Πατερικές αναφορές στο ΑΣΜΑ ΑΣΜΑΤΩΝ 1:15

Μεταφέροντας, λοιπόν, τον τύπο στην αλήθεια του, θα αντικρίσεις το μυστήριο του Χριστού. Διότι δύο είναι οι γυναίκες που έχουν κληθεί σε πνευματική οικειότητα και έχουν αρμοστεί με αυτόν: η μεγαλύτερη βέβαια, η πρώτη, και μέσω του Μωυσή, ως στο πρόσωπο της συναγωγής των Ιουδαίων, προς την οποία ειπώθηκε από τον Θεό μέσω της φωνής των προφητών: «Ιδού, δεν είναι οι οφθαλμοί σου, ούτε η καρδιά σου καλή, παρά μόνο στρέφονται προς την πλεονεξία σου και προς τα αδικήματά σου, και προς τη διάπραξη φόνου.» Δεύτερη δε ήταν η νεότερη και πιο εκπρεπής, δηλαδή η Εκκλησία που προήλθε από τα έθνη, προς την οποία είπε ο θείος Δαβίδ: «Άκουσε, θυγατέρα, και δες, και κλίνε το αυτί σου, και λησμόνησε τον λαό σου και τον οίκο του πατέρα σου· διότι επιθύμησε ο Βασιλιάς το κάλλος σου.» Έχει ειπωθεί δε κάπου προς αυτήν και το: «Οι οφθαλμοί σου είναι περιστέρια.» Είναι δε νοητό και αληθινά υπερκόσμιο το κάλλος της Εκκλησίας. Διότι έχει γραφτεί ότι: «Όλη η δόξα της θυγατέρας του βασιλιά, Εσεβών.» Το δε Εσεβών σημαίνει «έσωθεν» στην εβραϊκή γλώσσα· διότι δεν είναι αντιληπτό από τα μάτια του σώματος, αλλά είναι ευδιάκριτο από τις ενοράσεις του καθαρού νου. Ή μήπως δεν έχουν έτσι τα πράγματα; ΠΑΛΛ. Βεβαιότατα. ΚΥΡ. Επομένως, δεν μπορεί κανείς να αντικρίσει το θείο και ακήρατο κάλλος μέσω της παιδαγωγίας του νόμου, αλλά μάλλον εν Χριστώ και με τις δικές Του διδασκαλίες. ΠΑΛΛ. Αληθές. ΚΥΡ.

Λόγος Δ΄ Ιδού, είσαι ωραία, αγαπημένη μου, ιδού, είσαι ωραία· τα μάτια σου είναι περιστέρια. Ιδού, είσαι ωραίος, αδελφιδέ μου, και βεβαίως ελκυστικός· η κλίνη μας είναι κατάσκια. Τα δοκάρια των οίκων μας είναι από κέδρο, τα φατνώματά μας από κυπαρίσσι.

Όπως, λοιπόν, οι προσεκτικοί χρυσογνώμονες μετά την πρώτη χώνευση εξετάζουν πόσο κέρδισε σε ομορφιά το υλικό, έχοντας καταναλώσει τον ρύπο του μέσα στη φωτιά, και όταν πάλι γίνει δεύτερη χώνευση, εάν δεν είχε καθαριστεί επαρκώς κατά την πρώτη, υπολογίζουν την ομορφιά που προστέθηκε, και επαναλαμβάνοντας συχνά το ίδιο, διαπιστώνουν πάντοτε τις προσθήκες της ομορφιάς μέσω της συστηματικής δοκιμασίας, έτσι και τώρα ο θεραπευτής του μαυρισμένου χρυσού, αφού ελάμπρυνε την ψυχή σαν σε κάποιο χωνευτήρι μέσω των φαρμάκων που της εφαρμόστηκαν, στα προηγούμενα μεν αναγνώρισε στη μορφή της την ομορφιά κάποιου αλόγου, τώρα δε αποδέχεται πλέον την ομορφιά της που φανερώθηκε ως ομορφιά παρθένου. Διότι λέγει: «Ιδού, είσαι ωραία, η πλησίον μου· ιδού, είσαι ωραία· τα μάτια σου είναι περιστέρια». Μας διδάσκει δε ο Λόγος μέσω αυτών που ειπώθηκαν ότι αυτή είναι η επανάκτηση του κάλλους, το να πλησιάσει δηλαδή και πάλι στο αληθινό κάλλος, από το οποίο είχε απομακρυνθεί· διότι λέγει: «Ιδού, είσαι ωραία, η πλησίον μου», το οποίο σημαίνει ότι για αυτόν τον λόγο προηγουμένως δεν ήσουν ωραία, επειδή, αφού αποξενώθηκες από το αρχέτυπο κάλλος, εξαιτίας της πονηρής γειτνίασης με την κακία αλλοιώθηκες προς το ειδεχθές.

Εφόσον, λοιπόν, η προαίρεσή μας βρίσκεται σε τέτοια κατάσταση, ώστε να έχει την εξουσία να συσχηματίζεται με ό,τι η ίδια θελήσει, ορθώς λέγει ο Λόγος προς αυτήν που έχει ωραιοποιηθεί: «Αφού απομακρύνθηκες από την κοινωνία του κακού, με πλησίασες, και πλησιάζοντας το αρχέτυπο κάλλος, έγινες και η ίδια ωραία, λαμβάνοντας τη μορφή του δικού μου χαρακτήρα, σαν κάποιο κάτοπτρο». Διότι αληθινά η ανθρώπινη φύση μοιάζει με κάτοπτρο, το οποίο μεταμορφώνεται σύμφωνα με τις αντανακλάσεις των επιλογών της προαιρέσεως. Αν δηλαδή κοιτάξει προς τον χρυσό, φαίνεται χρυσός και αναδεικνύει τις λάμψεις αυτής της ύλης μέσα από την αντανάκλαση· αν πάλι εμφανιστεί κάτι από τα ειδεχθή, αποτυπώνει μέσω της ομοίωσης και αυτού την ασχήμια, παίρνοντας τη μορφή κάποιου βατράχου, ή φρύνου, ή σκολόπενδρας, ή οποιουδήποτε άλλου από τα αηδιαστικά θεάματα, απέναντι στο οποίο τυχόν θα βρεθεί. Επειδή λοιπόν, αφήνοντας πίσω της την κακία, η ψυχή που έχει καθαρθεί από τον Λόγο δέχθηκε μέσα της τον ηλιακό δίσκο και έλαμψε μαζί με το φως που φάνηκε εντός της, γι' αυτό της λέει ο Λόγος ότι «έχεις πλέον γίνει ωραία, διότι πλησίασες στο δικό μου φως, ελκύοντας την κοινωνία του κάλλους μέσω αυτής της προσέγγισης». «Ιδού είσαι καλή», της λέει, «η πλησίον μου». Έπειτα, κάνοντας μια παύση, και βλέποντάς την σαν να έχει λάβει κάποια προσθήκη και επαύξηση του κάλλους της, επαναλαμβάνει πάλι τον ίδιο λόγο λέγοντας: «Ιδού είσαι καλή».

Αλλά, ενώ στο προηγούμενο χωρίο την ονόμασε πλησίον, εδώ την αναγνωρίζει από την όψη των ματιών της· διότι «τα μάτια σου», λέει, «είναι περιστέρια». Διότι προηγουμένως, όταν παρομοιάστηκε με τη φοράδα, ο έπαινος αναφερόταν στα σαγόνια και στον τράχηλο, ενώ τώρα, που φανερώθηκε η δική της ιδιαίτερη ομορφιά, εγκωμιάζεται η χάρη των ματιών της. Και ο έπαινος των ματιών έγκειται στο ότι τα μάτια είναι περιστέρια· πράγμα το οποίο νομίζω πως φανερώνει το εξής νόημα: επειδή στις καθαρές κόρες των ματιών καθρεφτίζονται τα πρόσωπα εκείνων που τα ατενίζουν (διότι οι ειδήμονες στη φυσιολογία αυτών των πραγμάτων λένε ότι ο οφθαλμός, δεχόμενος τις προσπτώσεις των ειδώλων που απορρέουν από τα ορατά αντικείμενα, ενεργοποιεί με αυτόν τον τρόπο την όραση), για τον λόγο αυτόν αποτελεί έπαινο της ομορφιάς των ματιών το να αντανακλάται στις κόρες τους η μορφή του περιστεριού. Διότι, σε ό,τι κάποιος προσηλώσει το βλέμμα του, αυτού το ομοίωμα δέχεται μέσα του. Επειδή, λοιπόν, εκείνος που δεν βλέπει πλέον προς τη σάρκα και το αίμα, στρέφει το βλέμμα του προς τον πνευματικό βίο, όπως λέει ο απόστολος, ζώντας κατά το Πνεύμα και πορευόμενος κατά το Πνεύμα, και θανατώνοντας τις πράξεις του σώματος διά του Πνεύματος, και γινόμενος εξ ολοκλήρου πνευματικός, ούτε ψυχικός ούτε σαρκικός, για τον λόγο αυτόν μαρτυρείται για την ψυχή που έχει απαλλαγεί από τη σωματική προσκόλληση ότι έχει τη μορφή του περιστεριού στα μάτια της, δηλαδή ότι ο χαρακτήρας της πνευματικής ζωής ακτινοβολεί στο διορατικό μέρος της ψυχής.

Πώς λοιπόν, σε όσα έχουν ειπωθεί, βρίσκουμε τα νοήματα που έχουμε ήδη εξετάσει προηγουμένως με δογματικό τρόπο; Στις προηγούμενες αναβάσεις της, ανάλογα με την αύξηση που συντελούνταν κάθε φορά, μεταβαλλόταν διαρκώς προς το καλύτερο και ποτέ δεν σταματούσε στο αγαθό που είχε ήδη κατακτήσει. Έτσι, άλλοτε μεν παρομοιαζόταν με την ίππο που κατατρόπωσε τον Αιγύπτιο τύραννο, άλλοτε δε παρομοιαζόταν με περιδέραια και τρυγόνια ως προς τον στολισμό γύρω από τον λαιμό της. Έπειτα, σαν να μην αρκέστηκε σε αυτά, προχωρεί ακόμη ψηλότερα· διότι μέσω του δικού της νάρδου επιγιγνώσκει τη θεία ευωδία, και δεν μένει ούτε σε αυτό, αλλά πάλι τον ίδιο τον Ποθούμενο, σαν κάποιο εύοσμο άρωμα, τον περιδένει πάνω της ανάμεσα στους νοερούς μαστούς, από όπου αναβλύζουν τα θεία διδάγματα, περικλείοντάς τον στον χώρο της καρδιάς της. Μετά από αυτό, κάνει δικό της καρπό τον ίδιο τον Γεωργό, ονομάζοντάς τον βότρυ που αναδίδει γλυκιά και ευχάριστη ευωδία μέσω του άνθους του. Και έτσι, έχοντας αυξηθεί μέσα από τέτοιες οδούς, ονομάζεται ωραία και γίνεται πλησίον του, και το κάλλος των ματιών της παρομοιάζεται με περιστέρια. Έπειτα πάλι προχωρεί προς το ανώτερο· διότι, γινόμενη πιο διορατική, κατανοεί και εκείνη την ομορφιά του Λόγου και θαυμάζει πώς καταβαίνει κατάσκιος στην κλίνη της επίγειας ζωής, συσκιαζόμενος από την υλική φύση του ανθρωπίνου σώματος.

Αποδεχόμενος, λοιπόν, ο Λόγος αυτή την τόσο μεγάλη φιλανθρωπία της νύμφης, επειδή, σε μίμηση του Δεσπότη, θέλει και αυτή να σωθούν όλοι οι άνθρωποι και να φτάσουν στην επίγνωση της αλήθειας, την καθιστά πιο σεβαστή, γινόμενος ο ίδιος κήρυκας και ζωγράφος της ομορφιάς της. Διότι ο έπαινος της ωραιότητάς της δεν γίνεται απλώς με το να περιλαμβάνει έναν γενικό εγκωμιασμό της ομορφιάς της, αλλά ενδιατρίβει με τον λόγο στα επιμέρους μέλη της, χαρίζοντας στο κάθε μέλος ξεχωριστά τον δικό του έπαινο μέσω σύγκρισης και παρομοίωσης. Λέει, λοιπόν, τα εξής: «Ιδού, είσαι ωραία, η πλησίον μου, ιδού είσαι ωραία»· διότι εκείνη που μιμήθηκε το φιλάνθρωπο θέλημα του Δεσπότη και προέτρεψε τις νεάνιδες να εξέλθουν, κατά το πρότυπο του Αβραάμ, η καθεμία από τη δική της γη και από τη συγγένειά της με τις αισθήσεις, ώστε να δουν τον αγνό Νυμφίο να στεφανώνει την Εκκλησία, γίνεται αληθινά «πλησίον» της δεσποτικής αγαθότητας, έχοντας πλησιάσει τον Θεό μέσω της αγάπης προς τον πλησίον. Είσαι ωραία λοιπόν, της λέει ο Λόγος, επειδή με την αγαθή σου προαίρεση πλησίασες το Καλό. Η επανάληψη, εξάλλου, του επαίνου αποδεικνύει το αψευδές της μαρτυρίας· διότι ο θείος νόμος αποφαίνεται ότι η αλήθεια βεβαιώνεται με διπλή μαρτυρία. Γι' αυτό λέει: «Ιδού, είσαι ωραία, η πλησίον μου, ιδού είσαι ωραία».

Αλλά και ο καθοδηγητής των πρακτέων, ο διδάσκαλος των ωφελίμων και ο χειραγωγός της πορείας προς τον Θεό, επιτελεί με ακρίβεια το έργο του καθαρού και υγιούς οφθαλμού, κατ' αναλογίαν των σωματικών ματιών, προβάλλοντας ως παράδειγμα στους υπολοίπους μέσω της υψηλής του πολιτείας. Για τον λόγο αυτόν, από το σημείο αυτό ο Λόγος αρχίζει να επαινεί το κάλλος της νύμφης και λέγει: «Οι οφθαλμοί σου είναι περιστέρια»· διότι, βλέποντας εκείνους που έχουν τοποθετηθεί στην τάξη των οφθαλμών να είναι ακέραιοι απέναντι στο κακό, και επιδοκιμάζοντας την απλότητα και την ακεραιότητα του ήθους τους, τους ονόμασε περιστέρια· επειδή ίδιον γνώρισμα των περιστεριών είναι η ακεραιότητα. Ή ίσως ο Λόγος να αποδίδει και έναν τέτοιου είδους έπαινο στα μάτια: επειδή οι εικόνες όλων των ορατών πραγμάτων, καθώς προσπίπτουν στην καθαρότητα της κόρης του ματιού, επιτελούν την οπτική ενέργεια, είναι απόλυτη ανάγκη, εκείνο προς το οποίο κάποιος κοιτάζει, αυτού ακριβώς τη μορφή να προσλαμβάνει μέσω του οφθαλμού, ο οποίος αποτυπώνει σαν καθρέφτης τη μορφή του ορατού αντικειμένου. Όταν, λοιπόν, εκείνος που έχει αναλάβει αυτή την οπτική εξουσία στην Εκκλησία δεν αποβλέπει σε τίποτα το υλικό και σωματικό, τότε κατορθώνεται μέσα του ο πνευματικός και άυλος βίος. Μια τέτοια ζωή διαμορφώνεται σύμφωνα με τη χάρη του Αγίου Πνεύματος. Επομένως, ο τελειότατος έπαινος για τους οφθαλμούς είναι το να έχει μορφοποιηθεί το είδος της ζωής τους σύμφωνα με τη χάρη του Αγίου Πνεύματος· διότι το Άγιο Πνεύμα είναι περιστέρι.

Πώς λοιπόν δεν θα τους αξίωνε των προσφωνήσεων της ασματικής θεολογίας, εγκωμιάζοντας την πνευματική δύναμη που έχει γεννηθεί μέσα στα μάτια τους; Λέγοντας προς αυτούς: «Ιδού είσαι καλή, η πλησίον μου· τα μάτια σου είναι περιστέρια»· μέσω των οποίων και αυτοί, αισθανόμενοι την ωραιότητα του νοητού νυμφίου, ανταποδίδουν πλουσιοπάροχα τον λόγο των εγκωμίων. Δεν είναι άγνωστο λοιπόν στους μεμυημένους ποια είναι αυτή η περιστερά, την οποία αφού απέκτησε η νύμφη στα μάτια της, αφενός ατενίζει καθαρά την ομορφιά του νυμφίου Θεού και αφετέρου διηγείται διεξοδικότερα, ώστε να την ακούν όσοι στέκονται πιστά γύρω της, εκείνη την ομορφιά που δημιουργεί το κάλλος. Διότι, όπως η λάμψη μέσα στα μάτια, όταν ενωθεί με τις ηλιακές ακτίνες, γίνεται φως στην εντελέχειά του και έτσι βλέπει τα αισθητά, με τον ίδιο τρόπο και ο νους, έχοντας γίνει «ένα Πνεύμα με τον Κύριο», βλέπει έτσι καθαρά τα πνευματικά. Παραμένει όμως και εκεί αόρατος ο Δεσπότης, με έναν άλλον τρόπο υψηλότερο από τους χαμερπείς συλλογισμούς εκείνων που επιχειρούν να αντιλέγουν στους πνευματικούς άνδρες· διότι κανείς δεν είδε ποτέ το σύνολο εκείνης της καλλονής, γι' αυτό και κατά τον Γρηγόριο Νύσσης «κανένα μάτι δεν το είδε αυτό, κι ας βλέπει πάντοτε»· διότι δεν βλέπει όσο ακριβώς είναι εκείνο, αλλά βλέπει σε όποιο βαθμό κατέστησε τον εαυτό του δεκτικό της δύναμης του θείου Πνεύματος.

Λέει λοιπόν: «Ο αγαπημένος μου βρίσκεται στους αμπελώνες της Ενγαδδί». Αντιφωνεί και λέει πάλι εκείνος: «Ιδού, είσαι καλή, πλησίον μου, ιδού, είσαι καλή» [αγαπημένε μου]. Διότι έχεις αγαπηθεί από όλους, ακόμη και από όσους δεν σε γνωρίζουν. «Ιδού, είσαι καλός, αγαπημένε μου». Με ομολόγησες καλό, γι' αυτήν την αιτία σε ομολογώ και εγώ καλή. Και τι άλλο σήμαινε το να πει ο Χριστός: «Είσαι καλή», παρά: «Έχε θάρρος, θυγατέρα, σου συγχωρούνται οι αμαρτίες».

Την ευωδία, λοιπόν, του κρίνου την παρομοίασε με την ομοιότητα των αγίων. Διότι, όπως ακριβώς ευωδιάζει το κρίνο, έτσι και οι άγιοι μυροβολούν, ενώ οι άνθρωποι του βίου τούτου αποπνίγονται σαν τα αγκάθια. Μετέχοντας, λοιπόν, σε αυτή την ευωδία της λέει: «Ιδού, είσαι καλή, η πλησίον μου, ιδού, είσαι καλή».

Δέμα στακτής είναι ο αδελφιδός μου για μένα, ανάμεσα στους μαστούς μου θα αναπαυθεί. Τσαμπί από κύπρο είναι ο αδελφιδός μου για μένα, στους αμπελώνες της Ενγαδδί. Ο Νυμφίος. Το κείμενο. Ιδού, είσαι ωραία, αγαπημένη μου. Ιδού, είσαι ωραία, τα μάτια σου είναι σαν περιστέρια.

ΚΑΤΗΧΗΣΗ ΙΗ' ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ΣΥΝΟΠΤΙΚΟ ΕΓΚΩΜΙΟ ΣΤΗΝ ΑΓΙΑ ΚΑΙ ΕΝΔΟΞΗ ΜΕΓΑΛΟΜΑΡΤΥΡΑ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΜΑΡΙΝΑ ΚΑΙ ΠΕΡΙ ΣΥΓΚΡΙΣΕΩΣ ΑΝΔΡΩΝ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΗΜΕΡΑ ΤΗΣ ΚΡΙΣΕΩΣ Ευλόγησον, πάτερ. Αδελφοί και πατέρες, γνωρίζουμε ασφαλώς όλοι την αιτία της σημερινής μας συγκέντρωσης εδώ, διότι «η ωραία ανάμεσα στις γυναίκες», όπως λέει το Άσμα Ασμάτων, η καλλιμάρτυς και καλλιπάρθενος κόρη και νύμφη του βασιλιά Χριστού, η μάρτυς Μαρίνα, μας συγκάλεσε όλους σήμερα στον σεπτό της ναό. Αυτή, της οποίας «ωραιώθηκαν οι σιαγόνες» σαν της «τρυγόνας» μέσω της υπέροχης ομολογίας του Σωτήρα της και νυμφίου Χριστού, της οποίας ο «τράχηλος είναι σαν περιδέραια» με ασημένια στίγματα, καθώς υψώνει περήφανα το κεφάλι απέναντι σε τυράννους και εχθρούς, ως εστεμμένη και αγαπητή νύμφη του Χριστού. Αυτή, της οποίας ο νάρδος και το μύρο ευωδιάζουν τις ψυχές των φιλόχριστων, των φιλόθεων και των φιλάθλων, το κάλλος, την ευωδία και την αγνότατη ψυχή της οποίας αγάπησε ο άγιος νυμφίος των αγίων ψυχών και της λέει: «Ιδού, είσαι ωραία, πλησίον μου, ιδού, είσαι ωραία, τα μάτια σου είναι σαν περιστέρια», επειδή με σταθερότητα ατενίζουν τη σταθερή προς εμένα πίστη και με σταθερότητα αποφεύγουν τη σαθρότητα των ειδώλων. «