Πατερικές αναφορές στο ΣΟΦΙΑ ΣΕΙΡΑΧ 1:22

Κεφάλαιο 93. Εάν κατοικείς μαζί με αδελφούς, μη συνηθίζεις να προστάζεις, αλλά μάλλον να είσαι πρότυπο για αυτούς στα καλά έργα, υπακούοντας σε όσα θα σου πουν οι άλλοι· και αν, όταν παραστεί ανάγκη, μιλήσεις, να το κάνεις ως σύμβουλος. Αν πάλι κάποιος άλλος αδελφός αντιλέξει σε όσα λες, μην ταραχθεί ο νους σου, αλλά εγκατέλειψε το δικό σου θέλημα χάριν της αγάπης και της ειρήνης· διότι, εάν με πραότητα αποβάλεις την οργή του δαίμονα του θυμού, δεν θα έχει δύναμη εναντίον σου. Λοιπόν, πες σε αυτόν που σου αντιλέγει τα εξής: «Εγώ, ευλογημένε, μίλησα ως αδαής, έτσι όπως το σκέφτηκα· και συγχώρεσέ με, διότι μίλησα έχοντας άγνοια· ας γίνει όμως καθώς εσύ είπες»· και με αυτόν τον τρόπο θα στραφεί προς τα πίσω άπρακτος και καταντροπιασμένος ο Διάβολος, που προκαλεί τις διενέξεις και τις ταραχές. Διότι το να φιλονικεί κανείς και να επιβάλλει το δικό του θέλημα, εγείρει ταραχές και αθεράπευτο θυμό. Ο θυμός αναπαύεται στους κόλπους των ασεβών, και η ροπή του θυμού του είναι η πτώση του. Όθεν και ο Απόστολος παραγγέλλει λέγοντας: «Ο δούλος του Κυρίου δεν πρέπει να μάχεται».

Αν πάλι υβριστείς κατά πρόσωπο, μην οργίζεσαι γι' αυτό, ούτε να ταράζεσαι γρήγορα στη διάνοιά σου. Αν δε συμβεί να υβριστείς για κάποιο κακό που έκανες, ας μη γίνουμε σκληρόκαρδοι, αλλά μάλλον ας διορθώσουμε το σφάλμα. Αν όμως αυτό συμβεί από υποβολή του Εχθρού, εσύ, επειδή γνωρίζεις το έργο του, μην οργίζεσαι εναντίον του αδελφού σου. Διότι, αν, αφού υβριστείς, ανταποδώσεις την ύβρι, έχεις υβρίσει τον εαυτό σου διπλά· πρώτον μεν, διότι όταν σε ύβρισαν δεν το υπέμεινες με μακροθυμία· και δεύτερον, διότι φέρθηκες με αναίδεια και ανταπέδωσες τη λοιδορία. Όταν λοιπόν σου συμβεί να λοιδορηθείς από κάποιον, μην ανάβεις από οργή, αλλά, μειδιώντας αμέσως τα χείλη με ένα σεμνό χαμόγελο μέσα σου, μετάτρεψε τον θυμό σου σε ειρήνη. Υπάρχει όμως και γέλιο που ανάβει τον θυμό του άλλου· διότι «ο άφρονας», λέει, «κάνει το κακό γελώντας». Δεν μιλώ όμως για εκείνο το γέλιο, αδελφοί· αλλά, όπως ένας καλός και έμπειρος ιατρός, να αναμείξεις το φάρμακο της αγάπης στον σύνδεσμο της ειρήνης· διότι η φωτιά δεν σβήνει τη φωτιά. Δηλαδή δεν πρέπει να περιγελάς, αλλά μέσω της αγάπης, της σεμνότητας και της μακροθυμίας να καταπραΰνεις την οργή του δαίμονα του θυμού. Διότι είναι γραμμένο: «η οργή του ανθρώπου δεν κατεργάζεται τη δικαιοσύνη του Θεού». Και αλλού λέει: «διότι η ροπή του θυμού του είναι η πτώση του». Αν όμως και ο αδελφός σου δεν οικοδομείται με το να μειδιάς, για να μην κυριευθεί από τον θυμό, ας σπεύσουμε με κάθε τρόπο να θεραπεύσουμε τον αδελφό.

Αντί για ασπίδα, περιφρούρησε τον εαυτό σου με τον τίμιο σταυρό, σφραγίζοντας όλα τα μέλη σου και την καρδιά σου. Μην κάνεις το σημείο του σταυρού μόνο με το χέρι, αλλά να σφραγίζεις και τους λογισμούς σου· και τις ασχολίες σου, και την είσοδό σου, και την έξοδό σου σε κάθε καιρό, όταν κάθεσαι, και όταν σηκώνεσαι, την κλίνη σου, και οτιδήποτε κάνεις. Σφράγιζε πρώτα στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος· διότι αυτό το όπλο είναι πάρα πολύ ισχυρό, και κανείς δεν μπορεί ποτέ να σε βλάψει, όταν είσαι περιφρουρημένος με αυτό το όπλο. Διότι, αν αυτόν που φέρει τη σφραγίδα ενός επίγειου βασιλιά, κανείς δεν μπορεί να τον βλάψει, πόσο μάλλον εμείς που φέρουμε τέτοια σφραγίδα, ενός επουράνιου μεγάλου βασιλιά, δεν θα καταστούμε απρόσβλητοι από τον καθένα; Αυτό το όπλο λοιπόν να χρησιμοποιείς περισσότερο, αδελφέ μου, διότι ανθίσταται σφοδρά στα βέλη του Εχθρού, ή μάλλον στη ρομφαία του, την πικρή και φοβερή οξυχολία· διότι αυτή σαν δίκοπο μαχαίρι σε μια στιγμή εξολοθρεύει αυτόν που χτυπιέται από αυτήν, καθώς είναι γραμμένο: η ροπή του θυμού επιφέρει την πτώση του. Γι' αυτό, αδελφέ μου, ποτέ μην αμελείς να σφραγίζεσαι, και έτσι θα καταστρέψεις τις παγίδες, τις οποίες σου έκρυψε ο Διάβολος. Διότι είναι γραμμένο: σε αυτήν την οδό που πορευόμουν, μου έκρυψαν παγίδα. Να σφραγίζεσαι λοιπόν πάντοτε, και κανένα κακό δεν πρόκειται να αγγίξει το πνεύμα σου.

Τι λοιπόν θα μπορούσε να γίνει; Διότι δεν πρέπει μόνο να ελέγχουμε. Παρακαλώ και ικετεύω να μην προσέχετε μόνο αυτό, το πώς δηλαδή θα προσέλθετε στην εκκλησία, αλλά και πώς θα αναχωρήσετε για τις οικίες σας έχοντας λάβει κάποιο φάρμακο για τα δικά σας πάθη, ώστε, ακόμη και αν όχι από εμάς, τουλάχιστον από τις Γραφές να έχετε λάβει τα κατάλληλα φάρμακα. Για παράδειγμα, είναι κάποιος οξύθυμος; Ας προσέχει στα αναγνώσματα των Γραφών, και οπωσδήποτε θα βρει τη θεραπεία είτε σε ιστορικές διηγήσεις είτε σε παραινέσεις· στις παραινέσεις μεν, όταν λέγεται: «Η ορμή του θυμού του είναι η πτώση του»· και, «Ο οξύθυμος άνδρας στερείται ευπρέπειας», και όσα παρόμοια· και πάλι: «Ο φλύαρος άνδρας δεν θα κατευθυνθεί στον σωστό δρόμο»· και ο Χριστός πάλι λέει: «Εκείνος που οργίζεται αναιτίως κατά του αδελφού του»· και πάλι ο προφήτης: «Οργίζεσθε και μην αμαρτάνετε»· και, «Επικατάρατος ο θυμός τους, διότι είναι αυθάδης». Στις δε ιστορικές διηγήσεις, όπως όταν ακούς τον Φαραώ να είναι γεμάτος από πολλή οργή, καθώς και τον Ασσύριο, και εξαιτίας αυτού του γεγονότος να καταστρέφονται. Πάλι, μήπως κάποιος νικιέται από τα χρήματα; Ας ακούσει ότι: «Δεν υπάρχει τίποτε πιο άνομο από τον φιλάργυρο· διότι αυτός καθιστά και την ίδια του την ψυχή εξαγοράσιμη»· και τον Χριστό που λέει: «Δεν μπορείτε να δουλεύετε στον Θεό και στον μαμωνά»· και τον Απόστολο: «Διότι ρίζα όλων των κακών είναι η φιλαργυρία»· και τον προφήτη: «Όταν ο πλούτος ρέει άφθονος, μην προσκολλάτε την καρδιά σας σε αυτόν», και πολλά άλλα παρόμοια. Και από τις ιστορικές διηγήσεις, ας αναλογιστεί τον Γιεζή, τον Ιούδα, τους άρχοντες των Γραμματέων, και το ότι «Τα δώρα τυφλώνουν τα μάτια των σοφών». Μήπως κάποιος άλλος είναι υπερήφανος;

Πες μου, λοιπόν, εάν κάποιος που έχει πυρετό πιει πολύ νερό, το οποίο για λίγο μεν σβήνει τη δίψα, έπειτα όμως ανάβει τη φλόγα, οφείλει να υπερηφανεύεται; Τι λοιπόν; Εάν κάποιος μεριμνά για περισσότερα πράγματα μάταια, γι' αυτόν τον λόγο οφείλει να υπερηφανεύεται; Γιατί, πες μου; Επειδή έχεις πολλούς κυρίους; Επειδή έχεις αμέτρητες μέριμνες; Επειδή σε κολακεύουν πολλοί; Αλλά αυτό σημαίνει να είσαι δούλος. Και για να μάθεις ότι είσαι δούλος τους, άκουσε καθαρά: τα υπόλοιπα πάθη που υπάρχουν μέσα μας είναι μερικές φορές χρήσιμα, όπως για παράδειγμα η οργή, η οποία είναι χρήσιμη σε πολλές περιπτώσεις. Διότι, όπως λέει η Γραφή, «ο άδικος θυμός δεν πρόκειται να αθωωθεί»· επομένως, είναι δυνατόν να οργιστεί κανείς και δικαίως.

Γι' αυτούς τους λόγους, λοιπόν, προτρέπει, επειδή γνωρίζει τον παραλογισμό της αμαρτίας και επειδή επιθυμεί όλα τα μέλη μας να είναι πλήρως περιφραγμένα. Διότι λέει: «Ο άδικος θυμός δεν πρόκειται να αθωωθεί»· και θέλει να περιβληθούμε με θώρακα και ασπίδα. Διότι ο θυμός είναι θηρίο που εφορμά εύκολα, και έχουμε ανάγκη από αμέτρητα τείχη και διαφράγματα προκειμένου να τον υπερνικήσουμε και να τον συγκρατήσουμε. Και γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, ο Θεός οικοδόμησε αυτό το μέρος του σώματός μας από οστά, ωσάν από πέτρες, τοποθετώντας τα γύρω του ως στήριγμα, ώστε να μην μπορέσει ποτέ (ο θυμός) να τα διαρρήξει, ούτε διαπερνώντας τα να καταστρέψει εύκολα ολόκληρο τον ζωντανό οργανισμό.

Διότι αυτό το νόσημα γίνεται αιτία τόσων πολλών κακών. Ολόκληρα σπίτια ανέτρεψε, παλαιές σχέσεις διέλυσε, και προκάλεσε απαρηγόρητες τραγωδίες μέσα σε σύντομο και ακαριαίο χρόνο. Διότι «η ορμή του θυμού του είναι η πτώση του», λέει. Ας μην αφήνουμε λοιπόν αχαλίνωτο το θηρίο, αλλά ας του επιβάλουμε από παντού ισχυρό φίμωτρο, δηλαδή τον φόβο του μελλοντικού κριτηρίου. Όταν σε λυπήσει κάποιος φίλος ή σε παροξύνει κάποιος από τους οικείους, αναλογίσου τα δικά σου αμαρτήματα απέναντι στον Θεό, και ότι με την επιείκειά σου προς εκείνον καθιστάς πιο επιεικές για τον εαυτό σου εκείνο το δικαστήριο· διότι «συγχωρείτε», λέει, «και θα συγχωρεθείτε»· και τότε γρήγορα θα δραπετεύσει το πάθος. Επιπλέον, εξέτασε και το εξής: αν ποτέ, ενώ ωθήθηκες σε αγριότητα, συγκράτησες τον εαυτό σου, και αν ποτέ παρασύρθηκες από το πάθος, σύγκρινε και τις δύο αυτές περιστάσεις, και από εκεί θα αντλήσεις μεγάλη διόρθωση. Διότι, πες μου, πότε επαίνεσες τον εαυτό σου; Όταν νικήθηκες ή όταν κυριάρχησες; Μήπως δεν κατηγορούμε σφοδρά τους εαυτούς μας τότε και δεν ντρεπόμαστε, έστω και αν κανείς δεν μας ελέγχει, και δεν μας κατακλύζει βαθιά μετάνοια τόσο για τα λόγια όσο και για τις πράξεις μας; Ενώ, όταν υπερισχύσουμε έναντι του πάθους, δεν νιώθουμε αγαλλίαση και δεν σεμνυνόμαστε ως νικητές;

γ΄. Ας διδαχθούμε, λοιπόν, από αυτόν, μέσα από όσα ειπώθηκαν, την επιείκεια, την πραότητα: «Μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά»· και ας αποβάλουμε κάθε πικρία. Κι αν κάποιος φέρεται με αλαζονεία εναντίον μας, εμείς ας γινόμαστε ταπεινοί· κι αν κάποιος θρασύνεται, ας τον καταπραΰνουμε· κι αν μας δαγκώνει και μας κατασπαράζει, χλευάζοντας και εμπαίζοντας, εμείς ας μην ηττώμαστε, και στην προσπάθειά μας να εκδικηθούμε ας μην καταστρέφουμε τον ίδιο μας τον εαυτό. Διότι ο θυμός είναι θηρίο, θηρίο οξύ και θερμό. Ας επαναλαμβάνουμε, λοιπόν, στους εαυτούς μας σαν επωδούς τα λόγια της Θείας Γραφής, και ας λέμε: «Χώμα είσαι και στάχτη»· και, «Γιατί υπερηφανεύεται το χώμα και η στάχτη;»· και, ότι «Η ορμή του θυμού του είναι η πτώση του»· και, ότι «Ο οργίλος άνθρωπος δεν είναι ευπρεπής».

Διότι τέτοια είναι αυτή η ασθένεια, ώστε δεν χρειάζεται καν χρόνο για την καταστροφή εκείνου που έχει κυριευθεί από αυτήν. Γι' αυτό και κάποιος έλεγε: «Η ορμή του θυμού του αποτελεί την πτώση του»· δείχνοντας με αυτό κυρίως τον τυραννικό του χαρακτήρα, ότι δηλαδή σε σύντομο χρονικό διάστημα προκαλεί μεγάλα κακά και δεν έχει ανάγκη από μεγάλη χρονική διάρκεια. Ώστε, αν εκτός από τη δύναμή του ήταν και μόνιμος, θα ήταν και δυσκαταγώνιστος. Θα ήθελα να δείξω ποιος είναι αυτός που υβρίζει και ποιος είναι αυτός που φιλοσοφεί, και να φέρω γυμνή στο μέσο την ψυχή του καθενός. Διότι θα έβλεπες η μεν πρώτη να μοιάζει με πέλαγος που κλυδωνίζεται, η δε δεύτερη με λιμάνι απαλλαγμένο από κάθε ταραχή. Διότι ούτε ταράσσεται από αυτά τα πονηρά πνεύματα, και τα εξουδετερώνει εύκολα. Επειδή και εκείνοι που υβρίζουν κάνουν τα πάντα για να πληγώσουν· όταν λοιπόν διαψευσθούν ως προς αυτή τους την προσδοκία, τότε και οι ίδιοι παραιτούνται πλέον και φεύγουν διορθωμένοι. Διότι δεν είναι δυνατόν ο άνθρωπος που οργίζεται να μην καταδικάζει σφοδρά τον εαυτό του· όπως ακριβώς δεν είναι δυνατόν εκείνος που δεν οργίζεται να καταδικάζει τον εαυτό του.

Εάν δε λέγει ο Λουκάς ότι προκλήθηκε παροξυσμός μεταξύ τους, μη νομίζεις ότι αυτό αποτελεί παράπτωμα. Διότι δεν είναι κακό το να παροξύνεται κανείς, αλλά το να γίνεται αυτό παράλογα και χωρίς κανένα δίκαιο λόγο. Διότι «ο άδικος θυμός», λέγει, «δεν θα αθωωθεί»· όχι απλώς ο θυμός, αλλά ο άδικος. Και ο Χριστός πάλι λέγει: «Εκείνος που οργίζεται εναντίον του αδελφού του αναίτια»· όχι απλώς εκείνος που οργίζεται.

Σταθείτε, λοιπόν, λέει, περιζωσμένοι· πράγμα που και αυτό αναφέρεται σε ενεστώτα χρόνο· και υπέδειξε ότι πρέπει πάντοτε να είμαστε οπλισμένοι. Διότι είναι μεγάλος ο πόλεμος μέσω της γλώσσας, μεγάλος μέσω των ματιών· αυτόν, λοιπόν, ας τον ελέγχουμε· μεγάλος είναι και ο πόλεμος των επιθυμιών. Γι' αυτό από εκεί ξεκινά να εξοπλίζει τον στρατιώτη του Χριστού· «Σταθείτε, λοιπόν», λέει, «έχοντας περιζωσμένη την οσφύ σας», και πρόσθεσε, «με αλήθεια». Γιατί, «με αλήθεια»; Διότι η επιθυμία είναι εμπαιγμός και ψέμα· γι' αυτό λέει ο προφήτης: «Οι ψόες μου γέμισαν από εμπαιγμούς». Δεν είναι ηδονή το πράγμα, αλλά σκιά ηδονής. «Έχοντας περιζωσμένη», λέει, «την οσφύ σας με αλήθεια». Δηλαδή, με την αληθινή ηδονή, με τη σωφροσύνη, με την κοσμιότητα. Γι' αυτό δίνει αυτές τις προτροπές, επειδή γνωρίζει την ατοπία της αμαρτίας, και επειδή επιθυμεί να είναι όλα μας τα μέλη περιφραγμένα· «Διότι», λέει, «ο άδικος θυμός δεν θα αθωωθεί»· και θέλει να φοράμε θώρακα, και ασπίδα. Διότι ο θυμός είναι θηρίο που εύκολα εφορμά, και θα μας χρειαστούν αμέτρητοι περίβολοι και διαφράγματα για να επικρατήσουμε και να τον συγκρατήσουμε. Και για τον λόγο αυτό, ο Θεός οικοδόμησε σε εμάς ιδιαίτερα αυτό το μέρος του σώματος ωσάν από πέτρες, δηλαδή με τα οστά, τοποθετώντας γύρω του ένα στήριγμα, ώστε να μην το διαρρήξει ποτέ, ούτε να το κατακόψει (ο θυμός), και έτσι να καταστρέψει εύκολα ολόκληρο τον οργανισμό. Διότι είναι πυρ, λέει, και μεγάλη ταραχή· και κανένα άλλο μέλος δεν θα μπορούσε να αντέξει αυτήν τη βία.

Διότι, όπως ακριβώς οι παράφρονες και όσοι βρίσκονται εκτός εαυτού δεν καταλαβαίνουν τίποτα όταν ρίχνουν τους εαυτούς τους στους γκρεμούς, με τον ίδιο ακριβώς τρόπο συμπεριφέρονται και όσοι οργίζονται και πολιορκούνται από τον θυμό. Γι' αυτό και κάποιος σοφός, θέλοντας να καταδείξει τον όλεθρο μιας τέτοιας μέθης, λέει: «Διότι η ορμή του θυμού του είναι η πτώση του». Είδες πώς με έναν σύντομο λόγο μας υπέδειξε το μέγεθος αυτού του ολέθριου πάθους;

Μερικοί, όντας ευμετάβλητοι εξαιτίας του θυμού, αδιαφορούν για τη θεραπεία και την επιμέλειά του, χωρίς να κατανοούν οι ταλαίπωροι τον λόγο Εκείνου που είπε: «Η ροπή του θυμού του είναι πτώση για αυτόν». Υπάρχει γρήγορη κίνηση της μυλόπετρας σε μια μόνο στιγμή, που αλέθει περισσότερο από όσο μια άλλη καθ' όλη τη διάρκεια της ημέρας, συντρίβοντας και εξαφανίζοντας το σιτάρι και τον καρπό της ψυχής· γι' αυτό πρέπει να προσέχουμε με σύνεση. Υπάρχει έξαψη της φλόγας που ανάβει γρήγορα από δυνατό άνεμο, και κατακαίει και καταστρέφει τον αγρό της καρδιάς περισσότερο από μια φλόγα που καίει για καιρό. Δεν πρέπει να μας διαφεύγει ούτε αυτό, φίλοι μου, ότι κάποιες φορές οι πονηροί δαίμονες υποχωρούν από μόνοι τους γρήγορα, ώστε, αμελώντας τα μεγάλα πάθη θεωρώντας τα μικρά, να νοσήσουμε τελικά ανίατα. Όπως ένας λίθος με οξείες γωνίες και σκληρός, όταν συγκρούεται και τρίβεται με άλλους λίθους, χάνει όλο το οξυγώνιο, τραχύ και σκληρό σχήμα του, θρυμματίζεται και γίνεται στρογγυλός· έτσι και η οξεία και απότομη ψυχή, όταν συναναστρέφεται και συζεί με κάποιους σκληρούς ανθρώπους, υφίσταται ένα από τα δύο: είτε, μέσα από την υπομονή, θα θεραπεύσει το δικό της τραύμα, είτε, αν υποχωρήσει, θα διαπιστώσει αναμφίβολα τη δική της ασθένεια, αφού η δειλή της φυγή θα της τη φανερώσει σαν μέσα από καθρέφτη.

Διότι η ροπή του θυμού του είναι η πτώση του.» «Απομάκρυνε τον θυμό από την καρδιά σου.» «Ο φθόνος και ο θυμός ελαττώνουν τις ημέρες.» «Κύριε παντοκράτορα, ο Θεός της σωτηρίας μου, μην με παραδώσεις σε ψυχή αναιδούς ανθρώπου.» «Καθένας που οργίζεται αναίτια εναντίον του αδελφού του, θα είναι ένοχος στην κρίση.» «Να οργίζεστε, και να μην αμαρτάνετε· ο ήλιος ας μη δύει επάνω στον θυμό σας, ούτε να δίνετε τόπο στον διάβολο. Κάθε πικρία, και οργή, και βλασφημία ας απομακρυνθεί από εσάς, μαζί με κάθε κακία.» «Η οργή του ανθρώπου δεν κατεργάζεται τη δικαιοσύνη του Θεού.» Αλίμονο σε εκείνους που μεθούν, όχι από κρασί. Ο θυμός είναι μέθη της ψυχής, που την κάνει παράφρονα όπως το κρασί. Η λύπη είναι και αυτή μέθη, η οποία καταποντίζει τη διάνοια.

Λυτρωθήκαμε από την πικρή ζωή και από την κάκωση του Άδη, Δέσποτα, με το πάθος που υπέμεινες μακρόθυμα, Εύσπλαχνε· γι' αυτό γλύκανε και σε μένα την πικρία του θυμού. «Η ορμή του θυμού προκαλεί την πτώση του», ψυχή μου, έχεις ακούσει από τη Γραφή· γι' αυτό πρόσεχε τον εαυτό σου· διότι η ταχεία περιστροφή του μύλου από τη φύση της συνθλίβει μονομιάς πολύ σιτάρι.

Κατήχηση ΙΘ'. Του ιδίου, περί του θυμοειδούς μέρους της ψυχής και ότι καλώς και χρησίμως μας δόθηκε ο θυμός από τον Θεό. Ευλόγησε, πάτερ. Αδελφοί και πατέρες, γνωρίζετε ότι κατά τις δύο περασμένες Κυριακές μιλήσαμε για το λογικό και το επιθυμητικό μέρος της ψυχής· τώρα δε ας αναλύσουμε εν συντομία και το θυμοειδές μέρος της, διότι λέγει ότι «ο θυμός καταστρέφει και τους φρόνιμους», και «ο θυμώδης άνδρας δεν είναι ευπρεπής», και «η ροπή του θυμού του προκαλεί την πτώση του», και όσα άλλα παρόμοια λέγονται περί θυμού. Και ορθά ειπώθηκε ότι «ο θυμός καταστρέφει και τους φρόνιμους»· διότι, ακόμη κι αν τύχει να είναι κάποιοι πολύ φρόνιμοι και φιλόσοφοι και μεθύσουν παράλογα από τον θυμό, αυτός «καταστρέφει και τους φρόνιμους», όχι επειδή ο ίδιος ο θυμός είναι η αιτία της απώλειάς τους, αλλά επειδή, έχοντας μεθύσει εμπαθώς από τον θυμό, φόνευσαν ή τραυμάτισαν ή χτύπησαν αθώους χωρίς να εξετάσουν τίποτα.

Γι' αυτό λέει η Γραφή: «Αυτός θα παραμονεύει τη φτέρνα σου», δηλαδή το τέλος της πράξης, «και εσύ θα παραμονεύεις το κεφάλι του», δηλαδή την εισβολή του λογισμού. Ας σταθούμε λοιπόν γενναία απέναντι στις προσβολές, και ας κατατροπώσουμε τους φλογερούς λογισμούς, και ας διασχίσουμε την αλμυρή θάλασσα της αμαρτίας, ώστε να μπορέσουμε και εμείς να πούμε μαζί με τον Δαβίδ: «Περάσαμε μέσα από πυρ και ύδωρ, και μας έβγαλες σε τόπο αναψυχής.» Αλλά δεν είναι μόνο αυτό το πάθος που ταράζει και αλλοιώνει την ψυχή, αλλά και ο θυμός σε πάρα πολύ μεγάλο βαθμό: «Διότι ταράχθηκε», λέει, «από τον θυμό ο οφθαλμός μου», και: «Ο θυμός τους μοιάζει με του φιδιού», και: «Ο θυμός φωλιάζει στους κόλπους των άφρονων», και: «Η ορμή του θυμού του είναι η πτώση του.» Από πού λοιπόν γεννιέται ένα τέτοιο πάθος, παρά από ένα αλαζονικό και υπεροπτικό φρόνημα που νομίζει ότι είναι κάτι και εξανίσταται εναντίον των κατωτέρων του; Επειδή ο ταπεινός στην καρδιά, κατά μίμηση του Κυρίου, είναι πράος και ήσυχος, δεν φιλονικεί ούτε κραυγάζει, αλλά, αν τύχει, προτιμά να υβρίζεται παρά να υβρίζει· χτυπιέται, αλλά δεν ανταποδίδει το χτύπημα.