Πατερικές αναφορές στο ΣΟΦΙΑ ΣΕΙΡΑΧ 11:28

«Πρόσεξε στη βοήθειά μου, Κύριε της σωτηρίας μου». Θυμάται όλους τους εχθρούς του, εκείνους που τον παρέσυραν στην αμαρτία, και ικετεύει και παρακαλεί τον Κύριο να μην απομακρυνθεί από αυτόν. Διότι έβλεπε τους εχθρούς του ακόμη και τώρα να στέκονται γύρω του και να τον πιέζουν, μη αρκούμενοι στην προηγούμενη θρασύτητά τους εναντίον του. Γι' αυτό, αγωνιώντας μήπως περιπέσει για δεύτερη φορά στα ίδια, λέει με μεγάλη εγρήγορση: «Οι δε εχθροί μου ζουν». Διότι δεν έχουν πεθάνει, ούτε παρήλθαν έχοντας ενεργήσει μόνο μία φορά· γι' αυτό έχει γραφτεί: «Μη μακαρίσεις άνθρωπο πριν από το τέλος του». Ζουν· αλλά και έχουν κραταιωθεί, όντας περισσότεροι από εμένα.

Σε καιρό πειρασμού φανερώνεται η αξία του μοναχού. Πριν από το τέλος της ζωής μην καλοτυχίζεις κανέναν και πριν από τον θάνατο μην απελπιστείς για κανέναν. Μήτε να αποκαλείς τον εαυτό σου δίκαιο και άμεμπτο ενώπιον του Κυρίου, διότι όσα εσύ ξέχασες, στον Θεό είναι φανερά. Πρέπει δε να πιστεύουμε ότι, εάν δείξουμε υπομονή, υπάρχει καρπός στον κόπο μας. Προτιμώ να είμαι εργάτης της αρετής και ευυπόληπτος ανάμεσα στους αδελφούς, παρά να παραβαίνω τις εντολές και να τους είμαι βδελυρός. Εκείνος που έχει μάθει ολόκληρη τη Γραφή και παραβλέπει τις εντολές του Χριστού θα τιμωρηθεί αυστηρά, ενώ εκείνος που κάνει το θέλημα του Κυρίου, αυτός θα θεωρηθεί τέλειος άνδρας. Δεν κάνει ο τόπος τον τέλειο άνδρα, αλλά η διάκριση. για τους πιο αδύναμους όμως χρειάζεται ένας καλά ρυθμισμένος τόπος. Και ποιος είναι ο τέλειος άνδρας; Εκείνος που αγαπά τον Κύριο αληθινά, και τον πλησίον του σαν τον εαυτό του.

Λοιπόν, τις περισσότερες διηγήσεις για τα βασιλικά έργα του τρισμακάριου, δηλαδή τις πολεμικές συγκρούσεις και τις παρατάξεις, τις ανδραγαθίες, τις νίκες και τα τρόπαια κατά των εχθρών, και τους τόσους θριάμβους που πραγματοποίησε, καθώς και τα ειρηνικά του έργα για την ανόρθωση των κοινών πραγμάτων και τις διατάξεις των νόμων που ορίστηκαν προς το συμφέρον του καθενός, τις οποίες συνέταξε για την ωφέλεια της πολιτείας των υπηκόων του, αλλά και τους πάμπολλους άλλους αγώνες των βασιλικών του άθλων, που από όλους μνημονεύονται, νομίζω πως θα τα παραλείψω, επειδή ο σκοπός της προκείμενης πραγματείας μάς υπαγορεύει να αναφέρουμε και να γράφουμε μόνο εκείνα που συντείνουν στον θεοφιλή του βίο. Και μολονότι και αυτά είναι αμέτρητα, έχοντας επιλέξει από όσα έφτασαν σε εμάς τα πιο καίρια και αξιομνημόνευτα για τους μεταγενέστερους, αυτών ακριβώς θα εκθέσω την αφήγηση με τη μεγαλύτερη δυνατή συντομία. Διότι ο καιρός πλέον μας επιτρέπει να ανυμνούμε ανεμπόδιστα και με κάθε έκφραση τον αληθινά μακάριο, επειδή δεν ήταν επιτρεπτό να πράξουμε κάτι τέτοιο πρωτύτερα, λόγω του παραγγέλματος να μη μακαρίζουμε κανέναν άνδρα πριν από το τέλος του, εξαιτίας της αβεβαιότητας για τις μεταβολές της ζωής. Ας κληθεί λοιπόν ο Θεός ως βοηθός, και ας μας εμπνέει ως συνεργός ο ουράνιος Λόγος.

Μπορείς να το κατανοήσεις και ως εξής: Επειδή δεν πρέπει να μακαρίζουμε κανέναν άνθρωπο πριν από το τέλος του, εύλογα ο μεν απόστολος, αν και είναι απόστολος, κλητός και εκλεκτός του Χριστού Ιησού, εντούτοις δεν διστάζει να λέει: Καταπονώ το σώμα μου και το δουλαγωγώ, μήπως, αφού κηρύξω σε άλλους, γίνω ο ίδιος αδόκιμος. Το ίδιο ισχύει και για τον Δαβίδ, ο οποίος, αν και σε πολλά απέδειξε την αξία του, εισακούστηκε από τον Θεό και ελευθερώθηκε από τον λάκκο της ταλαιπωρίας και από τον πηλό του βούρκου· και στεκόταν πλέον σε ασφαλές μέρος, έχοντας στηρίξει τα πόδια του πάνω σε πέτρα, και έχοντας αξιωθεί καινού άσματος, του αληθινού λόγου περί θυσιών, δηλαδή του κηρύγματος που ευαγγελίστηκε στη μεγάλη Εκκλησία του Θεού· διότι αυτό ήταν το καινό άσμα, για το οποίο νωρίτερα έλεγε: Και έβαλε στο στόμα μου άσμα καινό· ωστόσο λοιπόν, παρότι είχε αξιωθεί τόσων δωρεών, εξαιτίας της σαθρότητας της ανθρώπινης ζωής επαναλαμβάνει τους ικετευτικούς λόγους, παρακαλεί και δέεται να διαφυλάσσεται από τη χάρη και το έλεος του Θεού. Διότι μέσα από αυτά αναλογιζόταν και αναπολούσε τα κακά που του είχαν συμβεί στο παρελθόν.

Ο Κύριος θα σε φυλάξει. Εκείνον που ατενίζει διαρκώς προς τον Θεό, τον φυλάττει ο ίδιος ο άγρυπνος Θεός, και σκεπάζει το δεξί του χέρι, εφόσον εκείνος επιτελεί ορθές πράξεις και αποδιώκει τους εχθρούς με τη δεξιά του· διότι οι εχθροί προσπαθούν να επιβουλευθούν κυρίως τη δεξιά των θεοφιλών ανθρώπων. Έτσι άλλωστε έχει γραφτεί: «Και ο Ιησούς ήταν ντυμένος με ρυπαρά ενδύματα, και ο διάβολος στεκόταν εκ δεξιών του». — Προπάντων δε ο Θεός προφυλάσσει από την κακία, έστω κι αν επιτρέπει να δοκιμάζονται από θλίψη τα εξωτερικά αγαθά ή το σώμα· για τον Ιώβ, εξάλλου, έδωσε την παραγγελία: «Μόνο την ψυχή του να διαφυλάξεις». Και η ψυχή έχει ανάγκη από φύλαξη κατά τον καιρό της εξόδου της από τον βίο, καθώς και κατά την είσοδό της στην πόλη του Θεού. Διότι, ποιο είναι το όφελος αν κάποιος πέσει στη μέση του δρόμου και χαθεί; Γι' αυτό, μην μακαρίζεις κανέναν άνθρωπο πριν από το τέλος της ζωής του.

Γ΄. Προτιμότερη είναι για μένα η ομορφιά που γίνεται ορατή στην πράξη παρά εκείνη που ζωγραφίζεται με τα λόγια· και ο πλούτος που κρατούν τα χέρια, παρά εκείνος που πλάθουν τα όνειρα· και η σοφία, όχι αυτή που λαμπρύνεται με τον λόγο, αλλά εκείνη που αποδεικνύεται μέσα από τα έργα. Διότι «καλή είναι η σύνεση για όλους όσοι την εφαρμόζουν», λέει, και όχι για εκείνους που την κηρύττουν· και η πιο ακριβής δοκιμασία αυτής της σοφίας είναι ο χρόνος, και το πραγματικό στεφάνι της καυχήσεως είναι τα γηρατειά. Διότι, εάν δεν πρέπει να μακαρίζουμε κανέναν άνθρωπο πριν από τον θάνατό του, όπως νομίζει ο Σολομών αλλά κι εγώ, και αν είναι άδηλο το τι θα γεννήσει η αυριανή ημέρα, αφού η επίγεια ζωή μας έχει πολλές ανατροπές και το σώμα της ταπεινώσεώς μας κινείται πάνω-κάτω και μεταβάλλεται διαρκώς, πώς να μην είναι εκείνος που ανάλωσε το μεγαλύτερο μέρος του βίου του άμεμπτα, και ο οποίος βρίσκεται πλέον σαν σε λιμάνι μακριά από το κοινό πέλαγος της ζωής, πιο ασφαλής από εκείνον που έχει ακόμη μακρύ πλου μπροστά του, και για τον λόγο αυτόν πιο μακάριος;

«Και να θαυμαστεί», λέει, «σε όλους όσους πίστεψαν». Δηλαδή, μέσω εκείνων που πίστεψαν. Ιδού πού πάλι το «εν» ταυτίζεται με το «διά». Διότι μέσω εκείνων αποδεικνύεται θαυμαστός. Διότι, όταν εκείνους τους οικτρούς και ταλαιπωρημένους που υπέφεραν μύρια δεινά, και όμως πίστεψαν, τους οδηγεί σε τόση λαμπρότητα, τότε αποδεικνύεται η ισχύς του, καθότι, αν και εδώ δίνουν την εντύπωση ότι έχουν εγκαταλειφθεί, παρ' όλα αυτά εκεί απολαμβάνουν πολλή δόξα· τότε προπαντός φανερώνεται όλη η δόξα του Θεού και η ισχύς του. Και πώς γίνεται αυτό, άκουσε· διότι προσθέτει: «Επειδή έγινε πιστευτή η μαρτυρία μας προς εσάς κατά την ημέρα εκείνη». «Γι' αυτό και προσευχόμαστε πάντοτε για εσάς». Δηλαδή, όταν παρουσιάζονται ενώπιον όλων εκείνοι που υπέφεραν μύρια δεινά προκειμένου να αποστατήσουν από την πίστη, και δεν ενέδωσαν, αλλά παρέμειναν πιστοί, δοξάζεται ο Θεός· τότε φανερώνεται και η δική τους δόξα. Επειδή, λοιπόν, πολλοί υποκρίνονται την πίστη, μην καλοτυχίζεις κανέναν πριν από το τέλος της ζωής του· διότι κατά την ημέρα εκείνη θα φανερωθούν όσοι πραγματικά πίστεψαν.

Εγκώμιο στον εν αγίοις πατέρα μας Ευστάθιο, αρχιεπίσκοπο της Μεγάλης Αντιοχείας. αʹ. Κάποιος σοφός άνδρας, που γνώριζε να φιλοσοφεί, αφού κατανόησε με ακρίβεια τη φύση των ανθρώπινων πραγμάτων και διαπίστωσε τη σαθρότητά τους και το γεγονός ότι τίποτα σε αυτά δεν είναι αξιόπιστο ούτε βέβαιο, συμβουλεύει γενικά όλους τους ανθρώπους να μην καλοτυχίζουν κανέναν πριν από το τέλος της ζωής του.

Επομένως, επειδή ο μακάριος Ευστάθιος εκοιμήθη, μπορούμε πλέον με απόλυτη ελευθερία να τον εγκωμιάσουμε· διότι, εάν πριν από την τελευτή δεν πρέπει να μακαρίζουμε κανέναν, μετά την τελευτή ο μακαρισμός για τους άξιους καθίσταται πια ακίνδυνος. Επειδή πράγματι διέπλευσε τον ασταθή εύριπο των βιωτικών πραγμάτων, απαλλάχθηκε από την ταραχή των κυμάτων, κατέπλευσε στον γαλήνιο και ατάραχο λιμένα, δεν υπόκειται στην αβεβαιότητα του μέλλοντος ούτε είναι ευάλωτος σε πτώση, αλλά στεκόμενος τώρα σαν σε κάποιον βράχο και υψηλό σκόπελο περιγελά όλα τα κύματα. Επομένως, ο μακαρισμός είναι ασφαλής και το εγκώμιο ανεπίληπτο· διότι δεν φοβάται καμία μεταβολή ούτε υποπτεύεται καμία μετάπτωση.

Διότι εμείς που βρισκόμαστε ακόμη στη ζωή, όπως ακριβώς εκείνοι που κλυδωνίζονται στο μέσο του πελάγους, υπόκειμεθα σε πολλές μεταβολές· και όπως ακριβώς εκείνοι, άλλοτε μεν ανυψώνονται όταν τα κύματα κορυφώνονται, άλλοτε δε καταποντίζονται προς τον ίδιο τον βυθό· αλλά ούτε το ύψος είναι ασφαλές, ούτε η καταβύθιση μόνιμη· διότι και τα δύο αυτά συμβαίνουν σε ύδατα ρευστά που δεν παραμένουν στάσιμα. Έτσι ακριβώς και στα ανθρώπινα πράγματα, τίποτε δεν είναι βέβαιο και σταθερό, αλλά οι μεταβολές είναι συχνές και απότομες. Ο ένας μεν εξαιτίας της ευημερίας του εξυψώθηκε, ο άλλος δε εξαιτίας της δυσπραγίας κατακρημνίστηκε σε μεγάλο βάθος· όμως ούτε ο πρώτος ας υπερηφανεύεται ούτε ο δεύτερος ας καταπτοείται· διότι ο καθένας θα υποστεί τάχιστα τη μεταβολή. Δεν ισχύει, όμως, το ίδιο για εκείνον που μετέστη στον ουρανό, που απήλθε προς τον ποθούμενο Ιησού, που έφθασε σε τόπο καθαρό από θορύβους, από τον οποίο απέδρασε κάθε οδύνη, λύπη και στεναγμός. Εκεί δεν υπάρχει ίχνος μεταβολής, δεν υπάρχει σκιά αλλοιώσεως, αλλά τα πάντα είναι παγιωμένα και ακίνητα, τα πάντα βέβαια και θεμελιωμένα, τα πάντα άφθαρτα και αθάνατα, τα πάντα ακήρατα και παντοτινά. Γι' αυτό λέγει: «Πριν από το τέλος της ζωής μη μακαρίζεις κανέναν». Γιατί;

Διότι το μέλλον είναι άδηλο και η φύση ασθενής· η προαίρεση ράθυμη, η αμαρτία ευπερίστατη, πολλές οι παγίδες. «Να γνωρίζεις καλά», λέγει, «ότι πορεύεσαι ανάμεσα σε παγίδες»· αλλεπάλληλοι οι πειρασμοί, μεγάλο το πλήθος των βιοτικών μεριμνών, διηνεκής ο πόλεμος των δαιμόνων και συνεχείς οι εξεγέρσεις των παθών. Για αυτούς τους λόγους λέγει: «Πριν από τον θάνατο μη μακαρίζεις κανέναν». Επομένως, μετά τον θάνατο είναι ασφαλές να μακαρίζουμε τον άξιο. Και μάλλον όχι απλώς μετά τον θάνατο, αλλά μετά από έναν τέτοιο θάνατο, όταν δηλαδή κάποιος έχει ολοκληρώσει τον βίο του λαμβάνοντας τον στέφανο, με ομολογία και πίστη ανυπόκριτη. Διότι, εάν μακάρισε κάποιος εκείνους που απλώς πέθαναν, πόσο μάλλον εκείνους που τελείωσαν τη ζωή τους κατ' αυτόν τον τρόπο;

Ω, αληθινά υπερφυσικό θαύμα. Ω, γεγονότα που προκαλούν κατάπληξη. Ο άλλοτε βδελυρός και μισητός θάνατος τώρα εξυμνείται και μακαρίζεται. Αυτός που άλλοτε προξενούσε πένθος και κατήφεια, δάκρυα και σκυθρωπότητα, τώρα έχει αναδειχθεί σε πρόξενο χαράς και αίτιο πανηγυρισμού. Όμως, αν και για όλους τους θεράποντες του Θεού, των οποίων ο θάνατος μακαρίζεται, η βεβαιότητα της ευαρέσκειας προς τον Θεό προκύπτει από το τέλος, και για τον λόγο αυτόν ο θάνατός τους μακαρίζεται. Διότι τους τελειοποιεί και τους αναδεικνύει μακάριους, χαρίζοντάς τους το αμετάβλητο της αρετής, σύμφωνα με το ρητό που λέει: «Μη μακαρίζεις κανέναν άνθρωπο πριν από το τέλος του».

Εκείνους που δεν μιμούνται τον Πατέρα, ο Πατέρας δεν τους εισακούει όταν Τον αποκαλούν πατέρα. Με τα γνωρίσματα λοιπόν αυτά πλησίασε τον Δεσπότη, και θα σε ασπαστεί ως τέκνο. Σε όσους ακολουθούν το θέλημα του Θεού και δεν τολμούν να παραβούν τα ορθώς νομοθετηθέντα, τα πάντα κατορθώνονται δια της πίστεως, και προσφέρεται από τον Θεό ως έπαθλο η ευδαιμονία. Στον βαθμό όμως, αντίθετα, που απομακρύνονται από την ακριβή τήρησή τους, τα εφικτά γίνονται ανέφικτα, και ό,τι κι αν προσπαθήσουν με ζήλο να πράξουν ως αγαθό μετατρέπεται σε ανεπανόρθωτες συμφορές. ΤΙΤΛΟΣ Γ΄. — Περί ευδαιμονίας και μακαρισμού· και ότι δεν πρέπει να μακαρίζουμε κανέναν πριν από το τέλος της ζωής του. «Πριν από το τέλος μη μακαρίζεις κανέναν. Μη μακαρίζεις τον άνθρωπο πριν από την τελευτή του.» Εκείνος που βρίσκεται ακόμη εν ζωή δεν είναι αξιομακάριστος εξαιτίας του αδήλου της τελικής έκβασης. Εκείνος όμως που έχει εκπληρώσει τα καθήκοντά του και έκλεισε τη ζωή του με ένα αδιαμφισβήτητο τέλος, αυτός πλέον μακαρίζεται με ασφάλεια.

Τι σημαίνει το «μη μακαρίσεις άνθρωπο πριν από τον θάνατό του»; Και σύμφωνα με την πρόχειρη αντίληψη των πολλών, εξαιτίας της αβεβαιότητας και του ευόλισθου της ανθρώπινης προαίρεσης, δεν πρέπει να μακαρίζει κανείς κάποιον, μέχρις ότου, αφού περάσει μέσα από κάθε αρετή, ολοκληρώσει τη ζωή του με ένα αδιαμφισβήτητο τέλος. Κατά την υψηλότερη όμως έννοια, εκείνος που έχει αρχίσει, μέσω της μετάνοιας και της άσκησης, να ταπεινώνει και να καθιστά ανίσχυρο το γήινο φρόνημα που ζει μέσα του, δεν είναι ακόμη αξιομακάριστος, μέχρις ότου, μέσα από τον έντονο κόπο της άσκησης, αυτό νεκρωθεί και φτάσει στο τέλος του. Διότι ένας τέτοιος άνθρωπος είναι μακάριος, καθώς έχει συναποθάνει με τον Χριστό μέσω της αποχής από την πράξη των κακών και συνανίσταται πάλι μέσω του ύψους των αρετών. Διότι αυτό ακριβώς υποδηλώνει και ο ψαλμωδός όταν λέει «μακάριοι οἱ ἄμωμοι ἐν ὁδῷ», δηλαδή οι καθαροί από την κακία, «οἱ πορευόμενοι ἐν νόμῳ Κυρίου», εκείνοι που οδεύουν μέσω των αγαθών πράξεων.

Ο Παύλος λέει, δεν γνωρίζετε ότι είστε ναός του Θεού και το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα σας; Αν λοιπόν είμαστε μέλη του Χριστού σε ένα σώμα και υπό μία κεφαλή, δεν οφείλουμε να χαιρόμαστε όλα τα μέλη; Αλλά μη μακαρίσεις άνθρωπο, λέει, πριν από τον θάνατό του. Αυτό λέω κι εγώ, έχοντας την ίδια άποψη με αυτόν που το είπε, εφόσον δεν βλέπω ακόμη τη βεβαιότητα του τέλους και τη φθορά να έχει νικηθεί από το πνεύμα, και μέχρι να βλέπω την ύλη να είναι από μόνη της ασταθής και να μην έχει ακόμη συμπορευθεί προς τη γη καθοδηγούμενη από το πνεύμα. Όταν όμως δω το ποθούμενο τέλος των ιερών αγώνων και τον άνθρωπο του Θεού, τον τέλειο άνδρα, να έχει προχωρήσει προς την ενότητα των άνω δυνάμεων, αφήνοντας στους μεταγενέστερους τη μνήμη των ιερών ιδρώτων του, αμέσως και εγώ με ευλάβεια ελευθερώνω τη γλώσσα μου και τον μακαρίζω, λέγοντας ότι μακάριος είναι ο άνθρωπος που θα τελευτήσει εν σοφία, λέει, και που θα διαλεχθεί με τη σύνεσή του, και κηρύττω δικαιοσύνη στην εκκλησία, και δεν θα κρύψω το έλεός σου και την αλήθεια από τη σύναξη πολλών πιστών, όπως ακριβώς προστάζει το πνεύμα σου, εσύ, λέει, κήρυξε τη σοφία, ώστε η φρόνηση να σε υπακούσει.