Πατερικές αναφορές στο ΣΟΦΙΑ ΣΕΙΡΑΧ 25:9

Απόκριση: Όταν μιλάς για τον Βίο των Πατέρων και τις Αποκρίσεις τους, οφείλεις να κατακρίνεις τον εαυτό σου, λέγοντας: Αλίμονό μου, πώς μιλώ για τις αρετές των Πατέρων και δεν απέκτησα καμία από αυτές! Ούτε έφτασα σε πνευματική προκοπή, και κάθομαι να τα λέω σε άλλους για να ωφεληθούν! Μήπως εκπληρωθεί σε εμένα αυτό που ειπώθηκε από τον Απόστολο: «Εσύ που διδάσκεις τον άλλον, τον εαυτό σου δεν τον διδάσκεις;». Και όταν τα λες αυτά, καυτηριάζεται η καρδιά σου, και διαπιστώνεις ότι μιλάς με ταπεινοφροσύνη. Οφείλεις δε να προσέχεις σε ποιον μιλάς. Εάν γνωρίζεις ότι θέλει να ωφεληθεί, τότε μίλησε. Εάν όμως όχι, δεν υπάρχει ανάγκη ομιλίας. Διότι είναι γραμμένο: «Μακάριος είναι εκείνος που μιλά σε αυτιά που ακούνε». Για να μη βρεθείς να δίνεις τα άγια στα σκυλιά και να ρίχνεις τα μαργαριτάρια μπροστά στους χοίρους. Ο Κύριος ας σε συνετίσει, αδελφέ, ώστε να μην πλανηθείς από την οδό της ταπεινώσεως.

Άκουσε πάλι τα εξής: "Κατά την οποία ο Θεός, ενωνόμενος με αυτούς που γίνονται θεοί, κάνει δικό Του το παν από αγαθότητα". Αυτό λοιπόν είναι το θεοποιό δώρο, το οποίο ο λαμπρότατος φωστήρας από τον Άρειο Πάγο των Αθηνών, αφού το ονόμασε "θεότητα", λέει ότι ο Θεός βρίσκεται επέκεινα αυτής. Πού είναι λοιπόν, κατά τη γνώμη σου, η γνώση και η μίμηση και η αφαίρεση, μέσω των οποίων εσύ σπεύδεις να στερήσεις από τους πολλούς και την εκ πίστεως γνώση της υπέρτερης από εμάς και πραγματικής θεομιμησίας; "Αλλά δεν είπε", ισχυρίζεται, "ότι ο Θεός βρίσκεται πάνω και από το καθ' υπεροχήν μη ον, έστω κι αν Τον ονόμασε ανώτερο από αυτήν τη θεότητα". Σε εσένα βέβαια δεν το είπε, το γνωρίζω καλά· διότι δεν μιλάει στα δικά σου, αλλά σε αυτιά που ακούνε· επειδή είναι μακάριος.

Και αυτά δεν τα λέω κολακεύοντας την αγάπη σας, αλλά συμπεραίνοντας την προθυμία σας από όσα σας αναφέραμε χθες. Διότι έβλεπα όλους να κρέμεστε από τη διδασκαλία και να κάνετε τα πάντα, ώστε ούτε το παραμικρό από τα λεγόμενα να μη σας διαφύγει· εξάλλου, και τα συνεχή χειροκροτήματα αποτέλεσαν τη μεγαλύτερη απόδειξη του ότι δέχεστε τα λεγόμενα με ευχαρίστηση. Εκείνος, όμως, που ακούει με ευχαρίστηση όσα λέγονται, είναι φανερό ότι τα στερεώνει στη διάνοιά του, και τα καθιστά ανεξίτηλα, αποθέτοντάς τα στο εύρος της διανοίας του. Ποιος, λοιπόν, θα μπορούσε να επαινέσει επάξια εσάς, και να μακαρίσει εμάς, επειδή μιλάμε σε αυτιά ανθρώπων που ακούν; Διότι μακάριος είναι, λέγει, αυτός που μιλά σε αυτιά ανθρώπων που ακούν. Αυτό είναι το κατόρθωμα της νηστείας, αυτό το φάρμακο κατεργάστηκε τη σωτηρία των ψυχών μας. Και εάν από την αρχή και από τα προοίμια επέδειξε τόση δύναμη, με την πάροδο των ημερών πόση ωφέλεια πρέπει να προσδοκούμε ότι θα προκύψει; Μόνο εσείς, παρακαλώ, με φόβο και τρόμο να κατεργάζεστε τη δική σας σωτηρία, και να μη δώσετε κανένα περιθώριο διείσδυσης στον εχθρό της σωτηρίας σας. Διότι αυτός, βλέποντας τώρα τον πνευματικό σας πλούτο, μαίνεται και αγριεύει, και σαν λιοντάρι που ωρύεται περιφέρεται ζητώντας ποιον να καταπιεί. Αλλά εάν έχουμε νήψη, δεν θα καταφέρει να κυριαρχήσει σε κανέναν, διά της χάριτος του Θεού.

Εκεί μεν, διότι αυτός που δανείζεται με τόκο κατακρημνίζεται ξαφνικά στην έσχατη φτώχεια· εδώ όμως, εκείνος που δανείζεται, όταν επιδείξει μεγάλη ευγνωμοσύνη, όσο περισσότερο τόκο αποδώσει, τόσο πιο πλουσιοπάροχη απολαμβάνει την άνωθεν αμοιβή. Ο καθένας σας, λοιπόν, αγαπητοί, όταν εμείς καταθέτουμε τα όσα μας έχουν εμπιστευθεί, οφείλει να επιδεικνύει διπλό τον κόπο και την αγρυπνία: αφενός για τη φύλαξη αυτών που έχουν κατατεθεί, ώστε αυτά να παραμένουν σταθερά· αφετέρου για την αξιοποίησή τους, ώστε να τα μεταδίδει και σε άλλους, και πολλούς να καθοδηγεί στον δρόμο της αρετής, προκειμένου να αυξάνεται πάλι διπλάσιο το κέρδος σας, τόσο για τη δική σας σωτηρία, όσο και για την ωφέλεια των άλλων. Διότι, εάν το κάνετε αυτό, θα καταστήσετε και εμάς μακάριους («διότι μακάριος», λέει η Γραφή, «είναι εκείνος που μιλά σε αυτιά που ακούνε»), και θα μας προδιαθέσετε να σας παραθέτουμε πιο πλουσιοπάροχα αυτήν την πνευματική τράπεζα. Μην παραμελείτε, λοιπόν, τους αδελφούς σας, ούτε να φροντίζετε μόνο τον εαυτό σας, αλλά ο καθένας ας σπεύδει να αρπάξει τον πλησίον του από τον φάρυγγα του διαβόλου και από εκείνα τα παράνομα θεάματα, και να τον επαναφέρει στην εκκλησία, δείχνοντάς του με πολλή επιείκεια και πραότητα, και το μέγεθος της φθοράς εκείνων, και το μεγαλείο των αγαθών που υπάρχουν εδώ· και να μην το κάνετε αυτό μόνο μία και δύο φορές, αλλά διαρκώς.

Αυτά τα λέγω, όχι κολακεύοντας την αγάπη σας, αλλά διακηρύσσοντας την αρετή σας. Μακάριος είμαι εγώ εξαιτίας σας, μακάριοι είστε κι εσείς χάρη στον ίδιο σας τον εαυτό. Μακάριος είναι εκείνος που ομιλεί σε αυτιά που ακούνε· έτσι έγινα μακάριος κι εγώ. «Μακάριοι οι πεινώντες και διψώντες τη δικαιοσύνη». Δείτε πώς εσείς γίνατε μακάριοι από μόνοι σας. Μακάριος είναι ο άνθρωπος που αγαπά τους πνευματικούς λόγους. Αυτό μας ξεχωρίζει από τα άλογα ζώα. Διότι βέβαια δεν μας ξεχωρίζει η διάπλαση του σώματος, ούτε το ότι τρεφόμαστε, ούτε το ότι πίνουμε, ούτε το ότι βοσκόμαστε, ούτε το ότι ζούμε· διότι όλα αυτά τα έχουμε κοινά με τα άλογα ζώα· αλλά σε τι διαφέρει ο άνθρωπος από τα άλογα; Στον λόγο· γι' αυτό και ο άνθρωπος είναι λογικό ον. Διότι, όπως ακριβώς τρέφονται τα σώματα, έτσι τρέφεται και η ψυχή· όμως το μεν σώμα τρέφεται με άρτο, ενώ η ψυχή με τον λόγο. Πες μου· αν λοιπόν δεις άνθρωπο να τρώει πέτρες, άραγε θα έλεγες ότι είναι άνθρωπος; Έτσι και αν δεις κάποιον να μην τρέφεται με τον λόγο, αλλά με την αλογία, θα πεις: Αυτός έχασε πλέον και την ιδιότητα του ανθρώπου· διότι η ανατροφή είναι εκείνη που φανερώνει την ευγένεια του ανθρώπου.

Εσείς είστε οι αίτιοι αυτής της μεγαλοψυχίας, καθώς με την προθυμία σας για την ακρόαση αφυπνίζετε εκείνους που έχουν αποκάμει, προσμένετε με λαχτάρα να ακούσετε και κρέμεστε από τη γλώσσα αυτού που ομιλεί. Έτσι και τα νεογνά των χελιδονιών, όταν δουν τη μητέρα τους να πετά προς το μέρος τους, προβάλλουν από τη φωλιά, τεντώνουν τους λαιμούς τους και δέχονται με αυτόν τον τρόπο από εκείνη την τροφή. Έτσι κι εσείς, κοιτάζοντας με πολλή προθυμία αυτόν που ομιλεί, δέχεστε τη διδασκαλία που σας μεταφέρεται από τη γλώσσα του, και προτού καν τα λόγια πηδήξουν έξω από το στόμα μας, η διάνοιά σας έχει ήδη αρπάξει τα λεγόμενα. Ποιος λοιπόν δεν θα μακάριζε κι εσάς κι εμάς γι' αυτά, επειδή ομιλούμε σε αυτιά που ακούν; Κοινός είναι ο κόπος, κοινός και ο στέφανος· κοινό το κέρδος, κοινός και ο μισθός. Γι' αυτόν τον λόγο και ο Χριστός μακάρισε τους μαθητές λέγοντας: «Μακάρια όμως είναι τα μάτια σας, επειδή βλέπουν, και τα αυτιά σας, επειδή ακούν». Επιτρέψτε μου να απευθύνω αυτά τα λόγια και σε εσάς, επειδή επιδεικνύετε την ίδια προθυμία: Μακάρια είναι τα μάτια σας, επειδή βλέπουν, και τα αυτιά σας, επειδή ακούν. Αλλά το ότι τα αυτιά σας ακούν, είναι βεβαίως φανερό· το ότι όμως και τα μάτια σας βλέπουν, όπως ακριβώς έβλεπαν τότε οι μαθητές, αυτό θα προσπαθήσω να το αποδείξω, ώστε ο μακαρισμός σας να μην είναι μισός, αλλά ολόκληρος. Τι έβλεπαν λοιπόν τότε οι μαθητές;

Γι' αυτόν τον λόγο καταπιάνομαι πάντοτε με βαθύτερα νοήματα, έχοντας εμπιστοσύνη στην ευγένεια του αγρού. Διότι η Γραφή δεν αναζητά μόνο σοφό διδάσκαλο, αλλά και συνετό ακροατή. Γι' αυτόν τον λόγο μακαρίζω εσάς, μακαρίζω όμως και τον εαυτό μου. Διότι, όπως λέει, «Μακάριος είναι εκείνος που ομιλεί σε αυτιά που ακούν»· και, «Μακάριοι όσοι πεινούν και διψούν για τη δικαιοσύνη». Επομένως, σε εσάς που προσήλθατε με προθυμία θα καταθέσουμε αυτά τα νοήματα. Διότι όλοι οι άλλοι αυτή τη στιγμή φθείρονται στις αγορές και στις βιοτικές μέριμνες, εσείς όμως, υψούμενοι πάνω από τη γη, δέχεστε νοερά τα νοήματα· και εκείνοι μεν υπηρετούν τη δούλη, φροντίζοντας τη σάρκα, εσείς όμως, καλλωπίζοντας την ευγενή και ελεύθερη ψυχή, τη διαφυλάσσετε.

Διότι δεν καλλιεργώ γη άλογη, αλλά γη λογική, όχι αναίσθητη, αλλά αισθαντική, όχι άψυχη, αλλά έμψυχη. Και μακάριος είμαι εγώ, τέτοιας γης γεωργός που κληρώθηκα να είμαι· διότι τότε είμαι μακάριος, όταν μιλώ σε ώτα ακουόντων. Και πάλι λέει: Η παρακοή κατεργάζεται θάνατο. Μακάριος, λοιπόν, είμαι εγώ· μακάριοι είστε και εσείς. Διότι και ο Ιησούς στο Ευαγγέλιο λέει στους μαθητές: Μακάριοι είστε, εάν τηρήσετε τον λόγο μου. Συγκεντρώνοντας, λοιπόν, την προσοχή σας, να προσέχετε τα λεγόμενα. Θέλω δε να σας δείξω με παραδείγματα τι είναι ο Θεός· και χρησιμοποιώντας αυτό το σχήμα λόγου, λέω: Ο Θεός μοιάζει με άνθρωπο που κάθεται πάνω σε έναν σκόπελο, και παρατηρεί ολόκληρη τη θάλασσα και τα πλοία που πλέουν σε αυτήν, καθώς αυτή είναι ταραγμένη και σηκώνει τρικυμίες, επειδή πνέουν σε αυτήν σφοδροί άνεμοι· ενώ κάποιος άριστος κυβερνήτης αγωνίζεται ενάντια στα κύματα για να αγκυροβολήσει το σκάφος σε απάνεμο λιμάνι, επειδή τους καταλαμβάνει το σκοτάδι, φοβούμενος μήπως το πλοίο καταποντιστεί, την ώρα που άλλα πλοία ακολουθούν τη σωστή πορεία, και άλλα, από την ορμή των ανέμων, βυθίζονται και διαλύονται, με κάποιους να χάνουν τη ζωή τους και κάποιους άλλους να επιβιώνουν, πιασμένοι από κάποιο άθλιο κομμάτι του πηδαλίου, και από τις τρικυμίες να παρασύρονται στη στεριά, ενώ τα σώματα αυτών που έχουν ήδη πεθάνει βρίσκονται εκβρασμένα. Όλα αυτά τα παρατηρεί εκείνος που κάθεται στον σκόπελο· αυτός είναι ο Θεός· και όπως προείπα, ομιλώ μεταχειριζόμενος αυτό το σχήμα λόγου.

Δεν θα σταματήσω να σας νουθετώ, έως ότου γίνετε καλύτεροι· διότι είναι γεγραμμένο: Μακάριος εκείνος που μιλά σε αυτιά που ακούν. Η παρακοή κατεργάζεται τον θάνατο. Βλέπεις τον πένητα και δεν τον ελεείς; Πώς πηγαίνεις στην εκκλησία και προσεύχεσαι; Πώς ανοίγεις το στόμα σου και επικαλείσαι τον Θεό; Δεν ερυθριάζεις; Δεν τρέμεις; Δεν φρίττεις;

Όπως ακριβώς μία ασυνείδητη πόρνη με αυτόν συνδιαλέγεται, και σε εκείνον γνέφει· με άλλον συντάσσεται σήμερα, και αύριο σε άλλον μεταβαίνει· σήμερα είσαι άρχοντας, και αύριο αρχόμενος· σήμερα πλούσιος, και αύριο πένης· σήμερα δικάζεις, και αύριο καταδικάζεσαι. Βλέπεις τη μεταβολή του βίου, πώς σαν σκιά προσπερνά, και πώς διαλύεται πιο εύκολα και από τον καπνό; Δεν διασπάται σαν τον ιστό της αράχνης; Εγώ δεν θα σταματήσω να σας νουθετώ· είτε πράξετε κάτι, είτε δεν πράξετε, εγώ θα ομιλώ, και ομιλώντας δεν θα παύσω· διότι είναι γεγραμμένο: Μακάριος είναι αυτός που ομιλεί σε ώτα ακουόντων.

Διότι, όπως λέγει, δεν είναι δίκαιοι ενώπιον του Θεού οι ακροατές του νόμου, αλλά θα δικαιωθούν οι τηρητές του νόμου· και πάλι ο Χριστός λέγει: «Εάν δεν είχα έλθει και δεν τους είχα μιλήσει, δεν θα είχαν αμαρτία· τώρα όμως δεν έχουν δικαιολογία για την αμαρτία τους». Μακάριος δε είναι αυτός που ομιλεί σε αυτιά που ακούν, και μάλιστα όταν αυτοί καταβάλλουν τον τόκο· και τόκος είναι η υπακοή και η έμπρακτη εφαρμογή των εντολών του Θεού, καθώς λέγει ο Κύριος: «Και εγώ, όταν θα ερχόμουν, θα απαιτούσα το δικό μου μαζί με τον τόκο».

Περί του να μην απελπίζονται κάποιοι για τον εαυτό τους, ούτε να καταρώνται τους εχθρούς τους, ούτε να απογοητεύονται όταν ζητούν και δεν λαμβάνουν· και προς τους άνδρες σχετικά με την ειρήνη προς τις γυναίκες τους. Αʹ. Σας οφείλω πολλές ευχαριστίες, διότι δεχθήκατε με προθυμία τους λόγους μου περί προσευχής και διότι με καταστήσατε μακάριο. Διότι μακάριος είναι εκείνος που ομιλεί σε αυτιά ανθρώπων που ακούν. Και πείστηκα για αυτό όχι μόνο από τα χειροκροτήματα και τους επαίνους, αλλά και από τα έργα που σας είδα να πράττετε.

Μήπως με επιβουλεύονται εξαιτίας χρημάτων, ώστε να λυπηθώ; Μήπως εξαιτίας αμαρτημάτων, ώστε να νιώσω οδύνη; Είναι εξαιτίας της θερμής μου αγάπης για εσάς· επειδή πράττω τα πάντα, ώστε εσείς να παραμείνετε ασφαλείς, ώστε να μην παρεισφρήσει κανένας στην ποίμνη, ώστε να παραμείνει ακέραιο το ποίμνιο. Η αιτία των αγώνων αυτών μού αρκεί για στέφανο. Διότι, τι δεν θα υπέμενα για εσάς; Εσείς είστε για εμένα συμπολίτες, εσείς είστε για εμένα πατέρες, εσείς αδελφοί, εσείς τέκνα, εσείς τα μέλη μου, εσείς το σώμα μου, εσείς το φως μου, ή μάλλον είστε γλυκύτεροι και από αυτό ακόμη το φως. Διότι τι το παρόμοιο μπορεί να μου προσφέρει η ακτίνα του ήλιου, όπως η δική σας αγάπη; Η μεν ακτίνα με ωφελεί στον παρόντα βίο, η δε δική σας αγάπη μού πλέκει στέφανο στον μέλλοντα. Και αυτά τα λέω σε αυτιά που ακούνε· διότι ποια αυτιά είναι πιο πρόθυμα να ακούσουν από τα δικά σας; Τόσες ημέρες αγρυπνήσατε και τίποτε δεν σας λύγισε, ούτε η πάροδος του χρόνου σας έκανε πιο μαλθακούς, ούτε οι φόβοι, ούτε οι απειλές· απέναντι σε όλα σταθήκατε γενναίοι. Και τι λέω, σταθήκατε;

Κατήχηση Β' του ιδίου περί της εορτής των αγίων Γενεθλίων του Χριστού και περί του μοναχικού βίου. Ευλόγησον, πάτερ. Αδελφοί και πατέρες, θεωρώ πρέπον, προς δόξαν Εκείνου που γεννήθηκε από την αγνή Παρθένο και για δική μας ωφέλεια, να απευθύνω πάλι λίγα λόγια προς την αγάπη σας. Επειδή και πριν από την παρούσα εορτή σάς είπαμε κάποια λίγα λόγια για τους αγίους Πατέρες, επιβάλλεται, τώρα που έφτασε η αγία εορτή, να μιλήσουμε και πάλι όσο μας είναι δυνατόν, και μάλιστα, όπως πιστεύω, επειδή μιλώ σε αυτιά ανθρώπων που επαγρυπνούν και ακούνε, και «μακάριος είναι εκείνος που μιλά σε αυτιά ανθρώπων που ακούνε». Διότι τίποτε άλλο δεν μπορεί να παρακινήσει αυτόν που ομιλεί στο να μιλήσει, όσο η συνετή προθυμία και η προσοχή των ακροατών.

Αυτούς λοιπόν και εμείς, εφαρμόζοντας δίκαιη κρίση και τηρώντας τους πατρικούς νόμους, τους απορρίπτουμε. Σε εκείνους όμως που δεν φράζουν τα αυτιά τους στις φωνές όσων τους εξορκίζουν, σαν την ασπίδα που ηθελημένα κωφεύει, αλλά τα προσφέρουν πρόθυμα —διότι λέει ότι πρέπει κανείς να μιλά «σε αυτιά εκείνων που ακούν»— ο λόγος της ευσέβειας θα ηχήσει δυνατά και θα κηρυχθεί, και γνωρίζω καλά ότι πολύ εύκολα θα γίνει αποδεκτός και πιστευτός, καθώς ο πόσιμος λόγος της αλήθειας θα ξεπλύνει την αλμυρή ακοή του ψεύδους των ακροατών.