Πατερικές αναφορές στο ΣΟΦΙΑ ΣΕΙΡΑΧ 10:9

ΥϟΓ΄. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΚΥΡΗΝΙΟ. «Γιατί υπερηφανεύεται η γη και η στάχτη;» Γιατί συμπεριφέρεται αλαζονικά η φθορά; Γιατί υψηλοφρονεί και επαίρεται μια σκιά; Γιατί σε φουσκώνει με έπαρση ένα όνειρο εξουσίας; Πώς δεν βλέπεις εκείνους που η εξουσία τους καταλύεται με αισχρό τρόπο; Πώς δεν μιμείσαι εκείνους που κυβέρνησαν με χρηστότητα; Απεναντίας, θεωρείς μια σύντομη ηγεμονία ως ατελείωτη εξουσία, για την οποία ο κύκλος του χρόνου περιστρεφόμενος θα σε θεραπεύσει, ωθώντας την εξουσία σου προς το τέλος της και βάζοντας τέρμα στον αναβρασμό σου.

Τι λοιπόν θα μπορούσε να γίνει; Διότι δεν πρέπει μόνο να ελέγχουμε. Παρακαλώ και ικετεύω να μην προσέχετε μόνο αυτό, το πώς δηλαδή θα προσέλθετε στην εκκλησία, αλλά και πώς θα αναχωρήσετε για τις οικίες σας έχοντας λάβει κάποιο φάρμακο για τα δικά σας πάθη, ώστε, ακόμη και αν όχι από εμάς, τουλάχιστον από τις Γραφές να έχετε λάβει τα κατάλληλα φάρμακα. Για παράδειγμα, είναι κάποιος οξύθυμος; Ας προσέχει στα αναγνώσματα των Γραφών, και οπωσδήποτε θα βρει τη θεραπεία είτε σε ιστορικές διηγήσεις είτε σε παραινέσεις· στις παραινέσεις μεν, όταν λέγεται: «Η ορμή του θυμού του είναι η πτώση του»· και, «Ο οξύθυμος άνδρας στερείται ευπρέπειας», και όσα παρόμοια· και πάλι: «Ο φλύαρος άνδρας δεν θα κατευθυνθεί στον σωστό δρόμο»· και ο Χριστός πάλι λέει: «Εκείνος που οργίζεται αναιτίως κατά του αδελφού του»· και πάλι ο προφήτης: «Οργίζεσθε και μην αμαρτάνετε»· και, «Επικατάρατος ο θυμός τους, διότι είναι αυθάδης». Στις δε ιστορικές διηγήσεις, όπως όταν ακούς τον Φαραώ να είναι γεμάτος από πολλή οργή, καθώς και τον Ασσύριο, και εξαιτίας αυτού του γεγονότος να καταστρέφονται. Πάλι, μήπως κάποιος νικιέται από τα χρήματα; Ας ακούσει ότι: «Δεν υπάρχει τίποτε πιο άνομο από τον φιλάργυρο· διότι αυτός καθιστά και την ίδια του την ψυχή εξαγοράσιμη»· και τον Χριστό που λέει: «Δεν μπορείτε να δουλεύετε στον Θεό και στον μαμωνά»· και τον Απόστολο: «Διότι ρίζα όλων των κακών είναι η φιλαργυρία»· και τον προφήτη: «Όταν ο πλούτος ρέει άφθονος, μην προσκολλάτε την καρδιά σας σε αυτόν», και πολλά άλλα παρόμοια. Και από τις ιστορικές διηγήσεις, ας αναλογιστεί τον Γιεζή, τον Ιούδα, τους άρχοντες των Γραμματέων, και το ότι «Τα δώρα τυφλώνουν τα μάτια των σοφών». Μήπως κάποιος άλλος είναι υπερήφανος;

Για τον λόγο αυτόν ο δίκαιος εκείνος Αβραάμ διαρκώς είχε αυτόν τον λογισμό μέσα του, και ουδέποτε υπερηφανευόταν. Αυτός, λοιπόν, που συνομιλούσε με τον Θεό και απολάμβανε τόσο μεγάλη παρρησία, και ο οποίος έλαβε από Εκείνον την καλή μαρτυρία για την αρετή του, έλεγε: «Εγώ δε είμαι χώμα και στάχτη». Και κάποιος άλλος πάλι, θέλοντας να ταπεινώσει τον γεμάτο έπαρση άνθρωπο, δεν μεταχειρίζεται μακροσκελείς λόγους, αλλά του υπενθυμίζει μόνο τη φύση του, και τον επιπλήττει αυστηρά, λέγοντας τα εξής: «Γιατί υπερηφανεύεται το χώμα και η στάχτη;». Μου αναφέρεις αυτά που φαίνονται μετά τον θάνατο;

Συνέτισέ τον όσο είναι ζωντανός. Δεν γνωρίζει τώρα ότι είναι γη και στάχτη. Βλέπει την ευπρέπεια του σώματός του, βλέπει την εξουσία, την περιποίηση των κολάκων, τους παράσιτους να τον ακολουθούν. Φοράει πολυτελή ενδύματα, έχει περιβληθεί με μεγάλο όγκο εξουσίας, η φαντασία τον απατά και τον κάνει να λησμονεί τη φύση του. Εμείς γνωρίζουμε ότι είμαστε γη και στάχτη· τουλάχιστον εμείς που σκεφτόμαστε συνετά· εκείνος όμως δεν περιμένει την απόδειξη που προέρχεται από το τέλος, ούτε πηγαίνει στα φέρετρα και τους τάφους των προγόνων του, αλλά βλέπει τα παρόντα και δεν αναλογίζεται τίποτε από τα μέλλοντα. Δίδαξέ τον, λοιπόν, από τώρα, ότι είναι γη και στάχτη. Περίμενέ με, λέει, και δεν θα του διδάξω αυτό, αλλά κάτι πολύ πιο ευτελές· ώστε, όταν κυριεύεται από φαντασιώσεις υπερηφάνειας, να επιγνώσει τη δική του ευτέλεια· για να λάβει το φάρμακο όσο ζει. Διότι, αφού είπε, «Γιατί υπερηφανεύεται η γη και η στάχτη;», πρόσθεσε: «Επειδή ακόμη και στη ζωή του έχουν εξουθενωθεί τα εντόσθιά του». Τι σημαίνει: «Επειδή ακόμη και στη ζωή του έχουν εξουθενωθεί τα εντόσθιά του»; Ίσως είναι ασαφές αυτό που ειπώθηκε. Με τη λέξη εντόσθια εννοεί τα έγκατα, εννοεί τα σπλάχνα, την κοιλιά που είναι γεμάτη περιττώματα, πολλή ακαθαρσία και δυσωδία, χωρίς βέβαια να κατηγορεί τη φύση, αλλά για να τον οδηγήσει στην ταπεινοφροσύνη· «Επειδή ακόμη και στη ζωή του έχουν εξουθενωθεί». Είδες το ευτελές και το φθαρτό της ανθρώπινης φύσεως;

Μην περιμένεις την ημέρα της τελευτής για να μάθεις την αδυναμία σου· ερεύνησε τον άνθρωπο ενόσω ακόμη βρίσκεται εν ζωή, και εισχώρησε με τον νου σου στα έγκατά του, και θα αντικρίσεις όλη του τη μηδαμινότητα. Αλλά μην καταπτοείσαι· διότι ο Θεός δεν ενήργησε έτσι επειδή μας μισεί, αλλά από ευσπλαχνία προς εμάς, παρέχοντάς μας μεγάλες αφορμές για ταπεινοφροσύνη. Επειδή, αν ο άνθρωπος, όντας χώμα και στάχτη, τόλμησε να πει: «Στον ουρανό θα αναβώ»· εάν δεν είχε το χαλινάρι της ανθρώπινης φύσης, σε ποια παραφορά δεν θα είχε ξεπέσει με τον λογισμό του; Όταν, λοιπόν, δεις κάποιον να κυριεύεται από έπαρση, να σηκώνει υπεροπτικά τον αυχένα, να ανασηκώνει τα φρύδια, να επιβαίνει σε άρμα, να απειλεί, να ρίχνει στη φυλακή, να παραδίδει στον θάνατο, να καταδυναστεύει, πες του: «Γιατί υπερηφανεύεται το χώμα και η στάχτη;»

Γνωρίζοντας αυτά, και φέρνοντας στον νου μας εκείνη τη φοβερή ημέρα, και αναλογιζόμενοι εκείνο το πυρ και τα φοβερά κολαστήρια, ας επιστρέψουμε λοιπόν από την πλανεμένη μας οδό. Διότι θα έλθει η ώρα που το θέατρο του κόσμου τούτου θα διαλυθεί· και έτσι δεν θα υπάρχει πλέον δυνατότητα για αγώνα· δεν είναι δυνατόν, μετά την πάροδο του βίου, να εργαστούμε πνευματικά, δεν είναι δυνατόν, μετά το τέλος του θεάτρου, να στεφανωθούμε. Αυτός είναι ο καιρός της μετανοίας, εκείνος της κρίσεως· αυτός είναι ο καιρός των αγώνων, εκείνος των στεφάνων· αυτός του κόπου, εκείνος της ανέσεως· αυτός του μόχθου, εκείνος της ανταποδόσεως. Αφυπνιστείτε, παρακαλώ, αφυπνιστείτε, και ας ακούσουμε με προθυμία όσα λέγονται. Ζήσαμε σύμφωνα με τη σάρκα, ας ζήσουμε λοιπόν και σύμφωνα με το πνεύμα· ζήσαμε για τις ηδονές, ας ζήσουμε λοιπόν και για τις αρετές· ζήσαμε με αμέλεια, ας ζήσουμε και με μετάνοια. Γιατί υπερηφανεύεται το χώμα και η στάχτη;

Μέχρι πότε θα φουσκώνουμε από έπαρση άξια γέλιου; Διότι, όπως ακριβώς γελάμε με τα παιδιά όταν τα βλέπουμε να ορθώνουν το ανάστημά τους και να καμαρώνουν, ή γελάμε πάλι όταν σηκώνουν μια πέτρα και την πετούν· έτσι είναι και η ανθρώπινη αλαζονεία, αφού αποτελεί γέννημα παιδικής διάνοιας και ατελούς νου. Γιατί, λοιπόν, υπερηφανεύεται το χώμα και η στάχτη;

Όντας λοιπόν πονηρός ο διάβολος, έριξε κυρίως αυτό το δόλωμα, θέλοντας να τους βλάψει σε άλλα πράγματα. Μου φαίνεται δε ότι και αυτό είναι γνώρισμα υποκρισίας. Γι' αυτόν τον λόγο δεν είπε «σε ό,τι κατόρθωσαν», αλλά τι; «Σε ό,τι καυχώνται»· πράγμα που αποτελούσε χλευασμό της αλαζονείας. Διότι καυχώνταν ακόμη και για αυτό που δεν ήταν. Ο γενναίος όμως άνθρωπος δεν πρέπει να καυχάται όχι μόνο για όσα δεν έχει, αλλά ούτε και για εκείνα που κατέχει. Όπως ακριβώς έπραττε αυτός ο μακάριος, όπως ο πατριάρχης Αβραάμ, που έλεγε: «Εγώ είμαι γη και στάχτη». Επειδή δηλαδή δεν είχε να αναφέρει αμαρτήματα, αλλά έλαμπε από κατορθώματα, αφού ερεύνησε τα πάντα και δεν βρήκε κάποια μεγάλη λαβή εναντίον του εαυτού του, καταφεύγει στη φύση του. Και επειδή το όνομα της γης είναι οπωσδήποτε σεμνό, πρόσθεσε και τη στάχτη. Γι' αυτό και κάποιος άλλος έλεγε: «Γιατί υπερηφανεύεται η γη και η στάχτη;» Διότι μη μου αναφέρεις την ομορφιά του προσώπου, ούτε τον υψωμένο αυχένα, ούτε τον μανδύα, το άλογο και τους ακολούθους· αλλά συλλογίσου πού καταλήγουν όλα αυτά και πρόσθεσέ το. Εάν πάλι προβάλλεις τα φαινόμενα, και εγώ θα σου αναφέρω αυτά που υπάρχουν στις Γραφές, τα οποία είναι πολύ πιο λαμπρά από τούτα. Αλλά όπως δεν θαυμάζουμε εκείνα εξαιτίας της εξωτερικής τους όψης, επειδή βλέπουμε την ουσία τους, ότι δηλαδή τα πάντα είναι πηλός, έτσι ας μη θαυμάζουμε ούτε και τούτα. Διότι και αυτά είναι πηλός· και μάλιστα, είναι πηλός και πριν ακόμη διαλυθούν και γίνουν σκόνη.

γ΄. Ας διδαχθούμε, λοιπόν, από αυτόν, μέσα από όσα ειπώθηκαν, την επιείκεια, την πραότητα: «Μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά»· και ας αποβάλουμε κάθε πικρία. Κι αν κάποιος φέρεται με αλαζονεία εναντίον μας, εμείς ας γινόμαστε ταπεινοί· κι αν κάποιος θρασύνεται, ας τον καταπραΰνουμε· κι αν μας δαγκώνει και μας κατασπαράζει, χλευάζοντας και εμπαίζοντας, εμείς ας μην ηττώμαστε, και στην προσπάθειά μας να εκδικηθούμε ας μην καταστρέφουμε τον ίδιο μας τον εαυτό. Διότι ο θυμός είναι θηρίο, θηρίο οξύ και θερμό. Ας επαναλαμβάνουμε, λοιπόν, στους εαυτούς μας σαν επωδούς τα λόγια της Θείας Γραφής, και ας λέμε: «Χώμα είσαι και στάχτη»· και, «Γιατί υπερηφανεύεται το χώμα και η στάχτη;»· και, ότι «Η ορμή του θυμού του είναι η πτώση του»· και, ότι «Ο οργίλος άνθρωπος δεν είναι ευπρεπής».

δ΄. Γι' αυτό και λέει κάποιος: «Δεν υπάρχει τίποτε πιο άνομο από τον φιλάργυρο». Διότι ένας τέτοιος άνθρωπος πουλάει ακόμη και τον ίδιο του τον εαυτό, και περιφέρεται ως κοινός εχθρός της οικουμένης, θλιβόμενος επειδή η γη δεν παράγει χρυσάφι αντί για στάχυα, και οι πηγές αντί για νερά, και τα βουνά αντί για πέτρες. Δυσφορεί με την ευφορία της γης, σκυθρωπάζει μπροστά στα κοινά αγαθά· αποστρέφεται κάθε περίσταση από την οποία δεν μπορεί να αποκομίσει χρήματα· υπομένει τα πάντα, αρκεί να μπορέσει να συλλέξει έστω και δύο μόνο οβολούς. Μισεί τους πάντες, και τους φτωχούς και τους πλούσιους· τους μεν φτωχούς, μήπως τυχόν τον πλησιάσουν και του ζητήσουν, τους δε πλούσιους, επειδή δεν έχει ο ίδιος τα δικά τους πλούτη. Νομίζει ότι όλοι κατέχουν όσα του ανήκουν, και θεωρώντας τον εαυτό του αδικημένο από όλους, δυσφορεί απέναντι στους πάντες. Δεν γνωρίζει χορτασμό, αγνοεί τον κορεσμό, είναι ο πιο άθλιος από όλους· όπως ακριβώς εκείνος που έχει απαλλαγεί από αυτά και διάγει πνευματικό και φιλοσοφημένο βίο, είναι ο πιο αξιοζήλευτος από όλους.

Για να μάθεις όμως, αγαπητέ, πώς η καταλαλιά δεν παράγει καμία απολύτως αλήθεια, πρόσεξε την ίδια την ονομασία της λέξης, κάνοντας τη διάκριση και με το ρητό που ακολουθεί. Διότι η μεν καταλαλιά είναι διδάσκαλος της κατηγορίας· το δε «κρυφά», αποδεικνύει το ψευδές του πράγματος και την έλλειψη παρρησίας. Εάν βεβαίως πρόκειται για αλήθεια, είναι καλό να ελέγχεις κάποιον κατά πρόσωπο και με παρρησία να ειρηνοποιείς· εάν όμως αυτό γίνεται κρυφά, προβάλλεις μια ψευδή κατηγορία, δημιουργώντας κακή υποψία εις βάρος του πλησίον, μη μπορώντας μάλιστα να αποδείξεις αυτά που προφέρεις. Είναι καλό λοιπόν να διώχνουμε μακριά τον κατάλαλο ως ψεύτη και λωποδύτη, ώστε να μην ταράζουμε την ειρηνική ψυχή και διά της καταλαλιάς την κάνουμε εχθρική προς τον πλησίον. «Εκείνον, λοιπόν, που καταλαλεί κρυφά τον πλησίον του, αυτόν τον εξέδιωκα. Με εκείνον που έχει υπερήφανο βλέμμα και άπληστη καρδιά, με αυτόν δεν συνέτρωγα». Και για το ότι η υπερηφάνεια είναι μισητή και στον ίδιο τον Θεό, άκουσε τη Γραφή που λέει: «Ο Θεός αντιτάσσεται στους υπερήφανους, στους ταπεινούς όμως δίνει χάρη». Και πάλι αλλού: «Είναι μισητή η υπερηφάνεια ενώπιον του Κυρίου και των ανθρώπων». Και, «Γιατί υπερηφανεύεται το χώμα και η στάχτη;» Και σε πολλά σημεία θα βρεις ότι η υπερηφάνεια είναι βδελυρή και εξαιρετικά μισητή.

Και για ποιο λόγο είπε: «Οι υιοί των ανθρώπων»; Επειδή ανέφερε τη λέξη «Γηγενείς», για να μη νομίσει κανείς, ακολουθώντας τους εξωεκκλησιαστικούς μυθολόγους, ότι οι άνθρωποι βλάστησαν εξ αρχής από τη γη, όπως ακριβώς μυθολόγησαν μερικοί, εισάγοντας κάποιους «σπαρτούς» ανθρώπους, γι’ αυτό πρόσθεσε: «Οι υιοί των ανθρώπων». Διότι πατέρες σας είναι οι άνθρωποι, αλλά η αρχή της γέννησης, και για εσάς και για εκείνους, είναι η γη. Γιατί, λοιπόν, υπερηφανεύεται το χώμα και η στάχτη; Αναλογίσου τη μητέρα σου και κατάστειλε την έπαρση· καταπάτησε το υπερήφανο φρόνημα· αναλογίσου ότι «γη είσαι, και στη γη θα επιστρέψεις», και απόβαλε κάθε αλαζονεία. Διότι τέτοιου είδους ακροατή έχω ανάγκη. Γι’ αυτό σε συστέλλω, ώστε να σε καταστήσω κατάλληλο προς υποδοχή των όσων λέγονται. «Μαζί ο πλούσιος και ο πένητας». Είδες την αρχοντιά της Εκκλησίας;

4. Και για να μάθεις ότι δεν τα λέω αυτά κάνοντας απλώς εικασίες, ένας άλλος ερμηνευτής είπε «Διάψευσμα», άλλος «Διαψεύδεται» και ένας άλλος «Εκλείπει». Αυτό όμως διαφέρει πολύ από εκείνο. Διότι το να ψεύδεται κανείς είναι κακία της ψυχής· ενώ το να εκλείπει, να διαρρέει και να παραρρέει, και να είναι όνειρο, άνθος και σκιά, είναι γνώρισμα της φυσικής ευτέλειας. Διότι δηλώνει το ίδιο πράγμα όπως όταν λέει: «Εγώ δε είμαι γη και στάχτη»· και πάλι: «Γιατί υπερηφανεύεται η γη και η στάχτη;»· και πάλι, όπως όταν λέει αυτός ο προφήτης: «Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να τον θυμάσαι;», φανερώνοντας παντού το ευτελές, το μηδαμινό της φύσεως. Διότι και για τα σπαρτά λέμε: «Τα σπαρτά διέψευσαν», δηλαδή δεν απέδωσαν τίποτε αντάξιο της ελπίδας· και, «Η χρονιά διέψευσε», δηλώνοντας πάλι ακριβώς το ίδιο. Επειδή λοιπόν και ο άνθρωπος είναι πράγμα μηδαμινό και ευτελές, και μάλιστα κατά τον καιρό της συμφοράς συνηθίζουμε να φιλοσοφούμε κατ' αυτόν τον τρόπο και να αναλογιζόμαστε την ασθένεια της φύσεώς μας· γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και αυτός, ευρισκόμενος σε αθυμία, και βλέποντας τη φύση να ελέγχεται και την ευτέλεια και τη μηδαμινότητά της να καταδεικνύεται από παντού, λέει: «Κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης»· τουτέστιν, ο άνθρωπος δεν είναι τίποτα. Γι' αυτό και αλλού έλεγε: «Βεβαίως, ο άνθρωπος πορεύεται σαν μια σκιά». «Τι να ανταποδώσω στον Κύριο για όλα όσα μου ανταπέδωσε;»

Ακόμη και αν ο άνθρωπος αυτός έχει γυναίκα, παιδιά ή φίλους, εφόσον δεν του είναι δυνατόν να αποκομίζει κέρδος από αυτούς με κάθε τρόπο, του φαίνονται πιο εχθρικοί και από τους φυσικούς του εχθρούς. Διότι δικαίως λέει κάποιος ότι δεν υπάρχει τίποτε πιο σκληρό από τον φιλάργυρο. Επειδή ένας τέτοιος άνθρωπος πουλάει ακόμη και τον ίδιο τον εαυτό του, και περιφέρεται ως κοινός εχθρός της οικουμένης, θλιβόμενος επειδή η γη δεν παράγει χρυσάφι αντί για στάχυα, οι πηγές αντί για τρεχούμενα νερά και τα όρη αντί για πέτρες· δυσανασχετώντας με την ευημερία των άλλων, μελαγχολώντας για τα κοινά αγαθά, και αποστρεφόμενος κάθε αφορμή από την οποία δεν μπορεί να αποκομίσει χρήματα, ενώ υπομένει τα πάντα αρκεί να μπορεί να συγκεντρώσει έστω και δύο οβολούς. Μισεί τους πάντες, και τους φτωχούς και τους πλούσιους· τους πρώτους από τον φόβο μήπως τον πλησιάσουν και του ζητήσουν ελεημοσύνη, και τους δεύτερους επειδή δεν έχει τα δικά τους πλούτη. Νομίζει ότι όλοι κατέχουν τα δικά του αγαθά, και συμπεριφέρεται απέναντι σε όλους σαν να έχει αδικηθεί από τους πάντες. Και ό,τι ακριβώς είναι το ξίφος για τον μαινόμενο, αυτό είναι και ο πλούτος για τον φιλάργυρο, ή μάλλον κάτι πολύ χειρότερο. Διότι ο μαινόμενος, εάν πάρει το ξίφος και το διαπεράσει στο σώμα του, απαλλάχθηκε από τη μανία και δεν δέχεται δεύτερο χτύπημα· ο φιλάργυρος όμως, δέχεται καθημερινά αμέτρητα και βαρύτερα τραύματα από εκείνον, χωρίς να απαλλάσσει τον εαυτό του από τη μανία, αλλά αντίθετα την επιτείνει σε μεγαλύτερο βαθμό. Και όσο περισσότερα τραύματα δέχεται, τόσο περισσότερο δημιουργεί την αφορμή για μια άλλη, βαρύτερη πληγή.

ΛΟΓΟΣ ΙΣΤ΄. Περί αλαζονείας και κενοδοξίας. Εάν επιθυμείς να καταστείλεις τον επηρμένο άνθρωπο, μην αναπτύσσεις μακροσκελείς λόγους, αλλά να του υπενθυμίζεις μόνο τη φύση του, και να τον επιπλήττεις αυστηρά, λέγοντας τα εξής: Γιατί υπερηφανεύεται το χώμα και η στάχτη;

Δίδαξέ τον, λοιπόν, από τώρα κιόλας ότι είναι χώμα και στάχτη, για να λάβει το φάρμακο όσο βρίσκεται στη ζωή. Διότι, αφού είπε: «Γιατί υπερηφανεύεται το χώμα και η στάχτη;», πρόσθεσε: «Επειδή ακόμη και κατά τη διάρκεια της ζωής του εξουθενώνονται τα εντόσθιά του». Λέγοντας εντόσθια εννοεί τα σπλάγχνα, δηλαδή την κοιλιά που είναι γεμάτη περιττώματα και πολλή ακαθαρσία και δυσοσμία. Δες το ευτελές και το φθαρτό της ανθρώπινης φύσεως.

Μην περιμένεις την ημέρα του θανάτου σου, για να μάθεις την αδυναμία σου· εξέτασε τον άνθρωπο ενώ ακόμη ζει, και προχώρησε με τη λογική στα εσώτερά του, και θα δεις όλη τη μηδαμινότητά μας. Αλλά μην αποθαρρυνθείς· διότι ο Θεός δεν μας έφτιαξε έτσι επειδή μας μισεί, αλλά από ευσπλαχνία, παρέχοντάς μας μεγάλες αφορμές για ταπεινοφροσύνη. Διότι, αν ο άνθρωπος, που είναι χώμα και στάχτη, τόλμησε να πει: «Στον ουρανό θα ανεβώ»· εάν δεν είχε τον χαλινό της φύσεως, πού δεν θα είχε ξεπέσει με τη διάνοιά του; Όταν λοιπόν δεις κάποιον γεμάτο έπαρση, να τεντώνει τον αυχένα, να ανασηκώνει τα φρύδια, να επιβαίνει σε όχημα, να απειλεί, να ρίχνει στη φυλακή, να κακοποιεί, να παραδίδει στον θάνατο, πες του: «Γιατί υπερηφανεύεται το χώμα και η στάχτη; Διότι και κατά τη διάρκεια της ζωής του τα εσώτερά του έχουν εκμηδενιστεί». Αυτά δεν έχουν ειπωθεί μόνο για τον απλό άνθρωπο, αλλά και για αυτόν ακριβώς που κάθεται στον βασιλικό θρόνο. Διότι μην κοιτάς την πορφύρα, ούτε το διάδημα, ούτε τα χρυσά ενδύματα· αλλά εξέτασε την ίδια τη φύση, και θα δεις το χώμα που αποτελεί το υπόβαθρό τους. Διότι κάθε δόξα του ανθρώπου είναι σαν το άνθος του χορταριού. Για ποιο λόγο υπερηφανεύεσαι, άνθρωπε, και γιατί; Κατέβα από τη μάταιη έπαρση, αναλογίσου την ευτέλεια της φύσεως· είσαι χώμα και στάχτη, τέφρα και σκόνη, καπνός και σκιά, χορτάρι και άνθος χορταριού. Ενώ λοιπόν συμβιώνεις με μια τέτοια φύση, εσύ υπερηφανεύεσαι, πες μου;

Διότι αυτός που σήμερα βρίσκεται σε τιμή, αύριο καταλήγει στο χώμα· αυτός που σήμερα είναι στη δόξα, αύριο βρίσκεται στο φέρετρο· αυτός που σήμερα κάθεται στον θρόνο, αύριο βρίσκεται μέσα στον θρήνο· αυτός που σήμερα ζει με αλαζονεία, αύριο βρίσκεται στον τάφο· αυτός που σήμερα ανεβαίνει στο βήμα, αύριο κείτεται στο μνήμα· αυτός που σήμερα είναι στρατηγός, αύριο γίνεται στάχτη· αυτός που σήμερα είναι λαμπρός, αύριο γίνεται πηλός· αυτός που σήμερα είναι περίβλεπτος, αύριο γίνεται βδελυρός· αυτός που σήμερα είναι επιφανής, αύριο γίνεται αφανής· αυτός που σήμερα βαδίζει με υπεροψία, αύριο τυλίγεται με νεκρικά σάβανα και δεσμά· αυτός που σήμερα είναι εύγλωττος, αύριο είναι άφωνος· αυτός που σήμερα περιστοιχίζεται από κόλακες, αύριο κατατρώγεται από τα σκουλήκια· αυτός που σήμερα είναι εύμορφος, αύριο είναι δύσμορφος· αυτός που σήμερα είναι φορτικός, αύριο είναι αποκρουστικός. Πολύ σωστά έλεγε ο σοφός: Γιατί υπερηφανεύεται το χώμα και η στάχτη;

Αν σε τραβάει στην πλεονεξία και στην άπληστη επιθυμία των χρημάτων, πες στον εαυτό σου εκείνη τη δαβιδική φωνή, ή μάλλον τη φωνή του Πνεύματος: θησαυρίζεις και δεν γνωρίζεις για ποιον τα συγκεντρώνεις. Και: πολλοί οδηγήθηκαν στην πτώση εξαιτίας του χρυσού. Και: αυτός που αγαπά τον χρυσό δεν θα δικαιωθεί. Και: ιδού ο άνθρωπος που δεν έθεσε τον Θεό βοηθό του, αλλά στήριξε τις ελπίδες του στο πλήθος του πλούτου του και ενδυναμώθηκε στη ματαιότητά του. Πρόσθεσε, αν θέλεις, και την απειλή του Σωτήρος: άφρον, εσύ που μετασκευάζεις και κάνεις πολυτελέστερες τις οικίες και τα οικοδομήματα, ώστε να αποθησαυρίζεται για σένα, επιδεικτικά, μεγαλύτερος ο όγκος και το φορτίο της απληστίας, αυτή τη νύχτα ζητούν την ψυχή σου από εσένα· αυτά λοιπόν που συγκέντρωσες, σε ποιον θα ανήκουν; Αν με υπερήφανο και αλαζονικό λογισμό επιχειρείς να εξάπτεις και να φουσκώνεις την ψυχή, μην προσπεράσεις το: ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους, ενώ στους ταπεινούς δίνει χάρη. Και το: ο άνθρωπος ομοιάζει με ματαιότητα, οι ημέρες του περνούν σαν σκιά. Και το: χώμα είσαι και στο χώμα θα επιστρέψεις. Και: γιατί υπερηφανεύεται το χώμα και η στάχτη; Και: είναι ακάθαρτος ενώπιον του Κυρίου κάθε υψηλοκάρδιος. Και: μην εξυψώνεις τον εαυτό σου, για να μην πέσεις και επιφέρεις ατιμία στην ψυχή σου και αποκαλύψει ο Κύριος τα κρυφά σου και σε καταρρίψει εν μέσω της εκκλησίας· διότι η υπερηφάνεια είναι μισητή ενώπιον του Κυρίου.

71. Επειδή δε ο μέγας είχε εκπλαγεί με όσα του αποκαλύφθηκαν, εκείνος που ήταν ορισμένος για αυτόν τον σκοπό καλεί τους αδελφούς στη νυχτερινή σύναξη. Όταν δε ολοκληρώθηκε η λειτουργία, στάθηκαν οι μαθητές για να ακούσουν τον λόγο του, κατά τη συνήθειά τους. Και εκείνος, ανοίγοντας το στόμα του, τους λέγει: «Τέκνα, με όση δύναμη έχετε, αγωνιστείτε για τη σωτηρία σας. Πριν έλθει ο καιρός κατά τον οποίο πρόκειται, αν αμελήσουμε, να ταλανίζουμε τους εαυτούς μας, ας εργαστούμε με προθυμία την αρετή. Διότι σας λέγω, εάν γνωρίζατε τα αγαθά που υπάρχουν στους ουρανούς και την υπόσχεση που έχει αποταμιευθεί για τους αγίους, και πώς κολάζονται όσοι έχουν εκπέσει από τον Θεό, καθώς και τα βασανιστήρια που έχουν ετοιμαστεί για όσους αμελούν - και μάλιστα για εκείνους που έχουν επιγνώσει την αλήθεια και δεν έζησαν αξίως αυτής ώστε να κληρονομήσουν τη μακαριότητα που φυλάσσεται για τους αγίους, αλλά απομακρύνθηκαν -, καμία άλλη επιθυμία δεν θα σας κυρίευε. Αντιθέτως, όντας ήδη εξυψωμένοι, θα πενθούσατε αδιακόπως για την ανοησία των περασμένων κακών, μέχρις ότου η χάρις του Θεού επισκιάσει τον καθένα και τον χειραγωγήσει με δόξα προς τον Νυμφίο την ημέρα της εξόδου, τότε που το μεν χώμα παραμένει εδώ, η δε ψυχή, διασωζόμενη προς το συγγενές της, ανατρέχει προς τον αθάνατο Πατέρα των φώτων. Γιατί κενοδοξεί ο άνθρωπος, που είναι χώμα; Και γιατί υπερηφανεύεται, εφόσον είναι γη και στάχτη;»