πρόσθεσε· Προς δε τον Ισραήλ λέει· «Όλη την ημέρα άπλωσα τα χέρια μου προς λαό απειθή και αντιλέγοντα»· αποκαλώντας εδώ «ημέρα» ολόκληρο τον παρελθόντα χρόνο· και το ότι άπλωσε τα χέρια σημαίνει την κλήση, την έλξη και την παράκληση προς αυτούς. Στη συνέχεια, αποδεικνύοντας ότι η ενοχή είναι εξολοκλήρου δική τους, λέει· «Προς λαό απειθή και αντιλέγοντα».

Ο Παύλος δε, γράφοντας προς τους Ρωμαίους, έλεγε: «Τι λοιπόν; Εκείνο που επιζητούσε ο Ισραήλ, δεν το πέτυχε· η δε εκλογή το πέτυχε». Και πάλι: «Τι θα πούμε λοιπόν; Ότι τα έθνη που δεν επιδίωκαν τη δικαιοσύνη, κατέκτησαν τη δικαιοσύνη· ο Ισραήλ όμως, ενώ επιδίωκε τον νόμο της δικαιοσύνης, δεν έφτασε στον νόμο της δικαιοσύνης». Διότι είναι πράγματι άξιο εκπλήξεως, πώς αυτοί που ανατράφηκαν με τα προφητικά βιβλία, και άκουγαν καθημερινά τον Μωυσή να λέει αναρίθμητα πράγματα για την παρουσία του Χριστού, καθώς και τους υπόλοιπους προφήτες έπειτα από αυτόν, και επιπλέον έβλεπαν τον ίδιο τον Χριστό να θαυματουργεί καθημερινά για αυτούς, και να μιλάει μόνο σε αυτούς, και να μην επιτρέπει προσωρινά ούτε στους μαθητές του να βαδίσουν σε δρόμο εθνικών ή να εισέλθουν σε πόλη Σαμαρειτών, ούτε και ο ίδιος να το πράττει αυτό, αλλά να επαναλαμβάνει διαρκώς ότι έχει αποσταλεί στα χαμένα πρόβατα του οίκου Ισραήλ· όμως, παρόλο που και τα θαύματα απολάμβαναν, και τους προφήτες άκουγαν καθημερινά, και είχαν τον ίδιο να τους τα υπενθυμίζει συνεχώς, τύφλωσαν τόσο ολοκληρωτικά και κούφαναν τον εαυτό τους, ώστε με κανένα από αυτά να μην μπορέσουν να οδηγηθούν προς την πίστη του Χριστού.

Αγνοώντας, λέει, τη δικαιοσύνη του Θεού, και ζητώντας να επιβάλουν τη δική τους δικαιοσύνη, δεν υποτάχθηκαν στη δικαιοσύνη του Θεού. Γι' αυτό τα έπαθαν αυτά. Και πάλι, ερμηνεύοντας το ίδιο ακριβώς με άλλον τρόπο, λέει: Τι, λοιπόν, θα πούμε; Ότι τα έθνη που δεν επιδίωκαν δικαιοσύνη, κατέκτησαν δικαιοσύνη, και μάλιστα δικαιοσύνη που προέρχεται από την πίστη· ενώ ο Ισραήλ, που επιδίωκε τον νόμο της δικαιοσύνης, δεν έφτασε στον νόμο της δικαιοσύνης. Πες μου και γιατί; Επειδή δεν τον αναζήτησαν με βάση την πίστη· διότι σκόνταψαν στον λίθο του προσκόμματος. Αυτό δε που λέει, σημαίνει το εξής: Η απιστία τους αποτέλεσε την αιτία των κακών τους· και αυτήν τη γέννησε η αλαζονεία. Επειδή, δηλαδή, πριν από αυτό πλεονεκτούσαν έναντι των Ελλήνων, καθώς είχαν λάβει τον νόμο, γνώριζαν τον Θεό, και είχαν όσα άλλα αναφέρει ο Παύλος, όταν μετά την παρουσία του Χριστού είδαν να καλούνται μέσω της πίστεως με την ίδια ισοτιμία και εκείνοι και αυτοί, και πως ο προερχόμενος από την περιτομή δεν υπερέχει καθόλου απέναντι σε αυτόν που προέρχεται από τα έθνη μετά την αποδοχή της πίστης, επλήγησαν από την αλαζονεία φτάνοντας στον φθόνο, και δεν άντεξαν την άρρητη και υπερβάλλουσα φιλανθρωπία του Δεσπότη.

Και δεν είπε: «Εγώ είμαι αυτός που σε θεράπευσε, αυτός που σου είπε: Πήγαινε, νίψου στον Σιλωάμ»· αλλά, αποσιωπώντας όλα εκείνα, λέει: «Πιστεύεις στον Υιό του Θεού;». Έπειτα εκείνος, φανερώνοντας τη μεγάλη του προθυμία, τον προσκύνησε αμέσως· πράγμα που έπραξαν λίγοι από όσους θεραπεύτηκαν, όπως οι λεπροί και ίσως κάποιος άλλος, φανερώνοντας με αυτόν τον τρόπο τη θεία Του δύναμη. Διότι, για να μη νομίσει κανείς ότι αυτά που ειπώθηκαν ήταν μόνον λόγια, πρόσθεσε και την πράξη. Αφού δε τον προσκύνησε, λέει ο Χριστός: «Για κρίση ήλθα εγώ στον κόσμο, ώστε εκείνοι που δεν βλέπουν να δουν, και εκείνοι που βλέπουν να γίνουν τυφλοί». Αυτό λέει και ο Παύλος: «Τι θα πούμε λοιπόν; Ότι τα έθνη που δεν επιδίωκαν τη δικαιοσύνη, κατέκτησαν δικαιοσύνη, και μάλιστα δικαιοσύνη που προέρχεται από την πίστη στον Ιησού· ενώ ο Ισραήλ, που επιδίωκε τον νόμο της δικαιοσύνης, δεν έφτασε στον νόμο της δικαιοσύνης».

Αυτό άλλωστε τους καταλόγιζε και ο Παύλος λέγοντας ότι, αγνοώντας τη δικαιοσύνη του Θεού και ζητώντας να εγκαθιδρύσουν τη δική τους, δεν υποτάχθηκαν στη δικαιοσύνη του Θεού. Και πάλι: Τι, λοιπόν, θα πούμε; Ότι τα έθνη, τα οποία δεν επιδίωκαν τη δικαιοσύνη, κατέκτησαν τη δικαιοσύνη· ο Ισραήλ όμως, που επιδίωκε τον νόμο της δικαιοσύνης, δεν έφτασε στον νόμο της δικαιοσύνης.

Διότι τέτοιο πράγμα είναι η πίστη· με λίγα λόγια περιέχει τη σωτηρία: «Θα είχαμε γίνει σαν τα Σόδομα και θα είχαμε μοιάσει με τα Γόμορρα». Και εδώ αποδεικνύει ότι ούτε καν αυτοί οι λίγοι δεν σώθηκαν από μόνοι τους, εάν ο Θεός δεν επεδείκνυε πολλή αγαθότητα. «Τι θα πούμε, λοιπόν; Ότι τα έθνη που δεν επιδίωκαν τη δικαιοσύνη, κατέκτησαν τη δικαιοσύνη, και μάλιστα τη δικαιοσύνη που προέρχεται από την πίστη. Ενώ ο Ισραήλ, που επιδίωκε τον νόμο της δικαιοσύνης, δεν έφτασε σε αυτόν τον νόμο. Γιατί; Διότι δεν στηρίχθηκε στην πίστη, αλλά στα έργα του νόμου». Αυτή είναι η πιο σαφής λύση. Διότι, αφού απέδειξε τον ισχυρισμό του και από τα ίδια τα γεγονότα, λέγοντας ότι: «Δεν είναι Ισραηλίτες όλοι όσοι προέρχονται από τον Ισραήλ»· και από τους προγόνους, τον Ιακώβ και τον Ησαύ, και από εκείνους που τιμωρήθηκαν και εκείνους που σώθηκαν· καθώς και από τους προφήτες, τον Ωσηέ και τον Ησαΐα, τώρα παραθέτει την κυριότερη λύση.

«Όσο έχετε το φως, να πιστεύετε στο φως, για να γίνετε υιοί του φωτός.» «Εκείνος που πιστεύει σε εμένα, τα έργα που κάνω εγώ, θα τα κάνει και εκείνος, και μεγαλύτερα από αυτά θα κάνει.» «Μακάριοι όσοι δεν είδαν και πίστεψαν.» «Τι θα πούμε λοιπόν; Ότι τα έθνη που δεν επιδίωκαν τη δικαιοσύνη, κατέκτησαν τη δικαιοσύνη, και μάλιστα τη δικαιοσύνη που προέρχεται από την πίστη· ενώ ο Ισραήλ, που επιδίωκε τον νόμο της δικαιοσύνης, δεν έφτασε στον νόμο της δικαιοσύνης. Γιατί; Διότι δεν την επιδίωξαν εκ πίστεως, αλλά σαν να προερχόταν από τα έργα. Επειδή σκόνταψαν στον λίθο του προσκόμματος, καθώς είναι γραμμένο: Ιδού, θέτω στη Σιών λίθο προσκόμματος, και πέτρα σκανδάλου, και όποιος πιστεύει σε αυτόν, δεν θα καταισχυνθεί.» «Γνωρίζοντας ότι δεν δικαιώνεται ο άνθρωπος από τα έργα του νόμου, ειμή μόνο διά της πίστεως στον Ιησού Χριστό, και εμείς πιστέψαμε στον Χριστό Ιησού, για να δικαιωθούμε εκ πίστεως του Ιησού Χριστού, και όχι από τα έργα του νόμου· διότι από τα έργα του νόμου δεν πρόκειται να δικαιωθεί καμία σάρκα.» «Διότι εν Χριστώ Ιησού, ούτε η περιτομή έχει κάποια ισχύ, ούτε η ακροβυστία, αλλά η πίστη που ενεργείται διά της αγάπης.» «Πίστη είναι η υπόσταση των πραγμάτων που ελπίζουμε, η απόδειξη των πραγμάτων που δεν βλέπουμε. Διότι χάρη σε αυτήν έλαβαν καλή μαρτυρία οι προπάτορες. Χωρίς πίστη είναι αδύνατον να ευαρεστήσει κανείς τον Θεό. Διότι εκείνος που προσέρχεται στον Θεό πρέπει να πιστέψει ότι υπάρχει, και ότι γίνεται μισθαποδότης σε αυτούς που τον αναζητούν.» «Να γυμνάζεις τον εαυτό σου στην ευσέβεια.»

Ρωμ. 9,29-30 Με αυτά τους φοβερίζει και τους επιτιμά ως εξής: εάν δεν πιστέψουν οπωσδήποτε κάποιοι από εσάς στον Χριστό, σε τίποτα δεν θα διαφέρατε από τα Σόδομα και τα Γόμορρα, ακόμη κι αν υπερηφανεύεστε για τη συγγένειά σας με τον Αβραάμ. Ή μάλλον η προφητική ρήση πρέπει να εκληφθεί σε σχέση με το ότι θα «ποιήσει» τον «συντετμημένον λόγον», δηλαδή: εάν δεν το έκανε αυτό ο Κύριος, και δεν μας έδινε τον τέλειο νόμο του Ευαγγελίου μέσω του Υιού Του για τη δικαίωση και τη σωτηρία μας, όλοι «ως Σόδομα αν εγενήθημεν» (θα είχαμε γίνει σαν τα Σόδομα) κ.ε. Διότι το «σπέρμα» σημαίνει τον ευαγγελικό λόγο, όπως λέει και ο Κύριος: «εξήλθεν ο σπείρων του σπείραι». Το δε «εγκατέλιπεν» σημαίνει ότι όχι μόνο, λέει, έσπειρε, αλλά και δεν το άφησε να αρπαχτεί από τα πετεινά ή να καταστραφεί από κάποια άλλα άγρια και ακάθαρτα πνεύματα ή λογισμούς, αλλά και το έσπειρε και το διατήρησε, ώστε να μείνει σε εμάς ως υπόλοιπο και να προχωρήσει σε καλλιέργεια και καρποφορία. Θα μπορούσες επίσης να εκλάβεις ως «σπέρμα» τους Αποστόλους, οι οποίοι, αφού ξεχωρίστηκαν από όλους τους Ιουδαίους δίκην σπόρου, αφέθηκαν στην οικουμένη και καλλιέργησαν όλα τα έθνη για την Εκκλησία του Χριστού· διότι και στο Ευαγγέλιο η παραβολή του προζυμιού, η οποία εφαρμόζεται και σε αυτούς, έχει ερμηνευθεί έτσι από όχι λίγους Πατέρες μας.

Όσον αφορά λοιπόν, λέει, στην απιστία των Ιουδαίων, «θα είχαμε γίνει σαν τα Σόδομα και τα Γόμορρα», αλλά το σπέρμα που μας άφησε ως υπόλοιπο ο Κύριος Σαβαώθ, δηλαδή οι απόστολοι, και τα έθνη που καρποφόρησαν και ανέδειξαν τον αγρό πολύκαρπο, αποδεικνύουν από τα ίδια τα πράγματα ότι οι υποσχέσεις που δόθηκαν στον Αβραάμ ανθούν και εκπληρώνονται σε αυτούς. «Ότι τα έθνη που δεν επιδίωκαν τη δικαιοσύνη». Απαιτείς εξηγήσεις, λέει, για ποιο λόγο λογίζονται ως σπέρμα του Αβραάμ εκείνοι που δεν προέρχονται από την περιτομή· γιατί αυτός που «δεν ήταν λαός» έγινε «λαός», και όσοι προέρχονται από την περιτομή αποβάλλονται. Είπα βέβαια πολλά, ότι δηλαδή δεν πρέπει καθόλου να ζητάς εξηγήσεις για αυτά, διότι και σε σένα τον Ιουδαίο έχουν συμβεί πολλά για τα οποία αγνοείς τους λόγους· ο Ιακώβ που προτιμήθηκε έναντι του Ησαύ πριν καν πράξει κάτι, όσοι καταδικάστηκαν σε θάνατο για την κατασκευή του μόσχου αν και όλοι είχαν εκπέσει στη δυσέβεια, ο Φαραώ, και μύρια άλλα. Τώρα όμως σου προσθέτω και τούτο, ότι γι' αυτόν τον λόγο εκείνοι από τα έθνη λογίστηκαν ως σπέρμα του Αβραάμ, ενώ εσύ πλέον όχι, διότι εκείνοι μέσω της πίστεως «κατέκτησαν τη δικαίωση» και τη σωτηρία την προερχόμενη «από την πίστη», ενώ εσύ, επειδή υπερηφανεύεσαι ότι θα δικαιωθείς μέσω των έργων του νόμου και περιφρονείς τη δικαίωση μέσω της πίστεως, εύλογα αποδείχθηκες ξένος προς το σπέρμα του Αβραάμ ο οποίος δικαιώθηκε μέσω της πίστεως, και αντί για «λαός» έγινες «μη λαός», και εξέπεσες από τη σωτηρία των πιστών.