Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΡΩΜΑΙΟΥΣ 9:6

«Και δεν γράφτηκε μόνο γι’ αυτόν ότι του λογαριάστηκε για δικαιοσύνη, αλλά και για μας, στους οποίους μέλλει να λογαριαστεί, δηλαδή σ’ εκείνους που πιστεύουν σε Αυτόν που ανέστησε από τους νεκρούς τον Κύριό μας Ιησού Χριστό». — «Διότι δεν είναι όλοι όσοι προέρχονται από τον Ισραήλ σπέρμα του Αβραάμ, αλλά ζητεί τη συγγένεια της αρετής· ούτε, επειδή είναι σπέρμα του Αβραάμ, είναι όλοι τέκνα του Θεού· αλλά “στον Ισαάκ θα ονομαστεί για σένα σπέρμα”, δηλαδή, δεν είναι τα τέκνα της σάρκας αυτά τέκνα του Θεού, αλλά τα τέκνα της επαγγελίας λογαριάζονται ως σπέρμα». Τέκνα της Σάρρας ονομάζει όσα γεννήθηκαν σύμφωνα με τη φυσική ακολουθία· τέκνα δε της επαγγελίας, όσα δόθηκαν κατά χάριν εξαιτίας της πίστεως· διότι λόγος επαγγελίας είναι αυτός: «Κατά τον καιρό αυτόν θα έρθω, και η Σάρρα θα έχει υιό». Όταν η φύση είχε πια αρνηθεί, τότε, με θεία φιλοτιμία, αναδείχθηκε πατέρας. Γιατί λοιπόν υπερηφανεύεσαι, Ιουδαίε, σαν να ονομάζεσαι μόνο εσύ σπέρμα του Αβραάμ; Και ο Ισμαήλ ήταν υιός του Αβραάμ και πρωτότοκος. Αν όμως νομίζεις ότι εκείνος αποκλείστηκε από τη συγγένεια επειδή ήταν γιος δούλης, να ξέρεις ότι η Γραφή έχει ως συνήθεια να γενεαλογεί από τους πατέρες και όχι από τις μητέρες· και οι γεννημένοι από τη Χετούρα — διότι αυτή ήταν ελεύθερη — δεν ονομάζονται σπέρμα του Αβραάμ. Και οι δώδεκα υιοί του Ιακώβ γεννήθηκαν από διαφορετικές μητέρες, και οι τέσσερις από αυτές ήταν δούλες· όμως όλοι ονομάζονται Ισραήλ και δεν ζημιώθηκαν καθόλου από τη δουλεία των μητέρων τους. Και όχι μόνο αυτοί, αλλά και η Ρεβέκκα, ενώ είχε συλλάβει από έναν, τον Ισαάκ, τον πατέρα μας — διότι προτού ακόμη γεννηθούν και προτού πράξουν κάτι αγαθό ή κακό, για να μείνει σταθερή η κατ’ εκλογήν πρόθεση του Θεού, όχι από έργα αλλά από Αυτόν που καλεί —, ειπώθηκε σ’ αυτήν: «Ο μεγαλύτερος θα δουλεύσει στον μικρότερο».

Και ότι, λόγω της αχαριστίας των Ιουδαίων, άλλαξε την πρώτη διαθήκη και συνέταξε άλλη, καινή, λέγει μέσω του προφήτη Ιερεμία: «Ιδού, εγώ συνάπτω με τον οίκο του Ισραήλ καινή διαθήκη» —αλλά «δεν είναι Ισραήλ όλοι όσοι κατάγονται από τον Ισραήλ— όχι σαν τη διαθήκη την οποία συνήψα με τους πατέρες τους, όταν αυτοί εξήλθαν από την Αίγυπτο». Και προσθέτει: «Διότι αυτοί δεν παρέμειναν πιστοί στη διαθήκη μου, και εγώ αδιαφόρησα γι' αυτούς, λέγει ο Κύριος». Εάν συγκαταλέγεσαι σε αυτούς για τους οποίους αδιαφόρησε, δεν είσαι κληρονόμος, αλλά αποκληρωμένος. Ας δούμε λοιπόν τι λέγει ο διαθέτης περί του κληρονόμου: Βούλομαι και διατάσσω, αυτός που με ευαρέστησε στα πάντα να είναι κληρονόμος μου, ακόμη κι αν είναι ξένος. Εάν δε έχει υιούς που τον λύπησαν, εκθέτει εγγράφως τις εναντίον τους αιτίες, και τους καθιστά αποκληρωμένους. Ας προσκομιστεί, ω Ιουδαίε, η διαθήκη. Εσύ την έλαβες αυτήν όχι ως δική σου διαθήκη, αλλά ως παρακαταθήκη.

Επειδή δικοί τους ήταν οι πατέρες, και τα άλλα. Ενώ λοιπόν τα πράγματα πήγαιναν γι' αυτούς σχεδόν κατ' ευχήν, κατέληξαν σε απροσδόκητο τέλος και αστόχησαν στις ελπίδες τους. Πώς να μην είναι αληθινά φοβερό αυτό που συνέβη στους άθλιους αυτούς; <Όχι όμως ότι έχει εκπέσει ο λόγος του Θεού.> Ο λόγος είναι ακριβής. Διότι λέει ότι σε καμία περίπτωση δεν διαψεύστηκε, δηλαδή ότι δεν είναι δυνατόν να εκπέσει από την αλήθεια ο λόγος του Θεού. Διότι ο Θεός των όλων υποσχέθηκε ομολογουμένως στον Αβραάμ στην αρχή ότι θα γίνει πατέρας πολλών. Και πάλι: «Πληθαίνοντας θα πληθύνω το σπέρμα σου σαν τα άστρα του ουρανού στο πλήθος». Έπρεπε λοιπόν ο Αβραάμ να αναδειχθεί πατέρας όχι μόνο εκείνων που προέρχονταν από τον Ισραήλ. Διότι ένα ήταν το έθνος που προήλθε από αυτόν, ενώ αναρίθμητα είναι όσα υπάρχουν σε όλη τη γη, τα οποία έχουν τεθεί ως τέκνα του Αβραάμ, εφόσον προέρχονται από την επαγγελία και «ακολουθούν τα ίχνη της πίστης που είχε ενώ βρισκόταν στην ακροβυστία», σύμφωνα με τα γεγραμμένα. Διότι, όπως λέει κάπου ο ίδιος ο μακάριος Παύλος: «Η επαγγελία στον Αβραάμ, για το ότι θα είναι κληρονόμος του κόσμου, δεν δόθηκε μέσω του νόμου, αλλά μέσω της δικαιοσύνης της πίστεως. Διότι εάν κληρονόμοι είναι οι εκ του νόμου», λέει, «τότε έχει κενωθεί η πίστη και έχει καταργηθεί η επαγγελία».

Αλλά για να δούμε ότι τα λεγόμενα αληθεύουν και στην περίπτωση των Ιουδαίων, ας θυμηθούμε τα λόγια του Ιωάννη, του αγίου Βαπτιστή εννοώ. Διότι, αποδεικνύοντάς τους ως έωλο και παρωχημένο το καύχημα της συγγένειάς τους με τον Αβραάμ, λέει: «Και μη λέγετε μέσα σας, έχουμε πατέρα τον Αβραάμ· διότι ο Θεός μπορεί από τις πέτρες αυτές να αναστήσει σπέρμα στον Αβραάμ». Επειδή δηλαδή είχε λεχθεί προς αυτόν από τον Θεό: «Θα πληθύνω πάρα πολύ το σπέρμα σου σαν τα άστρα του ουρανού», ο λαός των Ιουδαίων, στηριζόμενος στο ότι αυτός που έδωσε την υπόσχεση έπρεπε οπωσδήποτε να αποδειχθεί αληθής, υπερηφανευόταν πολύ και δεν περίμενε με κανέναν τρόπο ότι θα εξέπιπτε ποτέ από τη συγγένεια με τον πρόγονο, ώστε να διασώζεται έτσι η θεία υπόσχεση. Αλλά, εξαφανίζοντάς τους και αυτή την ελπίδα, ο μακάριος Βαπτιστής λέει πάρα πολύ καθαρά ότι «ο Θεός μπορεί από τις πέτρες αυτές να αναστήσει τέκνα στον Αβραάμ». Σε αυτά συνηγορεί και ο μακάριος Παύλος λέγοντας τα εξής: «Διότι δεν είναι Ισραήλ όλοι όσοι προέρχονται από τον Ισραήλ, ούτε επειδή είναι σπέρμα του Αβραάμ, είναι όλοι τέκνα του». Αφού λοιπόν αποδεικνύεται από παντού ως αληθινό ότι ο Θεός αναγνωρίζει μόνο τη συγγένεια που βασίζεται στο ήθος και στον τρόπο ζωής, φαίνεται πλέον μάταιο να καυχάται κανείς για άγιους και αγαθούς προγόνους, ενώ ταυτόχρονα υστερεί και απέχει μακριά από την αρετή εκείνων.

Διότι, όπως γράφει ο μακάριος Παύλος: «Κανείς δεν παίρνει μόνος του αυτή την τιμή, αλλά μόνο όταν καλείται από τον Θεό, όπως ακριβώς και ο Χριστός δεν δόξασε τον εαυτό Του για να γίνει αρχιερέας, αλλά Εκείνος που Του είπε: Συ είσαι ιερέας στον αιώνα κατά την τάξη του Μελχισεδέκ.» Διότι, όντας Θεός εκ φύσεως και Κύριος των πάντων, και δεχόμενος τη λατρεία από όλους, επειδή έγινε άνθρωπος, ονομάστηκε και δικός μας αρχιερέας. Λέγεται δε ότι έλαβε και τη δόξα του Δαβίδ, δηλαδή την εξουσία και τη βασιλεία επί του Ισραήλ. Και λέγοντας Ισραήλ δεν εννοούμε βεβαίως τον κατά σάρκα, αλλά τον κατά πνεύμα και νοητό. Διότι δεν είναι, λέει, όλοι όσοι προέρχονται από τον Ισραήλ, ο πραγματικός Ισραήλ, ούτε επειδή είναι σπέρμα του Αβραάμ είναι όλοι τέκνα του, αλλά όσοι έχουν δικαιωθεί μέσω της πίστεως, ακολουθώντας τα ίχνη του πατέρα Αβραάμ, αυτοί είναι και τέκνα του, και ονομάζονται υιοί της επαγγελίας και Ισραήλ. Αφού λοιπόν αναδείχθηκε ο Χριστός αρχιερέας όλων μας, λέγει ότι δεν θα υπάρξει κανείς που να αντιλέγει. Διότι δεν θα κατορθώσει τίποτα ο εχθρός εναντίον του, και ο υιός της ανομίας δεν θα μπορέσει πλέον να τον κακοποιήσει. Αλλά και με άλλον τρόπο. Διότι ο μεν Ισραήλ αντέλεξε, αλλά τα έθνη δέχθηκαν με χαρά να βασιλεύονται από Αυτόν. Γι' αυτό, άλλωστε, βρίσκεται να λέει δια της φωνής του Δαβίδ, για μεν τον Ισραήλ: «Λύτρωσέ με από τις αντιλογίες του λαού», ενώ για τα έθνη: «Θα με καταστήσεις κεφαλή των εθνών· λαός τον οποίο δεν γνώριζα με υπηρέτησε, με την πρώτη ακοή με υπάκουσε.»

Διότι έχουν γίνει αλλότριοι της οικειότητας με τον Θεό και ξένοι προς τις επαγγελίες· επειδή «δεν είναι όλοι οι προερχόμενοι από τον Ισραήλ, ούτε επειδή είναι σπέρμα του Αβραάμ, όλοι τους τέκνα· αλλά τα τέκνα της επαγγελίας, αυτά λογίζονται ως σπέρμα», δηλαδή, οι προερχόμενοι από την πίστη στον Χριστό. Διότι μέσω της πίστης δικαιώθηκε ο προπάτορας Αβραάμ. Εφόσον λοιπόν αφαιρέθηκε, λέει, η διαθήκη που είχε γίνει προς αυτούς, να μην τους υπολογίζετε ως ανθρώπους, δηλαδή να θεωρήσετε ότι δεν είναι άξιοι κανενός λόγου. <Πένθησε η γη, ντροπιάστηκε ο Λίβανος, έλη έγινε ο Σαρών. Φανερή θα γίνει η Γαλιλαία και ο Κάρμηλος.> Ο Λίβανος είναι ένα από τα πλέον επιφανέστατα όρη της Φοινίκης, κατάφυτο με κέδρους και άλλα δέντρα. Με αυτό το όρος συνηθίζει η θεόπνευστη Γραφή να παρομοιάζει τη συναγωγή των Ιουδαίων, καθώς έχει πλήθος κατοίκων που ξεπερνά κάθε αριθμό, όπως άλλωστε λέει προς αυτήν και μέσω της φωνής άλλου προφήτη: «Άνοιξε, Λίβανε, τις πύλες σου». Πένθησε λοιπόν η γη, και όχι απλώς όλη η γη, αλλά μόνο η γη των Ιουδαίων που υπέστη τη λεηλασία από τους Ρωμαίους. Πιθανόν δε επειδή εγκαταλείφθηκε από τον Θεό και απομακρύνθηκε από την προερχόμενη από Αυτόν ευφροσύνη. Ντροπιάστηκε επίσης και ο Λίβανος, δηλαδή η Ιερουσαλήμ.

Και θα αγαλλιάσουν οι φτωχοί και οι ενδεείς. Διότι θα αναζητήσουν νερό, και δεν θα υπάρχει· και η γλώσσα τους ξεράθηκε από τη δίψα. Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός, εγώ θα εισακούσω, ο Θεός του Ισραήλ, και δεν θα τους εγκαταλείψω. Επομένως, οι εχθροί του θείου κηρύγματος και εκείνοι που ανακόπτουν τον δρόμο σου, ω Ισραήλ, λέει, θα πορευθούν προς την απώλεια. Εσύ όμως θα ευφρανθείς ανάμεσα στους αγίους, Ισραήλ, δηλαδή θα νιώσεις αγαλλίαση όταν δεις πολλούς να έχουν γίνει άγιοι και να έχουν ταχθεί ανάμεσα στους υιούς του Ισραήλ. «Διότι δεν είναι όλοι όσοι κατάγονται από τον Ισραήλ, αυτοί ο Ισραήλ, ούτε επειδή είναι σπέρμα του Αβραάμ είναι όλοι τέκνα, αλλά τα τέκνα της επαγγελίας λογίζονται ως σπέρμα.» Και το ότι συνηθιζόταν να χαίρονται και να αγαλλιάζουν οι άγιοι απόστολοι για εκείνους που ευδοκιμούσαν, προφανώς μέσω της πίστης στον Χριστό, το διασαφηνίζει και ο Παύλος στέλνοντας επιστολή σε αυτούς και λέγοντας: «Χαρά και στέφανός μου.» Και εγώ θα έλεγα ότι καθένας από τους αγίους μαθητές είχε την ίδια διάθεση, και μάλιστα πολύ εύλογα. Διότι η αφορμή της ύψιστης χαράς τους ήταν η επιστροφή των πλανεμένων και η επαναφορά προς το καλύτερο εκείνων που δεν γνώριζαν την αλήθεια.

Διότι νέα κτίση είναι τα εν Χριστώ. Υπόσχεται βεβαίως ο Θεός των όλων να σώσει με αιώνια σωτηρία καθέναν που συγκαταλέγεται στα τέκνα του Αβραάμ, εννοώ και τα κατά σάρκα και τα εξ επαγγελίας («Διότι δεν είναι Ισραήλ όλοι όσοι προέρχονται από τον Ισραήλ, αλλά τα τέκνα της επαγγελίας, αυτά λογίζονται ως τέκνα»), και να είναι μακριά από αίσχος και ντροπή, και μάλιστα παντοτινά.

Διότι, επειδή κάποιος είναι αλλογενής, δηλαδή δεν κατάγεται από το αίμα του Ισραήλ, δεν σημαίνει εξαιτίας αυτού ότι είναι και αμέτοχος των δωρεών Του, δηλαδή της οικειότητας με Αυτόν, εννοείται της πνευματικής. Αλλά εάν προσκολληθεί στον Κύριο, θα συγκαταλεχθεί οπωσδήποτε στους οικείους και γνωστούς, και στο άγιο έθνος, και στο βασίλειο ιεράτευμα, και στον κλήρο του Θεού. Θα συμπεριληφθεί επίσης στα τέκνα του Αβραάμ. Διότι δεν είναι όλοι όσοι κατάγονται από τον Ισραήλ πραγματικός Ισραήλ, καθώς λέει ο πάνσοφος Παύλος, ούτε επειδή είναι σπέρμα του Αβραάμ είναι όλοι τέκνα, αλλά τα τέκνα της επαγγελίας λογίζονται ως σπέρμα. Και έχει δοθεί η επαγγελία στον Αβραάμ από τον Θεό, όχι μόνο για όσους κατάγονται από αυτόν κατά σάρκα, αλλά βεβαίως και για όλους όσους προέρχονται από την πίστη. Διότι με αυτόν τον τρόπο δικαιώθηκε ο Αβραάμ. Επομένως, σε όσους ακολουθούν τα ίχνη της πίστης του Αβραάμ θα δοθεί οπωσδήποτε το προνόμιο να συγκαταλέγονται στα τέκνα του. Δεν θα αποχωρίσει, λοιπόν, τον προσήλυτο από τον λαό Του, αλλά αυτόν που έχει άπαξ προστεθεί και κληθεί στην πίστη θα τον δεχθεί και θα τον ονομάσει άγιο λαό. Αλλά εάν κάποιος είναι ευνούχος, λέει, δηλαδή άτεκνος ή άγονος, ας μην λέει μέσα του, ότι εγώ είμαι ξηρό δέντρο, δηλαδή, ας μην λυπάται για την ατεκνία του. Διότι αυτό δεν σημαίνει τίποτα ενώπιον του Θεού, ούτε βέβαια τον καθιστά απόβλητο. Διότι τι είδους αρετή ή ποιών κατορθωμάτων λαμπρότητα αποτελεί η πολυτεκνία; Αυτά είναι έργα της σάρκας, μακριά από ψόγο και από έπαινο.

«Διότι ιδού, ήρθαν όλοι οι γιοι σου από μακριά, και οι θυγατέρες σου θα σηκωθούν στους ώμους.» Επειδή, καθώς το θείο και ευαγγελικό κήρυγμα, που σαγηνεύει την οικουμένη, συλλέγει αυτούς που πίστεψαν από κάθε έθνος και χώρα, και τους πείθει να καταφύγουν στη χάρη της πίστεως σαν σε μια πόλη με ισχυρούς πύργους, δηλαδή στην τροφή των αγίων, εννοώ βέβαια την Εκκλησία, λέει αυτά τα λόγια, όπως ακριβώς, βέβαια, και κάπου αλλού: «Διότι θα είναι, λέει, στις έσχατες ημέρες φανερό το όρος του Κυρίου, έτοιμο πάνω στις κορυφές των ορέων, και θα υψωθεί πάνω από τα βουνά, και θα έρθουν σε αυτό πολλά έθνη και θα πουν: Ελάτε, ας ανεβούμε στο όρος του Κυρίου και στον οίκο του Θεού του Ιακώβ, και θα μας αναγγείλει την οδό του. Και θα πορευτούμε σε αυτήν.» Παιδιά, λοιπόν, της Ιερουσαλήμ δεν θα μπορούσαν να ονομαστούν μόνο εκείνοι που κατάγονται από το αίμα του Ισραήλ, αλλά και όλοι εκείνοι που από κάθε έθνος και χώρα έχουν κληθεί μέσω της πίστεως στο φως της αλήθειας. Διότι, όπως γράφει ο πάνσοφος Παύλος, «Δεν είναι Ισραήλ όλοι όσοι κατάγονται από τον Ισραήλ, ούτε επειδή είναι σπέρμα του Αβραάμ είναι όλοι παιδιά του, αλλά τα παιδιά της επαγγελίας υπολογίζονται ως σπέρμα». Έχει δε ειπωθεί από τον Θεό προς τον θεσπέσιο Αβραάμ ότι: «Σε κατέστησα πατέρα πολλών εθνών».

Πρέπει, λοιπόν, έχοντας θάρρος ότι ο Δεσπότης των όλων είναι αγαθός και πρόθυμος για φιλανθρωπία, να μετανοούμε χωρίς καμία διστακτικότητα, και με τις διορθώσεις προς το καλύτερο να εξαλείφουμε τις αιτίες των προηγούμενων σφαλμάτων. <Θα θεραπεύσω τις κατοικίες τους, θα τους αγαπήσω ομολογουμένως, διότι η οργή μου αποστράφηκε από αυτούς.> Αμέσως εισάγεται στενά συνδεδεμένος, σχεδόν γειτονικός, ο λόγος του Θεού, ο οποίος υπόσχεται να θεραπεύσει τους ασθενείς και να τους αγαπήσει ομολογουμένως, δηλαδή, να φαίνεται στο εξής ότι ενεργεί φανερά και απροκάλυπτα έργα ευσπλαχνίας και αγάπης, και την παροχή κάθε αγαθού. Δηλώνει επίσης επιπλέον, ότι έδωσε τέλος στην οργή Του απέναντί τους, και ότι δεν θα απομακρυνθεί από την αγαπημένη σε Αυτόν φιλανθρωπία. Φαίνεται όμως πάλι σε εμάς ότι ο λόγος εδώ δεν υπενθυμίζει μόνο την επιστροφή του εξ αίματος Ισραήλ, αλλά συμπεριλαμβάνει μάλλον και την κλήση των εθνών· διότι «δεν είναι Ισραήλ όλοι όσοι προέρχονται από τον Ισραήλ»· αλλά μάλλον συγκαταλέγονται ως τέκνα εκείνοι που ακολουθούν «τα ίχνη της πίστεως που είχε ο πατέρας μας Αβραάμ, ενώ βρισκόταν στην ακροβυστία».

Αλλά το ξύλο ήταν εικόνα και τύπος του τιμίου σταυρού, διά του οποίου ο νόμος έγινε γλυκύς και εξαιρετικά πόσιμος, αν και το γράμμα της ιστορίας έχει πικρία· διότι «το γράμμα σκοτώνει», όπως είπα, ή μάλλον όπως μας έγραψε ο σοφός Παύλος. <«Μήπως δεν είστε για εμένα σαν τους γιους των Αιθιόπων, γιοι του Ισραήλ;» λέγει ο Κύριος· «δεν ανέβασα τον Ισραήλ από τη γη της Αιγύπτου, και τους αλλοφύλους από την Καππαδοκία, και τους Σύρους από τον βόθρο; Ιδού, τα μάτια του Κυρίου και Θεού είναι στραμμένα επί της αμαρτωλής βασιλείας, και θα την εξαλείψω από το πρόσωπο της γης.»> Υψώνοντας πάντοτε υπεροπτικά την οφρύ οι προερχόμενοι από τον Ισραήλ, προβάλλοντας συνεχώς την ευγένεια των πατέρων τους και πλαταίνοντας πολύ τη γλώσσα τους, έλεγαν: «Έχουμε πατέρα τον Αβραάμ». Όμως άκουγαν ως απάντηση τον Χριστό να τους λέει: «Εάν ήσασταν τέκνα του Αβραάμ, θα κάνατε τα έργα του Αβραάμ». «Διότι δεν είναι όλοι όσοι προέρχονται από τον Ισραήλ, Ισραήλ, ούτε επειδή είναι σπέρμα του Αβραάμ είναι όλοι τέκνα του», αλλά η ομοιότητα των έργων απονέμει δικαίως τη δυνατότητα να καυχιέται κανείς λαμπρά για τις ένδοξες πράξεις των πατέρων του. Επιδεικνύονταν δε με υπεροψία απέναντι σε όλα τα άλλα έθνη λέγοντας και τούτο, ότι δηλαδή ο Θεός τους εξέλεξε ανάμεσα από όλα τα έθνη, και τους απελευθέρωσε μεν από τη γη των Αιγυπτίων, τους μετέφερε δε στη γη της επαγγελίας. Και είναι μεν αληθής αυτός ο λόγος.

Υπερβαίνει, λοιπόν, τις αμαρτίες και προσπερνά τα εγκλήματα και δεν διατήρησε την οργή του εις μαρτύριον. Το «εις μαρτύριον» χρησιμοποιείται αντί του «μέχρι τέλους» ή «για πάντα». Διότι αποβληθήκαμε στο πρόσωπο του Αδάμ, αλλά γίναμε δεκτοί στο πρόσωπο του Χριστού. Και καταράστηκε μεν δι' εκείνου, ευλόγησε δε πάλι διά τούτου: «Διότι, όπως», λέει, «με το παράπτωμα του ενός οι πολλοί πέθαναν, έτσι και με το δικαίωμα του ενός οι πολλοί θα ζήσουν». Έπαυσε, λοιπόν, την οργή του, διότι είναι θελητής του ελέους· κατά δε τον καιρό της επιστροφής των πάντων, δηλαδή της ενανθρωπήσεως, θα καταποντίσει σαν σε θάλασσα τις αμαρτίες όλων. Επειδή δε υποσχέθηκε στους αγίους πατέρες, τον Αβραάμ εννοώ και τον Ιακώβ, ότι θα πολλαπλασιάσει το σπέρμα τους σαν τα άστρα του ουρανού, θα τους δώσει, λέει, τα υπεσχημένα. Διότι θα ονομαστούν πατέρες πολλών εθνών, χωρίς φυσικά να υπολογίζονται τα τέκνα μόνο ανάμεσα σε εκείνους που κατάγονται από το αίμα του Ισραήλ, αλλά και σε εκείνους που προέρχονται από την επαγγελία. Αυτοί δε είναι όσοι προέρχονται από την πίστη της λεγόμενης ακροβυστίας, οι οποίοι τρόπον τινά συνενώνονται σε μια πνευματική ενότητα με εκείνους που προέρχονται από τον νόμο και την περιτομή. Διότι είναι γραμμένο ότι «Δεν είναι Ισραήλ όλοι όσοι κατάγονται από τον Ισραήλ· αλλά τα τέκνα της επαγγελίας λογίζονται ως σπέρμα». Διότι όσοι προέρχονται «από την πίστη, ευλογούνται μαζί με τον πιστό Αβραάμ.»

1. Όσοι βέβαια διαπρέπουν με τα καυχήματα της θείας ιεροσύνης, και έχουν επιλεγεί ξεχωριστά από τους άλλους, έλαβαν βάσει του νόμου την εξουσία να καθοδηγούν τους λαούς, και έχουν ταχθεί, όπως άλλωστε πρέπει, στο να προαναγγέλλουν όσα είναι αναγκαία για την ωφέλειά τους. Και μάλιστα είπε κάποιος από τους αγίους προφήτες: «Ιερείς, ακούστε, και δώστε μαρτυρία στον οίκο του Ιακώβ, λέει ο Κύριος ο παντοκράτωρ». Όμως ως οίκος του Ιακώβ δεν θα μπορούσαν σε καμία περίπτωση να εννοούνται όλοι ανεξαιρέτως όσοι κατάγονται από το αίμα του Αβραάμ, αλλά όσοι έχουν δικαιωθεί μέσω της πίστης στον Χριστό, όπως γράφει ο πάνσοφος Παύλος: «Δεν είναι όλοι όσοι κατάγονται από τον Ισραήλ, ο αληθινός Ισραήλ, ούτε επειδή είναι σπέρμα του Αβραάμ είναι όλοι τέκνα του, αλλά τα τέκνα της επαγγελίας, αυτά λογίζονται ως σπέρμα». Τι παραγγέλλει λοιπόν ο θείος και ιερός λόγος; Τι μας πείθει να διακηρύξουμε, τώρα που ανατέλλει πάλι για εμάς ο καιρός κατά τον οποίο τελείται η αγία και πάναγνη πανήγυρις, αυτή δηλαδή που γίνεται προς τιμήν του Σωτήρα όλων μας, του Χριστού; «Αγιάστε νηστεία, κηρύξτε λατρεία». Το να επιλέγει λοιπόν κανείς να κοπιάζει, και να επιδιώκει με σθένος τα κατορθώματα της ευσέβειας, εγώ θα έλεγα ότι είναι από τα πλέον ωφέλιμα. Διότι αυτό έχει ένδοξο καρπό, και όπως λέει ο προφήτης, «Άνθρωπος που μοχθεί στους κόπους, μοχθεί για τον εαυτό του, και απομακρύνει βιαίως από τον εαυτό του την απώλεια». Τι θα μπορούσε να υπάρξει ισάξιό του ως απόκτημα, τουλάχιστον για όσους διαθέτουν ορθή κρίση;

«Διότι όπου δεν υπάρχει νόμος, δεν υπάρχει ούτε παράβαση. Γι' αυτό η κληρονομιά προέρχεται από την πίστη, ώστε να δίνεται κατά χάριν, για να είναι βέβαιη η υπόσχεση σε όλο το σπέρμα, όχι μόνο σε αυτό που προέρχεται από τον νόμο, αλλά και σε αυτό που προέρχεται από την πίστη του Αβραάμ, ο οποίος είναι πατέρας όλων μας (όπως είναι γραμμένο: Πατέρα πολλών εθνών σε έχω θέσει), απέναντι στον Θεό τον οποίο πίστεψε, ο οποίος ζωοποιεί τους νεκρούς και καλεί τα μη όντα ως όντα.» Ακούς να διαβεβαιώνει επανειλημμένα και να λέει απερίφραστα ότι η χάρη που τον δικαιώνει μέσω της πίστης δόθηκε στον Αβραάμ, ενώ δεν είχε ακόμη λάβει την περιτομή, αλλά μάλλον ενώ βρισκόταν ακόμη στην ακροβυστία. Και βεβαίως ότι κληρονόμοι των θείων χαρισμάτων έχουν καταστεί όσοι θέλουν να ακολουθήσουν τα ίχνη και να μιμηθούν την πίστη του προπάτορα Αβραάμ κατά την ακροβυστία του, και οπωσδήποτε όχι εκείνοι που συνηθίζουν να υπερηφανεύονται για τη σκιά που διακονήθηκε μέσω του Μωυσή και καυχώνται ότι έχουν κατά σάρκα πατέρα τον Αβραάμ, ο οποίος ονομάστηκε «Πατέρας πολλών εθνών», καίτοι ο Ισραήλ είναι ένα μόνο έθνος, ακόμη και αν τυχόν επεκτεινόταν σε αμέτρητο πλήθος. Διότι έγινε πατέρας αυτών που πιστεύουν, οι οποίοι έχοντας συγκεντρωθεί, για να το πούμε έτσι, από κάθε πόλη και χώρα, έχουν γίνει σύσσωμοι στον Χριστό και έχουν κληθεί σε πνευματική αδελφότητα. Επειδή, από τον Αβραάμ γεννήθηκαν μεν οι Ιουδαίοι. Όμως, δεν αποτελούν όλοι οι προερχόμενοι από τον Ισραήλ τον αληθινό Ισραήλ, ούτε επειδή είναι σπέρμα του Αβραάμ είναι όλοι τέκνα του.

Το ότι δε δεν είναι όλοι οι εξ Ισραήλ πραγματικός Ισραήλ, ούτε επειδή είναι σπέρμα του Αβραάμ είναι όλοι τέκνα του· και ότι δεν είναι τα τέκνα της σάρκας αυτά που είναι τέκνα του Θεού· ούτε Ιουδαίος είναι αυτός που φαίνεται εξωτερικά, ούτε περιτομή είναι η φανερή στη σάρκα, αλλά Ιουδαίος είναι αυτός που είναι εσωτερικά [κρυφά], και περιτομή είναι της καρδιάς εν πνεύματι, όχι κατά το γράμμα, αυτά διδάσκει σαφώς ο Απόστολος. Πάνω στον Ισραήλ, λοιπόν, βρίσκεται η μεγαλοπρέπειά του· αλλά και «η δύναμή του μέσα στις νεφέλες»· για τις οποίες ο Ησαΐας προφητεύει λέγοντας: «Και θα δώσω εντολή στις νεφέλες να μη ρίξουν βροχή πάνω στο αμπέλι». Εννοούσε, βέβαια, τους προφήτες και τους δασκάλους των θείων διδασκαλιών, οι οποίοι, με τη χορηγία του Πνεύματος, πότιζαν με την ουράνια βροχή τις ψυχές των ανθρώπων, σαν να ήταν αγαθά χωράφια. Έτσι, λοιπόν, και η δύναμή του βρίσκεται στις νεφέλες. «Θαυμαστός ο Θεός στους αγίους του», οι οποίοι είναι άλλοι πέρα από τους προαναφερθέντες προφήτες και αποστόλους. Και ποιοι άλλοι θα μπορούσαν να είναι αυτοί, παρά εκείνοι από όλα τα έθνη που έχουν αξιωθεί την αγνεία και την αγιωσύνη; Στους οποίους είναι και θαυμαστός ο Θεός, δίνοντάς τους δύναμη και κραταίωση. Γι' αυτό επισυνάπτεται αμέσως μετά: «Ο Θεός του Ισραήλ, ο ίδιος θα δώσει δύναμη και κραταίωση στον λαό του, ευλογητός ο Θεός». Και πάλι εδώ, λοιπόν, αναφέρεται πως αναγκαίως δίνει δύναμη στον άγιο λαό του, ώστε να μπορεί να λέει: «Όλα τα μπορώ μέσω εκείνου που με ενδυναμώνει».

Εκείνος, όμως, που έχει μαθητεύσει στα θεία δόγματα, έχοντας διδαχθεί ότι δεν είναι όλοι οι καταγόμενοι από τον Ισραήλ, αυτοί ο Ισραήλ, ούτε όσοι αποτελούν σπέρμα του Αβραάμ είναι όλοι τέκνα· διότι δεν είναι τα τέκνα της σαρκός αυτά που είναι τέκνα του Θεού, αλλά τα τέκνα της επαγγελίας λογίζονται ως σπέρμα· και έχοντας επιπλέον ακούσει τον ίδιο τον Απόστολο να λέει: «Διότι δεν είναι Ιουδαίος εκείνος που είναι φανερά Ιουδαίος, ούτε περιτομή είναι η φανερή στη σάρκα· αλλά Ιουδαίος είναι εκείνος που είναι στα κρυφά, και περιτομή είναι η περιτομή της καρδιάς εν πνεύματι, όχι κατά το γράμμα· του οποίου ο έπαινος δεν προέρχεται από τους ανθρώπους, αλλά από τον Θεό»· και πάλι: «Διότι εμείς είμαστε η περιτομή, εμείς που λατρεύουμε τον Θεό εν πνεύματι και δεν έχουμε πεποίθηση στη σάρκα»· έχοντας, ακόμη, προσέξει το «Βλέπετε τον Ισραήλ κατά σάρκα», που υποδηλώνει ότι υπάρχει και ένας άλλος, όχι κατά σάρκα, αλλά κατά πνεύμα, ο αληθινός Ισραήλ· έχοντας μαθητεύσει σε αυτά, θα εκλάβει ως αληθινό Ισραήλ εκείνον που σημαίνεται από την ίδια την πραγματικότητα. Το όνομα αυτό, άλλωστε, μεταφράζεται ως «αυτός που βλέπει τον Θεό»· επομένως, θα αποφανθεί ότι ο αληθινός Ισραήλ είναι μόνο ο διορατικός, γνωστικός και επιστημονικός άνδρας· τον οποίο παρουσιάζει η προκειμένη φράση λέγοντας: «Στον Ισραήλ είναι μέγα το όνομά Του». Εξάλλου, ο προφητικός λόγος ελέγχει τον Ιουδαίο ως ανάξιο της προσηγορίας του Ισραήλ, απευθυνόμενος προς αυτούς και λέγοντας: «Ουαί, έθνος αμαρτωλό, λαέ γεμάτε αμαρτίες»· και, «Ακούστε τον λόγο του Κυρίου, άρχοντες των Σοδόμων· προσέξτε τον νόμο του Θεού, λαέ των Γομόρρων».

Σπέρμα του Αβραάμ οι δούλοι του, υιοί του Ιακώβ οι εκλεκτοί του. Αυτός είναι ο Κύριος ο Θεός μας. Επειδή δεν αποτελούν πραγματικό Ισραήλ όλοι όσοι κατάγονται από τον Ισραήλ, ούτε είναι όλοι τέκνα από όσους αποτελούν σπέρμα του Αβραάμ, δικαιολογημένα ο Σωτήρας μας έλεγε στους Ιουδαίους που καυχιόνταν ότι προέρχονται από το σπέρμα του Αβραάμ: «Γνωρίζω ότι είστε σπέρμα του Αβραάμ»· και πάλι: «Εάν ήσασταν τέκνα του Αβραάμ, θα κάνατε τα έργα του Αβραάμ»· εννοώντας ότι κάποιοι είναι μεν τέκνα του Αβραάμ μέσω της μίμησης, οι οποίοι και ονομάστηκαν εκλεκτοί, ενώ κάποιοι άλλοι είναι μόνο σπέρμα του, και γι' αυτό τον λόγο δεν είναι εκλεκτοί. Διότι δεν ονομάστηκε εκλεκτό το σπέρμα, αλλά οι υιοί. Το δε σπέρμα είναι οι δούλοι του. Επειδή, λοιπόν, οι μαθητές του Σωτήρα, οι οποίοι έγιναν κήρυκες προς τα έθνη, διέθεταν και τις δύο ιδιότητες, όντας δηλαδή και δούλοι και εκλεκτοί, γι' αυτό έχει λεχθεί για αυτούς: «Σπέρμα του Αβραάμ οι δούλοι του, υιοί του Ιακώβ οι εκλεκτοί του». Σχετικά δε με το «Εκλεκτοί του», θα παραθέσεις το «Αυτούς τους δώδεκα εξέλεξε ο Ιησούς, και τους ονόμασε αποστόλους»· καθώς και το «Δεν εξέλεξα εγώ εσάς τους δώδεκα;». Την δε εξέχουσα θέση των εκλεκτών θα την κατανοήσουμε από το χωρίο: «Πολλοί είναι οι κλητοί, λίγοι όμως οι εκλεκτοί». Αυτός είναι ο Κύριος ο Θεός μας, σε όλη τη γη απλώνονται τα κρίματά του.

Ότι στην ταπείνωσή μας μάς θυμήθηκε ο Κύριος. Και στα προηγούμενα με διάφορους τρόπους αποδείχθηκε ότι Ισραήλ δεν είναι το γένος των Ιουδαίων, αλλά αυτός που ακολουθεί τέτοιον τρόπο θεοσέβειας· Διότι δεν είναι Ισραήλ όλοι όσοι προέρχονται από τον Ισραήλ· ούτε είναι περιτομή η φανερή στη σάρκα, σύμφωνα με τον Απόστολο, αλλά εκείνος που είναι Ιουδαίος στο κρυπτό, και περιτομή είναι η περιτομή της καρδιάς, όχι κατά το γράμμα αλλά κατά το πνεύμα· του οποίου ο έπαινος δεν προέρχεται από ανθρώπους, αλλά από τον Θεό. Επομένως, και εμάς που προερχόμαστε από τα έθνη (διότι εμείς είμαστε η περιτομή και ο αληθινός Ισραήλ), μας λύτρωσε από τους εχθρούς μας περισσότερο από εκείνους· διότι εκείνοι μεν, όταν εξήλθαν από την Αίγυπτο, ξέφυγαν από τους σωματικούς τυράννους· επειδή όμως έφεραν μέσα στις ψυχές τους τους ασεβείς τρόπους, έπεσαν στην έρημο πέφτοντας στην ειδωλολατρία. Εμάς όμως αληθινά μας λύτρωσε από τους εχθρούς της ψυχής μας, και μας θυμήθηκε στην ταπείνωσή μας περισσότερο από εκείνους· διότι εκείνοι μεν δούλευαν σωματικά στους Αιγυπτίους, εμείς όμως, με τις ίδιες μας τις ψυχές ήμασταν παιχνίδια των δαιμόνων, και είχαμε ταπεινωθεί υπό την κυριαρχία των πονηρών πνευμάτων.

Επειδή, λοιπόν, Ισραήλ γίνεται κάθε σωζόμενος (διότι δεν είναι Ισραήλ όλοι όσοι προέρχονται από τον Ισραήλ, αλλά με αυτή την προσηγορία ονομάζονται κυρίως όσοι βλέπουν τον Θεό, εξαιτίας της ενέργειάς τους), ίδιον δε αυτού που βλέπει τον Θεό είναι να μην αποβλέπει προς την αμαρτία με κανένα από τα αισθητήριά του (διότι κανείς δεν μπορεί να αποβλέπει σε δύο κυρίους, αλλά πρέπει οπωσδήποτε ο ένας να μισηθεί, εάν πρόκειται να αγαπηθεί ο άλλος), για τον λόγο αυτόν, το σύνολο των σωζομένων καθίσταται μία κλίνη του βασιλέως. Διότι, εάν πρόκειται να δουν τον Θεό όλοι όσοι έγιναν καθαροί στην καρδιά, και όσοι είδαν τον Θεό καθίστανται και ονομάζονται κυρίως Ισραήλ, το όνομα δε αυτό διαιρείται σε δώδεκα φυλές κατά κάποιον απόρρητο λόγο, ορθώς το πλήρωμα των σωζομένων ανακεφαλαιώνεται στον αριθμό των εξήκοντα, αφού λαμβάνεται μεν ένας από κάθε μέρος, και ο ένας αυτός επιμερίζεται σε πέντε οπλίτες σύμφωνα με τον αριθμό των αισθήσεων. Επομένως, όλοι όσοι ενδύθηκαν τη θεία πανοπλία περικυκλώνουν μία κλίνη του βασιλέως, γινόμενοι όλοι ένας Ισραήλ, και μέσω των δώδεκα φυλών της πενταπλώς νοούμενης αριστείας, καθώς το πλήρωμα των αριστέων ανακεφαλαιώνεται οπωσδήποτε στον αριθμό των εξήκοντα, όλοι θα γίνουν μία παράταξη και ένας στρατός και μία κλίνη, δηλαδή μία Εκκλησία και ένας λαός και μία νύμφη, συναρμοζόμενοι υπό έναν ταξιάρχη και εκκλησιαστή και νυμφίο προς την κοινωνία ενός σώματος.

Εορτάζουμε όμως σήμερα στην εκκλησία τους προπάτορες, εκ των οποίων οι περισσότεροι ήταν Εβραίοι στο γένος, για ποιον λόγο; Για να μάθουν όλοι ότι όχι άδικα, ούτε παράλογα, ούτε ανάξια του Θεού που τα ενεργεί και τα μεταβάλλει αυτά, οι μεν Ιουδαίοι αποκηρύχθηκαν, τα δε έθνη υιοθετήθηκαν, αλλά, όπως ακριβώς ανάμεσα στα προσκεκλημένα έθνη μόνο όσοι υπακούουν συγκαταλέγονται στη θεία συγγένεια, έτσι και το γένος του Ισραήλ και όσοι προέρχονται από τον Αδάμ μέχρι αυτό το γένος, είναι μεν μεγάλο πλήθος, όμως όσοι ανάμεσά τους έζησαν σύμφωνα με το θέλημα του Θεού, αυτοί μόνο είναι αληθινοί Ισραηλίτες, των οποίων είναι οι προφητείες και μέσω των οποίων έγιναν οι προτυπώσεις και προς τους οποίους δόθηκαν οι επαγγελίες· και αυτοί μόνο είναι αληθινοί πατέρες και προπάτορες, πρώτα μεν εκείνης που γέννησε εν παρθενία κατά σάρκα τον Χριστό, τον Θεό επί πάντων, και έπειτα και δικοί μας μέσω αυτού. Αυτοί οι πατέρες και προπάτορες δεν αποβλήθηκαν από την Εκκλησία του Χριστού· διότι εορτάζονται φανερά από εμάς σήμερα, καθώς αποτελούν μέρος του πληρώματος των αγίων. «

Αυτά, λοιπόν, τα έλεγε με πολλή βεβαιότητα· όχι με την έννοια ότι πραγματικά η υπόσχεση έπεσε στο κενό. Διότι είπε, «δεν σημαίνει βέβαια ότι έχει ακυρωθεί ο λόγος του Θεού», ο οποίος προφανώς είχε δοθεί προς τους πατέρες· επειδή η υπόσχεση εκπληρώθηκε σε εκείνους από αυτούς που πίστεψαν, και σε εκείνους που γεννήθηκαν από τα έθνη μέσω του βαπτίσματος όμοιοι με τον Ισαάκ. Και αυτό το εγγυάται και ο κορυφαίος των αποστόλων Πέτρος, λέγοντας: «Αυτήν την υπόσχεση την εκπλήρωσε ο Θεός στα τέκνα τους, ανασταίνοντας για εμάς τον Ιησού»· επομένως, δεν το είπε αυτό με την έννοια ότι έχει εκπέσει η υπόσχεση, αλλά για να δείξει τον ακατάσχετο πόθο του για τον Χριστό. Και αν εξετάσεις με ακρίβεια το αποστολικό χωρίο, θα διαπιστώσεις ότι αυτό ακριβώς επιδιώκει να αποδείξει.

Διότι, για να μη φανεί ότι απευθύνεται σε εχθρούς, λέει και παρακάτω: «Αδελφοί, η μεν αγαθή επιθυμία της καρδιάς μου και η δέησή μου προς τον Θεό υπέρ αυτών αποβλέπει στη σωτηρία τους». Και εδώ, λοιπόν, μαζί με τα άλλα που έχει πει, προετοίμαζε το έδαφος ώστε να μη φανεί ότι προφέρει από έχθρα εκείνα που επρόκειτο να πει εναντίον τους· γι' αυτόν τον λόγο δεν παραλείπει να τους ονομάζει συγγενείς και αδελφούς του. Διότι, αν και τα έλεγε για τον Χριστό αυτά που έλεγε, ωστόσο προσελκύει και τη δική τους διάνοια, προετοιμάζει τον δρόμο για τον λόγο του, απαλλάσσει τον εαυτό του από κάθε υποψία εξαιτίας όσων επρόκειτο να λεχθούν εναντίον τους, και τότε πλέον εισέρχεται στο ζήτημα που διερευνούσαν πολλοί. Επειδή, όπως ήδη ανέφερα, πολλοί διερωτώνταν για ποιον λόγο εκείνοι μεν που δέχθηκαν την υπόσχεση εξέπεσαν, ενώ εκείνοι που δεν την είχαν ακούσει ποτέ, σώθηκαν πριν από αυτούς. Επιλύοντας, λοιπόν, αυτήν την απορία, εισάγει τη λύση πριν από την προβολή του αντεπιχειρήματος. Διότι, για να μην πει κάποιος: «Τι λοιπόν; Εσύ φροντίζεις περισσότερο για τη δόξα του Θεού παρά ο ίδιος ο Θεός για τη δική Του; Και έχει ανάγκη τη δική σου βοήθεια, ώστε να μην εκπέσει ο λόγος Του;», αντιμετωπίζοντας αυτά λέει: «Αυτά τα είπα όχι με την έννοια ότι έχει εκπέσει ο λόγος του Θεού, αλλά για να δείξω τη θερμή μου αγάπη για τον Χριστό. Επειδή, αν και τα πράγματα εξελίχθηκαν έτσι, δεν στερούμαστε», λέει, «λόγων υπεράσπισης του Θεού, προκειμένου να αποδείξουμε ότι η υπόσχεση παραμένει σταθερή».

Είπε ο Θεός στον Αβραάμ: Σε εσένα και στο σπέρμα σου θα δώσω τη γη· και, Μέσω του σπέρματός σου θα ευλογηθούν όλα τα έθνη. Ας δούμε, λοιπόν, λέει, ποιο είναι το σπέρμα· διότι δεν είναι όλοι όσοι προέρχονται από αυτόν σπέρματά του· γι' αυτό και έλεγε: Διότι δεν αποτελούν όλοι όσοι προέρχονται από τον Ισραήλ τον αληθινό Ισραήλ· ούτε επειδή είναι σπέρμα του Αβραάμ, είναι όλοι τέκνα του.

ε΄. Πώς, λοιπόν, τα έλυσε αυτά ο Παύλος; Με το να δείξει ποιος είναι ο Ισραήλ στον οποίο έδωσε την υπόσχεση. Διότι, εφόσον αποδείχθηκε αυτό, συναποδείχθηκε και εκείνο, το ότι δηλαδή έχουν εκπληρωθεί όλες οι επαγγελίες. Αυτό ακριβώς, λοιπόν, φανερώνοντας έλεγε: «Διότι δεν είναι Ισραήλ όλοι όσοι προέρχονται από τον Ισραήλ».

Η σαφέστατη λύση, λοιπόν, βρίσκεται εδώ. Διότι, αφού το απέδειξε και από τα ίδια τα πράγματα: «Επειδή δεν αποτελούν τον Ισραήλ όλοι όσοι προέρχονται από τον Ισραήλ»· και από τους προγόνους, τον Ιακώβ και τον Ησαύ, και από τους προφήτες, επιφέρει την κυριότερη λύση από τον Ωσηέ και τον Ησαΐα, έχοντας προηγουμένως επιτείνει την απορία.

Και αν σωζόμαστε κατά χάρη, λέει, γιατί δεν σωζόμαστε όλοι; Επειδή δεν το θέλετε· διότι η χάρη, έστω και αν είναι χάρη, σώζει εκείνους που το θέλουν, όχι εκείνους που δεν το θέλουν και την αποστρέφονται, και την πολεμούν συνεχώς και της εναντιώνονται. Είδες πώς εξ ολοκλήρου θεμελιώνει εκείνο το ρητό, «Δεν σημαίνει όμως ότι έχει διαψευσθεί ο λόγος του Θεού», δείχνοντας ότι η επαγγελία ήλθε στους άξιους, και ότι αυτοί, αν και είναι λίγοι, μπορούν να είναι λαός του Θεού; Καίτοι βέβαια στις αρχές της Επιστολής το έθεσε αυτό με μεγαλύτερη έμφαση λέγοντας: «Τι σημαίνει λοιπόν, αν μερικοί απίστησαν;» και δεν σταμάτησε καν μέχρις εδώ, αλλά πρόσθεσε: «Ας είναι ο Θεός αληθής και κάθε άνθρωπος ψεύτης». Και τώρα πάλι με άλλον τρόπο το θεμελιώνει αυτό, και δείχνει την ισχύ της χάριτος, και ότι πάντοτε άλλοι μεν σώζονται, άλλοι δε χάνονται. Ας ευχαριστούμε λοιπόν, διότι έχουμε βρεθεί μεταξύ των σωζομένων, και, ενώ δεν μπορέσαμε να σωθούμε από τα έργα μας, σωθήκαμε από τη δωρεά του Θεού. Ευχαριστώντας όμως, ας μην το κάνουμε αυτό μόνο με λόγια, αλλά και με έργα και πράξεις. Διότι αυτή είναι η αληθινή ευχαριστία, το να πράττουμε αυτά μέσα από τα οποία πρόκειται να δοξαστεί ο Θεός· το να αποφεύγουμε εκείνα από τα οποία έχουμε απαλλαγεί. Επειδή, αν υβρίζαμε έναν βασιλιά και αντί να τιμωρηθούμε δεχόμασταν τιμές, και έπειτα πάλι τον υβρίζαμε, ως ένοχοι έσχατης αχαριστίας, θα υφιστάμεθα δικαίως την έσχατη τιμωρία, και μάλιστα πολύ μεγαλύτερη από την προηγούμενη.

Εʹ. Διότι, γιατί υπερηφανεύεσαι για την πατρίδα σου, όταν σε προστάζω να είσαι ξένος προς όλη την οικουμένη; λέγει· όταν σου είναι δυνατόν να γίνεις τέτοιος, ώστε ολόκληρος ο κόσμος να μην είναι άξιός σου; Τόσο πολύ αξιοκαταφρόνητα είναι αυτά, ώστε ούτε από τους φιλοσοφούντες των Ελλήνων δεν θεωρούνται άξια λόγου, αλλά ονομάζονται εξωτερικά αγαθά και κατέχουν την τελευταία θέση. Και όμως, ο Παύλος το αποδέχεται, λέγει κάποιος, λέγοντας τα εξής: «Ως προς μεν την εκλογή, είναι αγαπητοί χάριν των πατέρων». Αλλά πες μου, πότε, για ποιους και προς ποιους συζητώντας τα λέει αυτά. Διότι τα λέει προς τους εθνικούς που υπερηφανεύονταν υπερβολικά για την πίστη τους και καταφέρονταν εναντίον των Ιουδαίων, με αποτέλεσμα να τους αποκόπτουν ακόμη περισσότερο· καταστέλλοντας αφενός την αλαζονεία εκείνων, προσελκύοντας αφετέρου αυτούς και διεγείροντάς τους προς τον ίδιο ζήλο. Επειδή, όταν ομιλεί περί εκείνων των γενναίων και μεγάλων ανδρών, άκουσε πώς λέγει: «Διότι εκείνοι που λέγουν αυτά, φανερώνουν ότι επιζητούν πατρίδα. Και εάν μεν μνημόνευαν εκείνην από την οποία εξήλθαν, θα είχαν την ευκαιρία να επιστρέψουν· τώρα όμως ορέγονται μία άλλη, καλύτερη». Και πάλι: «Σύμφωνα με την πίστη πέθαναν όλοι αυτοί, χωρίς να λάβουν τις υποσχέσεις, αλλά αφού τις είδαν από μακριά και τις ασπάσθηκαν». Και ο Ιωάννης επίσης, σε εκείνους που έρχονταν προς αυτόν, έλεγε: «Μη νομίσετε ότι μπορείτε να λέγετε: Έχουμε πατέρα τον Αβραάμ». Και ο Παύλος πάλι: «Διότι δεν είναι Ισραηλίτες όλοι όσοι κατάγονται από τον Ισραήλ, ούτε τα τέκνα της σαρκός είναι τέκνα του Θεού».

Διότι βεβαίως, από τη δική του πλευρά, και εκείνους τους εξέλεξε, και ως προς ό,τι εξαρτάτο από αυτόν, δεν απέκλεισε κανέναν. Εάν όμως αναζητάς και την κατάληξη, άκουσε τα όσα ακολουθούν· διότι προσθέτει: «Την καλλονή του Ιακώβ, την οποία αγάπησε». Διότι εδώ μου φαίνεται ότι εννοεί τους πιστούς, πράγμα το οποίο δηλώνοντας ο Παύλος έλεγε: «Όχι βέβαια ότι έχει εκπέσει ο λόγος του Θεού· διότι δεν είναι όλοι όσοι προέρχονται από τον Ισραήλ, αυτοί ο Ισραήλ, αλλά μέσω του Ισαάκ θα ονομαστεί το σπέρμα σου»· δηλαδή, ότι τα τέκνα της σαρκός δεν είναι αυτά τέκνα του Θεού, αλλά τα τέκνα της επαγγελίας λογίζονται ως σπέρμα. Δικαιολογημένα λοιπόν οι πιστοί θα μπορούσαν να ονομαστούν καλλονή του λαού. Διότι τι υπάρχει ωραιότερο από εκείνους που έχουν πιστέψει;

Δυνατό θα είναι πάνω στη γη το σπέρμα του. Συχνά η Γραφή συνηθίζει να ονομάζει σπέρμα όχι εκείνο που γεννιέται σύμφωνα με τη φυσική ακολουθία, αλλά εκείνο που προκύπτει από την κοινωνία της αρετής. Γι' αυτό και ο Παύλος, ερμηνεύοντας το «Σε εσένα θα δώσω τη γη αυτή και στο σπέρμα σου», έλεγε: «Διότι δεν αποτελούν τον πραγματικό Ισραήλ όλοι όσοι προέρχονται από τον Ισραήλ· ούτε επειδή είναι σπέρμα του Αβραάμ, είναι όλοι τέκνα του· αλλά μέσω του Ισαάκ θα αναγνωριστεί το δικό σου σπέρμα». Και πάλι: «Στο σπέρμα σου θα ευλογηθούν όλα τα έθνη». Διότι το ότι αυτό δεν έχει ειπωθεί για τους Ιουδαίους, το αποδεικνύουν τα ίδια τα πράγματα· εφόσον οι ίδιοι είναι γεμάτοι κατάρα, πώς θα μπορούσαν να γίνουν αίτιοι ευλογίας για άλλους; Αλλά ομιλεί περί της Εκκλησίας, η οποία, μέσω της κοινωνίας της πίστεως, ονομάζεται σπέρμα του. Τέτοιοι είναι, λοιπόν, οι ενάρετοι και τα παιδιά εκείνων που φοβούνται τον Θεό: «Δυνατό πάνω στη γη θα είναι το σπέρμα του».

2. Μην παραδώσετε στη λήθη τις άρρητες θαυματουργίες, τις οποίες επιτέλεσε ο Δεσπότης. Διότι εδώ ονόμασε «κρίματα» τα θαύματα που επιτελέστηκαν δικαίως από τον Θεό. Επειδή, καθώς διηγείται τα γεγονότα που συνέβησαν στην Αίγυπτο, διδάσκει εκ των προτέρων το δίκαιο της τιμωρίας των Αιγυπτίων. Ως «στόμα» δε νοείται ο λόγος Του, ο οποίος, δίκην ακριβούς νομοθέτη και παιδαγωγού, παρήγγειλε τις ορισθείσες κρίσεις. Μου φαίνεται μάλιστα ότι εδώ εννοεί τους νόμους στον ουρανό, στη γη, στη θάλασσα, κάτω από τη γη και κάτω από τον ουρανό. Διότι δεν έλαβε νόμο βέβαια μόνο ο άνθρωπος, αλλά όλα τα ορατά: η θάλασσα, το να μην υπερβαίνει τις ακτές της· τα όρη, το να στέκουν στερεωμένα· η γη, το να παραμένει σταθερή· και όλα ομοίως διοικούνται από τους δικούς τους νόμους. Και όλα αυτά έχουν γίνει με ένα πρόσταγμα. «Σπέρμα του Αβραάμ οι δούλοι αυτού, υιοί του Ιακώβ οι εκλεκτοί αυτού». Τους ίδιους ανθρώπους αποκαλεί και με το ένα και με το άλλο όνομα, καθώς ονομάστηκαν του ενός απόγονοι και του άλλου υιοί. Τους ονόμασε δε «εκλεκτούς», διότι έναντι όλων των εθνών αυτοί κλήθηκαν λαός του Θεού. Και αυτό το φανέρωσε και μέσα από τα όσα ακολουθούν. Επειδή δεν αποτελούν τον Ισραήλ όλοι όσοι κατάγονται από τον Ισραήλ, ούτε είναι όλοι τέκνα, όσοι αποτελούν σπέρμα του Αβραάμ. Διότι και ο Σωτήρας έλεγε: «Γνωρίζω ότι είστε σπέρμα του Αβραάμ»· και πάλι: «Εάν ήσασταν σπέρμα του Αβραάμ, θα κάνατε τα έργα του Αβραάμ».

«Στους οποίους ανήκουν οι πατέρες, και από τους οποίους προέρχεται ο Χριστός κατά σάρκα, ο οποίος είναι ο επί πάντων Θεός, ευλογημένος στους αιώνες. Αμήν.» Ακόμη και αν άλλοι βλασφημούν, λέει, εμείς όμως που γνωρίζουμε τα απόρρητά του ξέρουμε σαφώς ότι δεν είναι άξιος να βλασφημείται, αλλά να δοξάζεται. Συγχρόνως δε, μας διδάσκει και ένα άλλο θείο μυστήριο, ότι ο Χριστός που γεννήθηκε κατά σάρκα, αυτός είναι ο επί πάντων Θεός. «Όχι βέβαια ότι έχει εκπέσει ο λόγος του Θεού.»

Διότι δεν αποτελούν τον Ισραήλ όλοι όσοι προέρχονται από τον Ισραήλ· ούτε, επειδή είναι σπέρμα του Αβραάμ, είναι όλοι τέκνα του· αλλά, «μέσω του Ισαάκ θα ονομαστεί το σπέρμα σου»· δηλαδή, δεν είναι τα τέκνα της σαρκός τα τέκνα του Θεού, αλλά τα τέκνα της επαγγελίας λογίζονται ως σπέρμα.

Διότι τέτοιο πράγμα είναι η πίστη· με λίγα λόγια περιέχει τη σωτηρία: «Θα είχαμε γίνει σαν τα Σόδομα και θα είχαμε μοιάσει με τα Γόμορρα». Και εδώ αποδεικνύει ότι ούτε καν αυτοί οι λίγοι δεν σώθηκαν από μόνοι τους, εάν ο Θεός δεν επεδείκνυε πολλή αγαθότητα. «Τι θα πούμε, λοιπόν; Ότι τα έθνη που δεν επιδίωκαν τη δικαιοσύνη, κατέκτησαν τη δικαιοσύνη, και μάλιστα τη δικαιοσύνη που προέρχεται από την πίστη. Ενώ ο Ισραήλ, που επιδίωκε τον νόμο της δικαιοσύνης, δεν έφτασε σε αυτόν τον νόμο. Γιατί; Διότι δεν στηρίχθηκε στην πίστη, αλλά στα έργα του νόμου». Αυτή είναι η πιο σαφής λύση. Διότι, αφού απέδειξε τον ισχυρισμό του και από τα ίδια τα γεγονότα, λέγοντας ότι: «Δεν είναι Ισραηλίτες όλοι όσοι προέρχονται από τον Ισραήλ»· και από τους προγόνους, τον Ιακώβ και τον Ησαύ, και από εκείνους που τιμωρήθηκαν και εκείνους που σώθηκαν· καθώς και από τους προφήτες, τον Ωσηέ και τον Ησαΐα, τώρα παραθέτει την κυριότερη λύση.

Απόκριση. Αυτή η απορία μού φαίνεται ότι έχει απολύτως σαφή και φανερή την εξήγηση. Διότι, αν δεν αποτελούν τον Ισραήλ όλοι όσοι κατάγονται από τον Ισραήλ, ούτε είναι όλοι τέκνα επειδή αποτελούν σπέρμα του Αβραάμ, αλλά ο Θεός λογαριάζει ως σπέρμα τα τέκνα της επαγγελίας, και εάν ο αριθμός των υιών Ισραήλ είναι σαν τα άστρα του ουρανού και σαν την άμμο της θάλασσας, μόνο το υπόλειμμα θα σωθεί, τότε είναι φανερό ότι ο πιστός λαός, ο οποίος βλέπει τον Θεό διά των έργων δικαιοσύνης και της αληθινής γνώσεως σύμφωνα με την πίστη, αυτός είναι ο Ισραήλ, είτε έλκει την καταγωγή του κατά σάρκα από τον Ισραήλ, είτε ανήκει στη μερίδα των εθνικών. Διότι εκείνος που φέρει μέσα του ξεκάθαρο και αμόλυντο το γνώρισμα της πίστεως του Αβραάμ και του Ισαάκ και του Ιακώβ, δεν έχει αποξενωθεί από την κλήση και τη χάρη του αληθινού Ισραήλ.

Ρωμ. 9,6-7 Όχι μόνο, λέει, «δεν έχει εκπέσει ο λόγος του Θεού», αλλά «ούτε υπάρχει περίπτωση να έχει εκπέσει», δηλαδή: ούτε καν πλησίασε στο να εκπέσει ή να φανεί ότι έχει εκπέσει. Αν «δεν είναι όλοι», λέει, «όσοι προέρχονται από το σπέρμα του Αβραάμ» αυτοί και «τέκνα του Αβραάμ», είναι προφανές ότι άλλος είναι ο τρόπος που τους καθιστά τέκνα του Αβραάμ, και όχι η καταγωγή από αυτόν. Ποιος είναι δε αυτός; Ο τρόπος της επαγγελίας, δηλαδή τέκνα είναι εκείνοι, οι οποίοι και αξιώθηκαν την επαγγελία και πληθύνθηκαν σαν τα άστρα του ουρανού, όπως είναι οι πιστοί.

«μεσίτη δε Θεού και ανθρώπων» δεν νομίζω ότι μπορεί να βρει κανείς έτσι απλά· «διότι δεν είναι όλοι Ισραήλ όσοι προέρχονται από τον Ισραήλ», αλλά εκείνοι που κατανοούν ξεκάθαρα σύμφωνα με το όνομα και την ίδια τη δύναμη του ονόματος, και οι οποίοι, ως νους, βλέπουν τον Θεό· ούτε όλοι όσοι φέρουν το όνομα του Χριστού είναι όντως χριστιανοί. «Διότι δεν θα εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών», λέει ο Χριστός, «ο καθένας που μου λέει Κύριε, Κύριε, αλλά εκείνος που πράττει το θέλημα του Πατέρα μου», όπως ακριβώς λέει και πάλι: «Πολλοί εκείνη την ημέρα θα μου πουν: Κύριε, δεν βγάλαμε δαιμόνια στο όνομά σου; Και θα τους πω: Αλήθεια σας λέω, δεν σας γνωρίζω, απομακρυνθείτε από εμένα οι εργάτες της ανομίας».