Πατερικές αναφορές στο ΑΣΜΑ ΑΣΜΑΤΩΝ 1:10

μου] από τους συντρόφους σου που ποιμαίνουν τις Εκκλησίες, εγώ θα παραμείνω έχοντας το κάλυμμα πάνω στην καρδιά μου. <Εάν δεν γνωρίσεις τον εαυτό σου.> Δηλαδή, αν δεν μετανοήσεις, λέει, θα βρεθείς πίσω από τα έθνη, εφόσον δεν έχεις καρπούς δικαιοσύνης, μένοντας άκαρπη, και πίσω από τα ποίμνια τα οποία εγώ συγκρότησα για τον εαυτό μου. <Με την ίππο μου σε παρομοίασα.> Δηλαδή, αφού δέχθηκες τη δική μου πίστη, ω Εκκλησία, παρομοιάστηκες με τους αποστόλους, για τους οποίους λέγεται το: «Θα επιβιβαστείς στους ίππους σου, και η ιππασία σου είναι σωτηρία», οι οποίοι και ετοιμάστηκαν εναντίον των αρμάτων του νοητού Φαραώ. <Τα μάγουλά σου είναι σαν του τρυγονιού.> Δηλαδή, παρουσιάζει τη συστολή προς τον νυμφίο μέσω του τρυγονιού. Διότι κόκκινα είναι τα μάγουλα του τρυγονιού.

Λόγος Γ΄ Με την ίππο μου στα άρματα του Φαραώ σε παρομοίασα, αγαπημένη μου. Πόσο ωραίες έγιναν οι σιαγόνες σου σαν της τρυγόνας, ο τράχηλός σου σαν περιδέραια. Χρυσά ομοιώματα θα κατασκευάσουμε για σένα με στίγματα από ασήμι. Ενόσω ο βασιλιάς βρίσκεται στην ανάκλισή του, η νάρδος μου ανέδωσε την οσμή της.

Ίσως όμως να λυπεί όσους έχουν ασκήσει σώφρονα και καθαρό βίο η παρομοίωση με τον ίππο, διότι πολλοί από τους προφήτες μάς απαγορεύουν να ομοιάζουμε με τους ίππους· αφενός ο Ιερεμίας, υποδηλώνοντας τη μοιχική λύσσα με το όνομα των ίππων, αναφέρει: «Έγιναν ίπποι θηλυμανείς, ο καθένας χλιμίντριζε για τη γυναίκα του πλησίον του», αφετέρου ο μέγας Δαβίδ θεωρεί φοβερό το να γίνεται κάποιος σαν τον ίππο και τον ημίονο, των οποίων τις σιαγόνες προστάζει να σφίγγουν με φίμωτρο και χαλινάρι. Γι' αυτό τον λόγο, στα αμέσως επόμενα λόγια παρηγορεί την όποια τέτοια σκέψη, λέγοντας ότι δεν είναι τέτοιες οι δικές σου σιαγόνες, έστω κι αν είσαι ίππος, ώστε να χρειάζονται φίμωτρο και χαλινάρι για να συγκρατηθούν, αλλά η δική σου σιαγόνα στολίζεται με την καθαρότητα των τρυγονιών. Λέει δηλαδή: «Πόσο ωραιώθηκαν οι σιαγόνες σου σαν της τρυγόνας;». Μαρτυρείται δε από εκείνους που έχουν παρατηρήσει τέτοια ζητήματα ότι το πτηνό αυτό, εάν αποχωριστεί το ταίρι του, παραμένει στο εξής χωρίς άλλο ταίρι, έτσι ώστε η σωφροσύνη να κατορθώνεται σε αυτό εκ φύσεως. Γι' αυτόν τον λόγο, στο αίνιγμα των επαίνων συμπεριλήφθηκε από τον Λόγο αυτό το πτηνό, ώστε, αντί για χαλινάρι, να χρησιμεύσει στη σιαγόνα της θείας ίππου η παρομοίωση με την τρυγόνα, μέσω της οποίας υποδηλώνεται ότι η καθαρή ζωή αρμόζει σε μια τέτοια ίππο. Γι' αυτό και με θαυμασμό λέει προς αυτήν ο λόγος: «Πόσο ωραιώθηκαν οι σιαγόνες σου σαν της τρυγόνας».

Προσθέτει δε σε αυτό και έναν άλλο έπαινο μέσω παρομοίωσης, λέγοντας: «Ο τράχηλός σου είναι ως ορμίσκοι». Διότι, έχοντας εισέλθει άπαξ στην τροπική σημασία μέσω όσων παρατηρούνται στους ίππους, επινοεί τον έπαινο για τη νύμφη· διότι επαινεί τον τράχηλο που κυρτώνεται σε σχήμα κύκλου, πράγμα που ακριβώς βλέπουμε να συμβαίνει στους αγέρωχους πώλους. Διότι η αναφορά στους ορμίσκους υποδηλώνει τον κύκλο, του οποίου το σχήμα, όταν διαγράφεται στον αυχένα, καθιστά τον πώλο περισσότερο ευπρεπή από ό,τι είναι από μόνος του. «Όρμος» δε, λέγεται κυριολεκτικά για τους παραθαλάσσιους τόπους, όπου η ακτή, σχηματίζοντας κοιλότητα προς τα μέσα σαν μισοφέγγαρο, υποδέχεται στον κόλπο τη θάλασσα και αναπαύει με αυτόν τον τρόπο εκείνους που καταπλέουν από το πέλαγος, ενώ μεταφορικά, εξαιτίας αυτού του σχήματος, «όρμος» ονομάζεται και το περιτραχήλιο κόσμημα. Όταν δε χρησιμοποιούμε υποκοριστικά τη λέξη «ορμίσκος» αντί για «όρμος», υποδηλώνουμε μέσω αυτής της λέξης τη σε μικρή κλίμακα ομοιότητα του σχήματος.

Πολλά, λοιπόν, που συντελούν στον εγκωμιασμό της νύμφης υποδεικνύονται από την ομοιότητα του τραχήλου της με τους ορμίσκους. Πρώτον, διότι ο πώλος, κάμπτοντας τον αυχένα σε σχήμα κύκλου, βλέπει τα ίδια τα πατήματα των ποδιών του, χάρη στα οποία καθιστά την πορεία του απρόσκοπτη και ασφαλή, χωρίς να σκοντάφτει σε πέτρα ούτε να πατάει στο κενό πέφτοντας σε λάκκο (και αυτό δεν συνιστά μικρό εγκώμιο για την ψυχή: το να βλέπει προς τον εαυτό της και με απόλυτη ασφάλεια να σπεύδει προς τον θείο δρόμο, υπερπηδώντας και υπερβαίνοντας όλα τα εμπόδια που προκύπτουν στην πορεία της από διάφορους πειρασμούς). Έπειτα, και η ίδια η αρχική σημασία της λέξης των όρμων, από την οποία ονομάστηκε «ορμίσκος» το περιδέραιο κόσμημα λόγω της ομοιότητας του σχήματος, εμπεριέχει την υπερβολή κάποιων μεγάλων εγκωμίων, όταν ο τράχηλος παρομοιάζεται με τους ορμίσκους. Ποια είναι, όμως, τα εγκώμια που μας φανερώνει ο λόγος μέσα από αυτά; Κάτι το γλυκό και σωτήριο είναι το λιμάνι για εκείνους που καταπλέουν, καθώς και το να βρεθούν, μετά την ταλαιπωρία της θάλασσας, σε κάποιον γαλήνιο όρμο, όπου, παραδίδοντας στη λήθη τα δεινά της θάλασσας, αφήνονται ολοκληρωτικά στην ανάπαυση, παρηγορώντας τους μακρούς κόπους τους μέσω της ησυχίας.

Δεν υπάρχει πλέον γι' αυτούς φόβος ναυαγίου, ούτε η υποψία των υφάλων, ούτε κίνδυνος από πειρατές, ούτε ταραχή των ανέμων, ούτε φουσκώνει από τα βάθη η θάλασσα εξαιτίας των ανέμων, αλλά βρίσκονται εκτός όλων αυτών των κινδύνων όσοι δοκιμάζονται από τις φουρτούνες του πελάγους, γαληνεύοντας μέσα στον όρμο. Εάν, λοιπόν, κάποιος καταστήσει την ψυχή του με τέτοιον τρόπο, ώστε και η ίδια να έχει γαλήνη μέσα σε ακύμαντη ησυχία, χωρίς να παρασύρεται καθόλου από τα πνεύματα της πονηρίας, ούτε να φουσκώνει από υπερηφάνεια, ούτε να αφρίζει από τα κύματα του θυμού, ούτε να κλυδωνίζεται από κάποιο άλλο πάθος και να περιφέρεται από κάθε άνεμο που σηκώνει τα ποικίλα κύματα των παθών, εάν, λοιπόν, και η ίδια βρίσκεται σε αυτήν την κατάσταση και αναπαύει μέσα της όσους θαλασσοδέρνονται στο πέλαγος του βίου από τις παντοδαπές τρικυμίες των κακών, απλώνοντας μπροστά τους ομαλή και ακύμαντη τη ζωή της αρετής, έτσι ώστε όσοι βρεθούν μέσα σε αυτήν να παραμείνουν εκτός των δεινών του ναυαγίου, τότε ορθώς παρομοιάζεται από τον λόγο με τους όρμους, καθώς ο πληθυντικός αριθμός υποδηλώνει την τελειότητα σε κάθε είδος αρετής. Διότι, εάν παρομοιαζόταν με έναν μόνο όρμο, ο έπαινος θα ήταν οπωσδήποτε ατελής, εφόσον δεν θα παρείχε την ίδια μαρτυρία και για τις υπόλοιπες αρετές· τώρα όμως, η παρομοίωση με το πλήθος των όρμων περιλαμβάνει στον λόγο τη μαρτυρία όλων των αρετών.

Και αυτό είναι εκείνο που λέγεται από τους φίλους: ότι για σένα θα κατασκευάσουμε, ω ψυχή, που ορθώς παρομοιάστηκες με ίππο, κάποιες εικόνες και ομοιώματα της αλήθειας (διότι τέτοια είναι και η δύναμη που έχει το ασήμι των λόγων, ώστε οι λέξεις να φαίνονται σαν κάποια σπινθηροβόλα εναύσματα, μη όντας ικανές να φανερώσουν με ακρίβεια το εμπεριεχόμενο νόημα)· εσύ δε, αφού τα δεχθείς αυτά, θα γίνεις και υποζύγιο και κατοικία, μέσω της πίστεως, Εκείνου που πρόκειται να αναπαυθεί μέσα σου διά της ενοικήσεώς Του σε εσένα· διότι του Ιδίου θα είσαι και θρόνος και θα γίνεις οίκος. Ίσως, βέβαια, να έλεγε κανείς ότι η ψυχή του Παύλου, ή όποια άλλη έγινε όμοια με εκείνη, αξιώνεται τέτοιων λόγων· διότι εκείνος, αφού έγινε μια για πάντα σκεύος εκλογής, και πάνω του και μέσα του είχε τον Κύριο, αφενός γενόμενος ίππος με το να βαστάζει το όνομά Του ενώπιον εθνών και βασιλέων, αφετέρου με το να μη ζει πλέον ο ίδιος, αλλά να δεικνύει μέσα του ζωντανό Εκείνον και να παρέχει απόδειξη του Χριστού που ομιλεί μέσα του, έγινε οίκος περιληπτικός της απερίληπτης φύσεως.

Πώς λοιπόν, σε όσα έχουν ειπωθεί, βρίσκουμε τα νοήματα που έχουμε ήδη εξετάσει προηγουμένως με δογματικό τρόπο; Στις προηγούμενες αναβάσεις της, ανάλογα με την αύξηση που συντελούνταν κάθε φορά, μεταβαλλόταν διαρκώς προς το καλύτερο και ποτέ δεν σταματούσε στο αγαθό που είχε ήδη κατακτήσει. Έτσι, άλλοτε μεν παρομοιαζόταν με την ίππο που κατατρόπωσε τον Αιγύπτιο τύραννο, άλλοτε δε παρομοιαζόταν με περιδέραια και τρυγόνια ως προς τον στολισμό γύρω από τον λαιμό της. Έπειτα, σαν να μην αρκέστηκε σε αυτά, προχωρεί ακόμη ψηλότερα· διότι μέσω του δικού της νάρδου επιγιγνώσκει τη θεία ευωδία, και δεν μένει ούτε σε αυτό, αλλά πάλι τον ίδιο τον Ποθούμενο, σαν κάποιο εύοσμο άρωμα, τον περιδένει πάνω της ανάμεσα στους νοερούς μαστούς, από όπου αναβλύζουν τα θεία διδάγματα, περικλείοντάς τον στον χώρο της καρδιάς της. Μετά από αυτό, κάνει δικό της καρπό τον ίδιο τον Γεωργό, ονομάζοντάς τον βότρυ που αναδίδει γλυκιά και ευχάριστη ευωδία μέσω του άνθους του. Και έτσι, έχοντας αυξηθεί μέσα από τέτοιες οδούς, ονομάζεται ωραία και γίνεται πλησίον του, και το κάλλος των ματιών της παρομοιάζεται με περιστέρια. Έπειτα πάλι προχωρεί προς το ανώτερο· διότι, γινόμενη πιο διορατική, κατανοεί και εκείνη την ομορφιά του Λόγου και θαυμάζει πώς καταβαίνει κατάσκιος στην κλίνη της επίγειας ζωής, συσκιαζόμενος από την υλική φύση του ανθρωπίνου σώματος.

Έτσι, λοιπόν, κατανοήσαμε τον τράχηλο που είναι ριζωμένος πάνω στους ώμους. Ως ώμους δε, πάνω στους οποίους αυτός αναπτύσσεται, εννοούμε τις πρακτικές και δραστήριες μέριμνες, μέσω των οποίων οι βραχίονές μας κατεργάζονται τη σωτηρία τους. Την δε προς το μείζον επαύξηση της ψυχής που υψώνεται κατά Θεόν, την αντιλαμβάνεται βεβαίως εκείνος που παρακολουθεί επισταμένως τα λεγόμενα· διότι προηγουμένως, βέβαια, ήταν αγαπητό για τη νύμφη να παρομοιαστεί με την ίππο που κατατρόπωσε τον Αιγύπτιο τύραννο, και η ευπρέπεια του τραχήλου της να μοιάζει με περιδέραια. Τώρα, όμως, πόσο μεγάλη τελειότητα ως προς το αγαθό τής μαρτυρεί, εφόσον δεν παρομοιάζει την ομορφιά του τραχήλου της με κάποια περιδέραια, αλλά λέγεται ότι είναι πύργος εξαιτίας του μεγέθους, τον οποίο καθιστά περίβλεπτο και ορατό ακόμη και σε όσους βρίσκονται μακριά όχι μόνο η μεγαλοπρέπεια της κατασκευής που τον υψώνει στο μέγιστο δυνατό, αλλά και η θέση του τόπου που εκ φύσεως υπερέχει των γειτονικών; Όταν, λοιπόν, ο πύργος είναι έργο βασιλιά και τυγχάνει να είναι θεμελιωμένος πάνω στην υψηλή πολιτεία, τότε αποδεικνύεται αληθινό αυτό που ειπώθηκε από τον Κύριο, ότι «δεν μπορεί να κρυφτεί πόλη που βρίσκεται πάνω σε όρος». Εννόησέ μου δε τον πύργο στη θέση της πόλης.

Η μεν ίππος προερχόταν από τον λαό των Ιουδαίων, από όπου προήλθαν και οι απόστολοι. Διότι λέγει, «ανέβασες στη θάλασσα τα άλογά σου», και «θα επιβιβαστείς στα άλογά σου». Και γιατί ονομάζει τους αποστόλους άλογα; Επειδή τρέχουν γρήγορα στον κόσμο, δηλαδή διανύουν τον δρόμο της ευσέβειας, ενώ άρματα είναι οι εκκλησίες που προέρχονται από τα έθνη· τα άλογα λοιπόν που ζεύονται, δηλαδή οι απόστολοι, σέρνουν το άρμα που είναι η εκκλησία. Την σέρνουν κατευθύνοντάς την δίκαια προς την οδό της ουράνιας ζωής. «Οι σιαγόνες σου», λέγει, «είναι σαν τρυγόνια». Διότι το ερυθρό χρώμα φέρει τον γεμάτο συστολή λόγο της πίστεως. «Ο τράχηλός σου είναι σαν περιδέραια». Δηλαδή δεν σκύβεις πλέον προς τα κάτω· διότι, έχοντας λάβει την παρρησία της ελευθερίας, στρέφε το βλέμμα προς τους ουρανούς. «Ομοιώματα χρυσού θα σου φτιάξουμε με στίγματα από ασήμι». Επειδή ο νόμος ήταν σαν το ασήμι που διαπαιδαγωγούσε μέτρια, τώρα όμως, αφού έλαβες ως κληρονομιά την εξοχότατη αξία του χρυσού, δηλαδή το Ευαγγέλιο, θα σου φτιάξει ομοιώματα χρυσού. «Μέχρις ότου ο βασιλιάς τους εναγκαλιστεί», λέγει. Δηλαδή μέχρις ότου ο Χριστός έλθει για δεύτερη φορά, περιθάλποντας στη βασιλεία του όλους όσους πίστεψαν. «Ο νάρδος μου», λέγει, «έδωσε την οσμή του».

Ωδή ενάτη. Εξέστη επί τούτω ο ουρανός. Ιδού, σε προσφωνούμε ασματικώς: «ωραιώθηκαν οι σιαγόνες σου σαν της καθαρής τρυγόνας με τη νηστεία και την προσευχή, ενώ ο σεπτός σου τράχηλος, σαν ολόκαλο περιδέραιο που λάμπει με το κέρας ως πολύτιμο λίθο, καταστολίζει αυτούς που σε τιμούν». Καθώς έχεις μεγάλη παρρησία προς τον Χριστό, ικέτευε, ένδοξη, να δωρηθεί μέσω του σταυρού δύναμη στον βασιλιά, στις εκκλησίες ένωση, στη μεγαλόπολη διηνεκής ασφάλεια, ειρήνη, ευκρασία των αέρων και απολύτρωση από τα νοσήματα.

Ο νυμφίος. Το κείμενο. Εάν δεν γνωρίσεις τον εαυτό σου, εσύ η ωραιότερη μεταξύ των γυναικών, βγες ακολουθώντας τα ίχνη των ποιμνίων και ποίμαινε τα ερίφιά σου κοντά στις σκηνές των κοπαδιών σου. Με την ίππο των αρμάτων του Φαραώ σε παρομοίασα, αγαπημένη μου, διότι ομόρφυναν οι σιαγόνες σου σαν της τρυγόνας, και ο τράχηλός σου σαν περιδέραια.

ΚΑΤΗΧΗΣΗ ΙΗ' ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ΣΥΝΟΠΤΙΚΟ ΕΓΚΩΜΙΟ ΣΤΗΝ ΑΓΙΑ ΚΑΙ ΕΝΔΟΞΗ ΜΕΓΑΛΟΜΑΡΤΥΡΑ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΜΑΡΙΝΑ ΚΑΙ ΠΕΡΙ ΣΥΓΚΡΙΣΕΩΣ ΑΝΔΡΩΝ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΗΜΕΡΑ ΤΗΣ ΚΡΙΣΕΩΣ Ευλόγησον, πάτερ. Αδελφοί και πατέρες, γνωρίζουμε ασφαλώς όλοι την αιτία της σημερινής μας συγκέντρωσης εδώ, διότι «η ωραία ανάμεσα στις γυναίκες», όπως λέει το Άσμα Ασμάτων, η καλλιμάρτυς και καλλιπάρθενος κόρη και νύμφη του βασιλιά Χριστού, η μάρτυς Μαρίνα, μας συγκάλεσε όλους σήμερα στον σεπτό της ναό. Αυτή, της οποίας «ωραιώθηκαν οι σιαγόνες» σαν της «τρυγόνας» μέσω της υπέροχης ομολογίας του Σωτήρα της και νυμφίου Χριστού, της οποίας ο «τράχηλος είναι σαν περιδέραια» με ασημένια στίγματα, καθώς υψώνει περήφανα το κεφάλι απέναντι σε τυράννους και εχθρούς, ως εστεμμένη και αγαπητή νύμφη του Χριστού. Αυτή, της οποίας ο νάρδος και το μύρο ευωδιάζουν τις ψυχές των φιλόχριστων, των φιλόθεων και των φιλάθλων, το κάλλος, την ευωδία και την αγνότατη ψυχή της οποίας αγάπησε ο άγιος νυμφίος των αγίων ψυχών και της λέει: «Ιδού, είσαι ωραία, πλησίον μου, ιδού, είσαι ωραία, τα μάτια σου είναι σαν περιστέρια», επειδή με σταθερότητα ατενίζουν τη σταθερή προς εμένα πίστη και με σταθερότητα αποφεύγουν τη σαθρότητα των ειδώλων. «