Πατερικές αναφορές στο ΣΟΦΙΑ ΣΕΙΡΑΧ 3:22

Αλλά ο μεν Υιός έχει γεννηθεί, το δε Πνεύμα εκπορεύεται. Μακεδ. Και ποια είναι η διαφορά μεταξύ της γεννήσεως και της εκπορεύσεως; Ορθ. Τη διαφορά μην την περιεργάζεσαι· διότι δεν είναι καταληπτή, αλλά εκείνα που σου προστάχθηκαν, αυτά να συλλογίζεσαι, και πέρα από αυτά μην ερευνάς. Σου προστάχθηκε δε να πιστεύεις ότι ο Υιός γεννάται και το Πνεύμα εκπορεύεται· ενώ όλα τα άλλα, ο ουρανός, η γη, η θάλασσα και τα λογικά και άλογα όντα που βρίσκονται σε αυτά, είναι κτίσματα, τα οποία κτίστηκαν κατόπιν εντολής του ίδιου του Θεού· «διότι Αυτός είπε και έγιναν· Αυτός έδωσε εντολή και κτίστηκαν». Μακεδ. Ούτε εγώ λέω ότι το Πνεύμα είναι κτίσμα· όμως δεν λέω ότι είναι Θεός. Ορθ. Ένα πράγμα να γνωρίζεις, ότι γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο εσύ ο ίδιος δεν είσαι Θεός κατά φύση, επειδή είσαι κτίσμα του Θεού, καθώς, αν δεν ήσουν κτίσμα, θα ήσουν Θεός κατά φύση.

Διότι δεν πρέπει να αναζητούμε τα βαθύτερα, ούτε να εξετάζουμε τα δυσκολότερα, αλλά μάλλον να συλλογιζόμαστε όσα μας έχουν προσταχθεί, και να πιστεύουμε ακλόνητα για τον Θεό «ότι αληθινά υπάρχει και γίνεται μισθαποδότης σε όσους τον αναζητούν»· να μην αναζητούμε πλέον, σύμφωνα με τα γεγραμμένα, εκείνα που υπερβαίνουν τον νου και τη φρόνηση, όχι μόνο τη δική μας, αλλά και εκείνη που υπάρχει σε ολόκληρη την κτίση ή και σε κάθε δημιουργημένο λογικό ον. Ποιος, λοιπόν, άραγε «θα διηγηθεί τη γενεά» του Μονογενούς; «Διότι αίρεται από τη γη η ζωή Του», δηλαδή, ο λόγος για την ύπαρξή Του φανερώνεται υψηλότερος από όλα τα όντα πάνω στη γη. Διότι και πάλι εδώ με τη λέξη «ζωή» εννοεί την ύπαρξη.

Αλλά ίσως θα συμφωνήσουμε ότι αυτά έχουν ειπωθεί ορθά για αυτή την περίπτωση. Ωστόσο, για εκείνους που από τα σπάργανα και από τα πρώτα χρόνια της ζωής τους υπέστησαν κάτι το απευκταίο, και γεννήθηκαν μαζί με ασθένειες από τη μήτρα, το ποια εξήγηση θα μπορούσε να δώσει κανείς, δεν είναι εύκολο να το κατανοήσουμε. Διότι δεν πιστεύουμε ότι η ψυχή προϋπάρχει, ούτε θα θεωρήσουμε ότι αμάρτησε πριν από το σώμα. Πώς άλλωστε θα μπορούσε να αμαρτήσει αυτό που δεν έχει ακόμη κληθεί στην ύπαρξη; Και εφόσον δεν υπάρχει αμαρτία, ούτε έχει προηγηθεί κάποιο πταίσμα πριν από το πάθημα, ποια θα πούμε λοιπόν ότι είναι η αιτία αυτού του παθήματος; Αλλά είναι εντελώς αθέατα στις δικές μας διάνοιες όσα βρίσκονται πάρα πολύ πάνω από εμάς, και το να θέλει κανείς να ερευνά καθόλου γύρω από αυτά, εγώ τουλάχιστον θα συμβούλευα τους σώφρονες να το αποφεύγουν, και πρωτίστως τον ίδιο μου τον εαυτό. Διότι πρέπει να στοχαζόμαστε μάλλον εκείνα που μας έχουν παραγγελθεί, και να μην εξετάζουμε τα βαθύτερα, ούτε να αναζητούμε τα δυσκολότερα, ούτε να προσπαθούμε ριψοκίνδυνα να ανασκάπτουμε τα όσα είναι αποκεκρυμμένα μόνο στη θεία και ανέκφραστη βουλή, αλλά μάλλον να αφήνουμε ευσεβώς να γνωρίζει μόνο ο Θεός εκείνα που του αρμόζουν και του ανήκουν κατ' αποκλειστικότητα, έχοντας την πεποίθηση και πιστεύοντας αληθινά ότι, ως πηγή κάθε δικαιοσύνης, δεν θα έπραττε ούτε θα αποφάσιζε ποτέ τίποτα, τόσο στα δικά μας ζητήματα όσο και σε όλη την υπόλοιπη κτίση, εάν δεν του φαινόταν ότι αυτό είναι το πρέπον και δεν αφίσταται από τους κανόνες της αληθινής ορθότητας.

Ατένισε πρώτα τον ήλιο, και έπειτα ερεύνησε τον Δεσπότη. Πράγματα βαθύτερα από εσένα μην αναζητάς, και πράγματα ανώτερά σου μην εξετάζεις. Όσα σου προστάχθηκαν, αυτά να στοχάζεσαι. Αλλά θα πει κάποιος, εάν η θεία υπόσταση είναι ακατάληπτη, τότε γιατί εσύ ομιλείς περί αυτών; Άραγε λοιπόν, επειδή αδυνατώ να πιω όλο το ποτάμι, δεν πρέπει να πάρω με μέτρο ούτε αυτό που μου είναι ωφέλιμο; Άραγε επειδή δεν μπορώ να χωρέσω όλον τον ήλιο στη φύση των ματιών μου, δεν πρέπει να τον κοιτάξω ούτε όσο αρκεί για τη δική μου ανάγκη; Ή μήπως επειδή εισήλθα σε έναν μέγιστο παράδεισο και δεν δύναμαι να φάω όλο το πλήθος των καρπών, θέλεις να εξέλθω τελείως πεινασμένος; Αινώ και δοξάζω Εκείνον που μας δημιούργησε· διότι υπάρχει η θεία προσταγή που λέει: Πάσα πνοή αινεσάτω τον Κύριον. Επιχειρώ τώρα να δοξάσω τον Δεσπότη, όχι όμως να τον εξηγήσω, γνωρίζοντας βέβαια ότι θα φανώ κατώτερος της αξίας της δοξολογίας, αλλά θεωρώντας ως έργο ευσέβειας έστω και το να επιχειρήσω να το κάνω. Διότι την αδυναμία μου την παρηγορεί ο Κύριος Ιησούς λέγοντας: Κανείς ποτέ δεν έχει δει τον Θεό.

Διαφορετικά δικός μου, ως Υιού γνήσιου και μονογενούς· και διαφορετικά δικός σας, ως δημιουργημάτων. Αληθινός Θεός, λοιπόν, είναι ο Υιός του Θεού, ο οποίος γεννήθηκε πριν από όλους τους αιώνες με τρόπο ανεκδιήγητο. Διότι πολλές φορές σας λέω το ίδιο πράγμα, για να εντυπωθεί αυτό στη διάνοιά σας. Και το ότι μεν ο Θεός έχει Υιό, αυτό να το πιστεύεις· το πώς όμως, μην το περιεργάζεσαι· διότι, αναζητώντας το, δεν θα το βρεις. Μην εξυψώνεις τον εαυτό σου, για να μην πέσεις. Όσα σου προστάχθηκαν, αυτά μόνο να συλλογίζεσαι.

Όμως, χρησιμοποιώντας ένα παράδειγμα, ο ίδιος άγιος απόστολος λέει: «Κανένας άνθρωπος δεν γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που κατοικεί μέσα του· έτσι και τα του Θεού κανείς δεν τα γνώρισε»· και δεν είπε «παρά μόνο το πνεύμα του Θεού που κατοικεί μέσα Του», αλλά «το πνεύμα του Θεού» μόνο, για να μην εκλάβει κανείς το θείο ως σύνθετο και συγκείμενο· «παρά μόνο», λέει, «το πνεύμα του Θεού»· διότι «το πνεύμα του Θεού ερευνά τα πάντα, και τα βάθη του Θεού». Δεν είναι λοιπόν ξένο το πνεύμα του Θεού που ερευνά τα βάθη του Θεού. Διότι, εάν η θεία Γραφή μάς μέμφεται λέγοντας: «Όσα σου προστάχθηκαν, αυτά να στοχάζεσαι, και δεν σου χρειάζονται τα κρυφά», και «μη ζητάς τα υψηλότερά σου και μην εξετάζεις τα βαθύτερά σου», άραγε θα πούμε και για το Άγιο Πνεύμα ότι ερευνά τα βάθη του Θεού μάλλον από περιέργεια και όχι μάλλον από γνησιότητα; Διότι πού ερευνά τα βάθη του Θεού; Για ποια αιτία; Λέγε, ανόητε· ως περιεργαζόμενο; Ως αλλοτριοεπίσκοπο; Ως επιθυμώντας πράγματα που δεν είναι δικά του; Μη γένοιτο. Αλλά, επειδή οι άγιοι καταξιώνονται να κατοικήσει μέσα τους το Άγιο Πνεύμα, όταν το Άγιο Πνεύμα βρεθεί μέσα στους αγίους, τους χαρίζει την ικανότητα να ερευνούν τα βάθη του Θεού, ώστε να Τον δοξάζουν βαθιά, όπως και ο Δαβίδ το ομολογεί αυτό («εκ βαθέων», λέει, «έκραξα προς εσένα, Κύριε»), και με άπειρο μεγαλείο και όχι μικροπρεπώς και ευτελώς, όπως ακριβώς κάνουν οι οπαδοί της αιρέσεως του Αρείου και όλες οι εξωτερικές αιρέσεις.

Αυτά ακριβώς έχοντας διδαχθεί η Εκκλησία του Θεού, αξιώνει να αναγνωρίζει αυτόν ως δικό της Θεό, Κύριο και Σωτήρα, και Μονογενή Υιό του επί πάντων Θεού, και κανέναν άλλον από τους γενητούς δεν καταδέχεται να αναγορεύει Θεό, αλλά γνωρίζει ως Θεό μόνο τούτον, τον οποίο μόνο ο Πατέρας γέννησε από τον εαυτό του, όπως ακριβώς ο ίδιος φανερώνει μέσω του Σολομώντος λέγοντας: «πριν εδραιωθούν τα όρη, και πριν από όλους τους λόφους με γεννά», υπονοώντας εδώ με τα όρη και τους λόφους τις θείες και υπερκόσμιες δυνάμεις. Εάν δε κάποιος περιεργάζεται πώς θα μπορούσε να γεννήσει ο Θεός, και πώς είναι δυνατόν να είναι Πατέρας ο επέκεινα των πάντων, την τόλμη του ερωτήματος αυτού θα κατασιγάσει εκείνος που είπε: «Μην αναζητάς τα βαθύτερά σου, και μην εξετάζεις τα υψηλότερά σου. Να συλλογίζεσαι αυτά που σε προστάχθηκαν· διότι δεν σου χρειάζονται τα κρυφά». Και ο Παύλος, λέγοντας «Ω βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού· πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του και ανεξιχνίαστες οι οδοί του», ας πείσει αυτόν που τολμά να προχωρήσει περαιτέρω να μην καταπιάνεται με τα ανέφικτα. Ή ας πει πρώτα ο ίδιος, πώς και με ποιον τρόπο έλαβαν υπόσταση αυτά που, όπως λέει, δημιουργήθηκαν εκ του μη όντος, ενώ προηγουμένως δεν υπήρχαν πουθενά και με κανέναν τρόπο. Διότι βεβαίως δεν κατασκεύασε το σύμπαν σαν τους δικούς μας τεχνίτες, παίρνοντας δηλαδή στα χέρια του προϋπάρχουσα ύλη.

Διότι το γεγονός ότι αντί του Πνεύματος μνημονεύεται και κατονομάζεται σε πολλά σημεία της Γραφής το πυρ, ουδείς εκ των πεπαιδευμένων στη Γραφή θα μπορούσε να το αγνοεί. Προς αυτήν τη σκέψη μάς οδηγεί και το παράγγελμα της Σοφίας, ότι: μην ερευνάς όσα είναι ισχυρότερά σου, δηλαδή μην συντρίβεις τα οστά του λόγου· διότι δεν έχεις ανάγκη τα κρυφά.

Ωστόσο, είτε τούτο είτε εκείνο είναι αληθινό, διακηρύσσει τη σοφία του Δημιουργού, ο οποίος τα διευθέτησε και τα νομοθέτησε κατά τέτοιον τρόπο, όπως λέγει και ο ίδιος: «Εγώ έδωσα εντολή στα άστρα». Ο δε Μελωδός, δείχνοντας ότι στη γη παραβιάστηκε το θείο πρόσταγμα, καθώς οι άνθρωποι αυτομόλησαν προς την παρανομία, ενώ στον ουρανό διαφυλάχθηκε, είπε: «Στον αιώνα, Κύριε, ο λόγος σου παραμένει στον ουρανό». Αν όμως, επειδή ειπώθηκε «έδωσα εντολή στα άστρα», ορισμένοι τα θεωρούν έλλογα και αυτεξούσια όντα —διότι γνωρίζω ότι κάποιοι, όχι μόνο από όσους βρίσκονται έξω από την πίστη αλλά και από τους πιστούς, δογμάτισαν έτσι—, θεωρώντας περιττή και ανώφελη αυτή την έρευνα —«διότι, λέγει, μη ζητείς όσα είναι υψηλότερα από εσένα και μην εξετάζεις όσα υπερβαίνουν τις δυνάμεις σου· εκείνα που σου ορίστηκαν, αυτά να συλλογίζεσαι, διότι δεν σου χρειάζονται τα απόκρυφα»—, ούτε θα ενέκρινα αυτή την άποψη ούτε θα την απέρριπτα· θα έλεγα μάλλον ότι η Γραφή χρησιμοποιεί αυτή τη λέξη ακόμη και για άλογα και αναίσθητα πράγματα, λέγοντας: «Ο Κύριος έδωσε εντολή στον καύσωνα», και «έδωσε εντολή στις νεφέλες», και «έδωσε εντολή σε ένα σκουλήκι».

Έτσι λοιπόν και τον πρώτο άνθρωπο εκείνος ο πονηρός δαίμονας τον κατακρήμνισε, στερώντας τον και από τη γνώση που ήδη είχε, με την ελπίδα μιας μεγαλύτερης γνώσης. Γι' αυτό και κάποιος σοφός προτρέπει λέγοντας: «Μην αναζητάς πράγματα ανώτερα από τις δυνάμεις σου και μην ερευνάς τα βαθύτερά σου· όσα σου προστάχθηκαν, αυτά να συλλογίζεσαι· διότι τα περισσότερα από τα έργα του παραμένουν απόκρυφα»· και πάλι: «Σου υποδείχθηκαν πράγματα που ξεπερνούν την ανθρώπινη σύνεση». Αυτό δε το είπε για να παρηγορήσει εκείνον που δυσφορεί και ταράζεται επειδή δεν τα γνωρίζει όλα. Διότι, λέει, και αυτά ακόμη που σου επιτράπηκε να γνωρίζεις, υπερβαίνουν σε μεγάλο βαθμό τη σύνεσή σου· επειδή δεν τα ανακάλυψες από μόνος σου, αλλά τα διδάχθηκες από τον Θεό. Αρκέσου, λοιπόν, στον πλούτο που σου δόθηκε και μην επιζητάς περισσότερα, αλλά για όσα έλαβες να ευχαριστείς, μην αγανακτείς για όσα δεν έλαβες, και για όσα γνωρίζεις να δοξάζεις τον Θεό, χωρίς να σκανδαλίζεσαι για όσα δεν γνωρίζεις· διότι και τα δύο τα έπραξε ο Θεός επωφελώς, και άλλα μεν αποκάλυψε, άλλα δε τα κράτησε απρόσιτα, προνοώντας για τη δική σου σωτηρία. Ένας, λοιπόν, τρόπος θεογνωσίας, όπως είπα, είναι αυτός μέσω της κτίσεως, η ανάλυση του οποίου θα μπορούσε να καταναλώσει πολλές ημέρες.

δʹ. Μην τολμήσεις, λοιπόν, να εκστομίσεις οτιδήποτε κατά της ομοουσίου και παντοδυνάμου Τριάδος. Και πάλι: «Κανείς δεν γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που είναι μέσα του»· έτσι και τα του Θεού κανείς δεν τα γνωρίζει, παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού· δεν αναφέρει όμως «το οποίο είναι μέσα του», για να μην νομίσει κανείς ότι το Πνεύμα είναι σύνθετο. Διότι «το πνεύμα ερευνά τα πάντα, ακόμη και τα βάθη του Θεού». Ναι, τα ερευνά μεν, δεν τα καταλαμβάνει δε· διότι δεν έχει γραφεί ότι τα καταλαμβάνει. Πώς λοιπόν ερευνά; Από περιέργεια; Ως κάτι ξένο; Επειδή τα αγνοεί; Διότι, βεβαίως, είναι γραμμένο: «Μην αναζητάς τα βαθύτερά σου και μην εξετάζεις τα ισχυρότερά σου· αυτά που σε προστάχθηκαν, αυτά να συλλογίζεσαι· διότι δεν υπάρχει ανάγκη να γνωρίζεις τα κρυφά». Εάν είναι ξένο, σύμφωνα με τον ισχυρισμό σου, πώς θα τολμούσε να ερευνά τα βάθη του Θεού;

Διότι, ποιον τόπο θα καταλάβει κανείς, στον οποίο να μην είναι ο Θεός; Διότι ο Θεός υπάρχει πριν από κάθε τι κτιστό και βρίσκεται παντού. Παράνομος και διεφθαρμένος είναι καθένας που νομίζει ότι ο οφθαλμός του Θεού παραβλέπει το παραμικρό. Τίτλος Γ΄. — Περί του ότι είναι ακατάληπτος ο Θεός, καθώς και τα έργα Του· και ότι δεν πρέπει εμείς να αναζητούμε τα κρυφά, ούτε να τα περιεργαζόμαστε. «Είπε ο Θεός προς τον Μωυσή: Δεν θα μπορέσεις να δεις το πρόσωπό μου· διότι δεν υπάρχει περίπτωση να δει άνθρωπος το πρόσωπό μου και να παραμείνει ζωντανός.» «Θαυμαστή στάθηκε η γνώση Σου για εμένα· έγινε κραταιά, και δεν μπορώ να την φτάσω.» «Εκείνος που προσθέτει γνώση, προσθέτει πόνο.» «Με ποιον παρομοιάσατε τον Κύριο, ή με ποιο ομοίωμα Τον συγκρίνατε; Μήπως κατασκεύασε εικόνα Του κάποιος τεχνίτης, ή ο χρυσοχόος χωνεύοντας χρυσάφι Τον περιέντυσε με χρυσό, ή κατασκεύασε κάποιο ομοίωμα για Αυτόν;» «Μωράνθηκε κάθε άνθρωπος από τη γνώση του.» «Οι συλλογισμοί των θνητών είναι δειλοί, και οι επινοήσεις μας επισφαλείς· διότι με δυσκολία εικάζουμε τα επίγεια, και όσα βρίσκονται στα χέρια μας τα ανακαλύπτουμε με κόπο· ποιος, λοιπόν, εξιχνίασε τα επουράνια;» «Μην αναζητάς τα πιο δύσκολα από εσένα, και μην περιεργάζεσαι τα πιο υψηλά από εσένα· όσα σου προστάχθηκαν, αυτά να συλλογίζεσαι.»

Και ο Γρηγόριος ο Θεολόγος αναφέρει: «Ακούς για γέννηση; Το πώς, μην το περιεργάζεσαι. Ακούς για Πνεύμα που προέρχεται από τον Πατέρα; Το πώς, μην το πολυπραγμονείς. Αν όμως αναζητάς τον τρόπο, τι θα αφήσεις σε εκείνους για τους οποίους μαρτυρείται ότι μόνο αυτοί γνωρίζουν ο ένας τον άλλον και γνωρίζονται μεταξύ τους;». Και πάλι, «εξήγησέ μου εσύ την αγεννησία του Πατρός, και εγώ θα ερευνήσω με περιέργεια τη γέννηση του Υιού και την εκπόρευση του Πνεύματος, και έτσι θα παραφρονήσουμε και οι δύο, προσπαθώντας να εισδύσουμε στα μυστήρια του Θεού. Και μάλιστα ποιοι είμαστε εμείς που θα το κάνουμε αυτό; Εκείνοι που δεν γνωρίζουν ούτε τα όσα βρίσκονται μπροστά στα πόδια τους». Επίσης, ο θείος Δαμασκηνός αναφέρει: «ότι, βέβαια, υπάρχει διαφορά μεταξύ γεννήσεως και εκπορεύσεως το έχουμε διδαχθεί. Ποιος όμως είναι ο τρόπος αυτής της διαφοράς δεν το γνωρίζουμε καθόλου». Και πάλι, «διότι, αν και το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται από τον Πατέρα, ωστόσο αυτός είναι ένας άλλος τρόπος υπάρξεως, ακατάληπτος και άγνωστος». Γι' αυτόν τον λόγο, άνθρωπε, γνώρισε τον εαυτό σου: ότι είσαι ματαιότητα, και κάτι που η γη θα διεκδικήσει πίσω, και σαπίλα και σκουλήκι και στάχτη και σκιά και καπνός, και οτιδήποτε είναι πιο ευτελές από αυτά. Μην ερευνάς πράγματα πιο βαθιά από εσένα, και μην εξετάζεις πράγματα που ξεπερνούν τις δυνάμεις σου. Αυτά που σου προστάχθηκαν, αυτά να συλλογίζεσαι, και μην προχωράς παραπέρα, ούτε να επιδιώκεις τα ανέφικτα. Το δόγμα μας είναι μια απλή διδασκαλία, να το πιστέψεις. Ο Χριστός το παρέδωσε, οι απόστολοι το εξάπλωσαν, οι δάσκαλοι το στερέωσαν. Σε αυτά θα αρκεστούμε.

Αναλογιζόμενος αυτά και άλλα παρόμοια μέσα του ο δίκαιος Συμεών, ερευνούσε τα ανεξερεύνητα και προσπαθούσε με την ανθρώπινη διάνοια να μάθει ακόμη και όσα είναι απόρρητα στους αγγέλους. Διότι γνώριζε με μεγάλη ακρίβεια τη θεία Γραφή και υπήρξε και ο ίδιος ένας από τους Εβδομήκοντα ερμηνευτές της θεόπνευστης Γραφής. Φαίνεται όμως ότι ξέχασε το ρητό «τα βαθύτερά σου μην ερευνάς και τα ισχυρότερά σου μην εξετάζεις»· «αυτά που προστάχθηκες», λέει, «αυτά να συλλογίζεσαι», και ότι «άμελγε γάλα και θα έχεις βούτυρο· εάν όμως πιέσεις πολύ τη μύτη, θα βγει αίμα». Αυτό ακριβώς έπαθε και αυτός ο δίκαιος· διότι ερευνώντας τα βαθύτερα και εξετάζοντας τα ανέκφραστα, απέτυχε στην αναζήτησή του και δεν ήθελε να πιστέψει ότι ο εκ φύσεως ασώματος επρόκειτο να φορέσει σώμα. Αυτό, βέβαια, δεν προκάλεσε μομφή ή βλάβη στον δίκαιο, όπως ακριβώς δεν έβλαψε και τον θείο Θωμά, ο οποίος κατ' οικονομίαν απίστησε στη θεία ανάσταση του Σωτήρος και εξέτασε με ακρίβεια τα σημάδια των αγίων παθών.

Συνοπτική εξέταση του Νεοφύτου, πρεσβυτέρου, μοναχού και εγκλείστου, περί της νεοφανούς διχονοίας, εάν δηλαδή ο Χριστός προσέλαβε άφθαρτη ή φθαρτή σάρκα, όπου η εξέταση παραθέτει τις αποδείξεις από αδιαμφισβήτητα πνευματικά ρητά. Ευλόγησον, πάτερ. Ευδόκησε η χάρη του παναγίου Πνεύματος, μέσα από τη δική μου απλοϊκότητα, να εκφράσει λίγους στοχασμούς γύρω από την προκείμενη υπόθεση, ότι δηλαδή είναι καλό για τον άνθρωπο να εξετάζει τα πάθη της δικής του σάρκας και να τα θεραπεύει, και να μην περιεργάζεται τολμηρά απολύτως τίποτα σχετικά με εκείνη τη θεωμένη και δεσποτική σάρκα. «Μην ερευνάς τα βαθύτερά σου», λέει, «και μην εξετάζεις τα ισχυρότερά σου· αυτά που σου προστάχθηκαν, αυτά να συλλογίζεσαι, διότι δεν έχεις ανάγκη να βλέπεις τα κρυφά με τα μάτια σου»· και πάλι: «Άρμεγε γάλα», λέει, «και θα έχεις βούτυρο· εάν όμως πιέσεις υπερβολικά τις θηλές, θα τρέξει αίμα». Και το παράδειγμα είναι βεβαίως εξαιρετικά κατάλληλο· διότι οι γαλακτοφόρες θηλές, όταν αρμέγονται με μέτρο, βγάζουν γάλα, ενώ όταν πιέζονται υπέρμετρα, στάζουν αίμα.

Αλλά πίστευε στον Πατέρα, και μην ερευνάς το ζήτημα· προσκύνα τον Υιό, χωρίς να περιεργάζεσαι τη γέννησή του· ανύμνει το Άγιο Πνεύμα, χωρίς να προσπαθείς να εξιχνιάσεις το μυστήριο της Αγίας Τριάδος. Εξάλλου, και σε άλλους λόγους του, ο ίδιος προτρέπει λέγοντας τα εξής: Μην περιεργάζεσαι τη διαφορά της ακατάληπτης και τρισυπόστατης μίας ουσίας και Θεότητας, διότι δεν είναι καταληπτή, αλλά όσα σου έχουν παραγγελθεί, αυτά να στοχάζεσαι, και περαιτέρω μην εξετάζεις· και τι σου έχει παραγγελθεί να πιστεύεις; Ότι ο Υιός έχει γεννηθεί από τον Πατέρα, και το Πνεύμα εκπορεύεται.

Αυτήν την ειλικρινή πίστη ας κατέχουμε, ω αδελφοί, αυτήν την καλή ομολογία ας ομολογούμε, χωρίς να παρασυρόμαστε καθόλου. Αρνησίχριστοι είναι όσοι δεν φρονούν έτσι· μάρτυρες του Χριστού είναι όσοι αντιστέκονται μαζί με τους τεσσαράκοντα, μαζί με την απ' αιώνος ομήγυρη των αθλητών της πίστεως. Αλίμονο· για το ότι δεν γεύτηκαν χοιρινό κρέας τότε παρανόμως οι Μακκαβαίοι, λογίζεται μαρτύριο, και εσύ, που πεθαίνεις για να μην απαρνηθείς τον εικονιζόμενο Χριστό, δεν είσαι μάρτυρας; Ο Ιωάννης ο Πρόδρομος, που θανατώθηκε υπέρ του ελέγχου της αληθείας προς τον Ηρώδη, είναι το κόσμημα των μαρτύρων, και εσύ δεν συγκαταλέγεσαι στους μάρτυρες όταν πεθαίνεις υπέρ του Χριστού; Κανείς ας μην σας εξαπατά με κούφια λόγια, εξαιτίας των οποίων έρχεται η οργή του Θεού στους υιούς της απειθείας. Αναμφισβήτητος μάρτυρας είναι αυτός που ομολογεί, και μάλιστα τόσο περισσότερο, όσο πλεονάζουν τα παθήματά του. Ας μην σας κλονίζει η επικράτηση του διωγμού· δεν περάσαμε ακόμη τόσα χρόνια όσα οι προγενέστεροι ομολογητές, δεν πυρωθήκαμε ακόμη στο διαρκές πυρ της δοκιμασμένης πείρας· υπάρχει ακόμη μόλυβδος αναμεμειγμένος, ακόμη ρυτίδα αμαρτίας. Εσύ ποιος είσαι, που εμβαθύνεις στα βάθη των ανεξερεύνητων κρίσεων του Θεού; Να συλλογίζεσαι αυτά που σου έχουν προσταχθεί. Το σπέρμα που δόθηκε με υπόσχεση και με την ευλογία του Θεού στον Αβραάμ για να κληρονομήσει την άγια γη, ο Θεός οικονόμησε να υποδουλωθεί προηγουμένως για τετρακόσια τριάντα έτη κάτω από την εξουσία του Φαραώ.

Γι' αυτό, πατέρες μου και αδελφοί, ας διαφυλάξουμε τους εαυτούς μας στην πρέπουσα κατάσταση, και μάλιστα εμείς που παροικούμε σε αυτή την πόλη, και ας αποφύγουμε να μιλάμε για πράγματα που μας είναι ξένα. Διότι ξένα προς εμάς είναι και το να μιλάμε για βασιλιάδες και το να συζητάμε για άρχοντες και να ερευνούμε για τον ένα και τον άλλο. «Αυτά που σε προστάχθηκαν, αυτά να σκέφτεσαι», λέει. Άλλη είναι η δική μας φροντίδα, διαφορετικές οι δικές μας συζητήσεις. Όσοι λοιπόν ανήκουν στον κόσμο ας ασχολούνται με τα του κόσμου, οι σωματικοί με τα σωματικά, εμείς όμως με τα του δικού μας Βασιλέα, με αυτά που αφορούν την ωφέλεια της ψυχής, τις αρετές, τον βίο των οσίων πατέρων μας, τον θάνατο, τη μετάσταση, τη συνάντηση με τους αγίους αγγέλους και την απολογία στο βήμα του Χριστού, την ανταπόδοση, τη βασιλεία των ουρανών, λάμποντας έτσι σαν τους αγγέλους, όσο εξαρτάται από εμάς, φωτίζοντας και εκείνους που δοκιμάζονται μέσα στον κόσμο, επειδή ίσως από τη μάταιη συζήτηση μάς συμβαίνει να εμπλεκόμαστε σε αθέμιτα πράγματα και να δεχόμαστε κατηγορίες από κάποιους.

Και βέβαια υπάρχουν κάποιοι που αναζητούν με μεγαλύτερη επιμονή άλλα πράγματα εκτός από αυτά, δίνοντας την εντύπωση ότι είναι πιο θεοειδείς, αλλά εγώ λέω ότι είναι πιο άφρονες και πιο αλαζόνες. Ποια είναι αυτά; Μεγαλύτερη εγκράτεια από τους άλλους, χρήση τρίχινου ενδύματος, κάποια τοπική απομόνωση περισσότερο από όλους, κράτημα πέτρας στο στόμα, πλήθος γονυκλισιών· τα οποία έχουν απαγορευτεί από τους πατέρες να γίνονται μέσα σε αδελφότητα, καθώς προκαλούν πλήγματα αναμεταξύ τους, υποκρύπτουν υπερηφάνεια, γεννούν φθόνο και διαρρηγνύουν την ομόψυχη ενότητα. «Εκείνα λοιπόν που σου προστάχθηκαν», άφρονα, «αυτά να συλλογίζεσαι», όπως λέει η Σοφία, «και μην ζητάς», λέει, «από τον Κύριο ηγεμονία, ούτε από τον βασιλιά πρωτοκαθεδρία», και μην επιζητάς να γίνεις υπερβολικά δίκαιος, ούτε να σοφίζεσαι περιττά πράγματα. Αλλά να αρκείσαι σε αυτά που σου έχουν προσταχθεί και ανατεθεί, και να αυξάνεις και να διαπρέπεις σε εκείνα όπου το πνευματικό κέρδος είναι μεγάλο και δεν προκαλείται καμία έχθρα και μανία στην αδελφότητα, παρά μόνο χαρά και κοινός ζήλος, δηλαδή στο να μην γογγύζεις, στο να μην φθονείς, στην υπακοή, στο ταπεινό φρόνημα, στο να αποδέχεσαι και να ακολουθείς τα πάντα, τόσο εκείνα που σου δίνονται όσο και εκείνα που σου εντέλλονται σχετικά με τροφές, ποτά, ενδύματα, υποδήματα, διακονίες, αναγνώσεις, ψαλμωδίες, αποκρίσεις, εξόδους, οποιαδήποτε κι αν είναι αυτά και όποτε κι αν συμβαίνουν, ώστε μέσα από αυτά να διακρίνεσαι, να εκπέμπεις λάμψη και να πρωτεύεις ως φωστήρας, ως αστέρας, ως πνευματικός άρχοντας.