Πατερικές αναφορές στο ΑΣΜΑ ΑΣΜΑΤΩΝ 1:5

Διότι η ευσέβεια προς τον Θεό είναι η αρχή της αίσθησης· και αίσθηση δεν είναι η εξωτερική, αλλά η κατά ψυχήν διάνοια μαζί με την πίστη. Η Ιερουσαλήμ, βλέποντας την κλήση των εθνών που γίνεται εν ακροβυστία της πίστεως, λέγει γεμάτη θαυμασμό: «Τι θα δείτε στη Σουναμίτιδα, η οποία έρχεται σαν χοροί των παρεμβολών;» Διότι δεν έρχονταν από ένα μόνο, αλλά από κάθε έθνος, εγκαταλείποντας τα δικά τους στρατόπεδα, συντρίβοντας τα μαχαίρια τους, και έχοντας πλέον ειρηνικό φρόνημα. Η προερχόμενη από τα έθνη Εκκλησία, βλέποντας την Ιερουσαλήμ να την κατακρίνει τρόπον τινά, απολογείται για τον εαυτό της, λέγοντας ότι η κλήση της δεν είναι άκαρπη: «Είμαι μέλαινα και ωραία, θυγατέρες της Ιερουσαλήμ, όπως τα σκηνώματα του Κηδάρ, όπως οι σκηνές του Σολομώντος. Μην με βλέπετε που εγώ είμαι μαυρισμένη, διότι με κατέκαψε ο ήλιος. Οι γιοι της μητέρας μου με πολέμησαν· με έθεσαν φύλακα σε αμπελώνες. Τον δικό μου αμπελώνα όμως δεν τον φύλαξα». Είμαι μέλαινα· αλλά βρίσκομαι κάτω από τον ίδιο τον ήλιο. Διότι, έστω και αν βρίσκομαι σε ακροβυστία, λέγει, ωστόσο αποτάχθηκα τα είδωλα και εξήλθα από τον οίκο της μητέρας μου, όπως ακριβώς και ο Αβραάμ· διότι σε εκείνη την πίστη ανήκω. Και για τον λόγο αυτόν ζητώ: «Εισαγάγετέ με στον οίκο του οίνου, τάξτε επάνω μου την αγάπη, διατηρήστε με μέσα σε μύρα, περιβάλετέ με με μήλα· διότι εγώ είμαι πληγωμένη από την αγάπη». Μην προσέχετε την ακροβυστία, αλλά με αγάπη πρόσλαβέ με, ω Νόμε και Προφήτες. Και αν είμαι δυσώδης εξαιτίας της αγριότητάς μου, εσύ όμως να με παιδαγωγείς και με την ευωδία σου να με στηρίζεις· διότι έχω πληγωθεί από την αγάπη.

Επειδή δε γνωρίζει η θεόπνευστη Γραφή και νοητούς Αιθίοπες, ας πούμε κάτι και γι' αυτούς, χωρίς να απομακρυνθούμε από την έννοια των προκειμένων. Είπε κάπου ψάλλοντας ο μακάριος Δαβίδ, απευθυνόμενος προς τον Κύριό μας Ιησού Χριστό: «Εσύ συνέτριψας τα κεφάλια των δρακόντων πάνω στο νερό. Εσύ συνέθλασας το κεφάλι του δράκοντα, τον έδωσες ως τροφή στους λαούς των Αιθιόπων». Αλλά και κάπου αλλού: «Ενώπιόν του θα προσπέσουν οι Αιθίοπες, και οι εχθροί του θα γλείψουν το χώμα». Ομολογεί δε κάπου και η νύμφη που σκιαγραφείται στο Άσμα Ασμάτων ότι είναι μελαψή και ωραία. Επομένως, ως Αιθίοπες πρέπει να εννοήσουμε αυτούς που έχουν κατά κάποιον τρόπο σκοτεινή και χωρίς λάμψη διάνοια, αυτούς που δεν έχουν ακόμη καταυγαστεί και δεν έχουν το θείο φως. Αλλά όσοι μεν προσπίπτουν στον Χριστό, όπως ακριβώς βέβαια και η νύμφη, καταλαμπρύνονται από αυτόν, διότι φωνάζουν δυνατά προσευχόμενοι: «Και ας είναι η λαμπρότητα του Κυρίου του Θεού μας πάνω μας»· όσοι δε έχουν δυσέκπλυτη την ακαθαρσία και έχουν παραμείνει στη μαυρίλα, θα καταβροχθίσουν τα κεφάλια του δράκοντα· διότι τροφή τους είναι ο αποστάτης δράκοντας· και θα υποπέσουν στη ρομφαία.

Σημαίνει δε με τους Αιγυπτίους τους σφόδρα ειδωλολάτρες και τους πολέμιους της λατρείας του Ισραήλ· διότι η Αίγυπτος ανέλαβε το κράτος της ασέβειας· ενώ με τους Αιθίοπες εννοεί τα πέρατα της γης. Το πώς βέβαια προσέτρεξε η Αιθιοπία στο κήρυγμα, και πώς εκπληρώθηκε η προφητεία γι' αυτήν, μπορεί κανείς να το διαπιστώσει από τον Αιθίοπα ευνουχό, τον οποίο ο Φίλιππος οδήγησε στην αλήθεια, όντας το «χέρι» της βασίλισσας των Αιθιόπων, ως αξιωματούχος της Αιθιοπίας, και επειδή είχε τοποθετηθεί υπεύθυνος σε όλο το θησαυροφυλάκιο ή τον θησαυρό της. Το ότι βέβαια η Αιθιοπία υποδηλώνει όλα τα έθνη που είναι σκοτεινά από την αμαρτία, το φανερώνει η νύμφη στο Άσμα (Ασμάτων), η οποία λέει μέσω της μετάνοιας: «Είμαι μαύρη και ωραία», το μεν εξαιτίας της ειδωλολατρίας και της κακίας, το δε εξαιτίας της απομάκρυνσης από αυτές. Έτσι, η Αιθιοπία απλώνει τα χέρια της προς τον Θεό, είτε με το να προσεύχεται, είτε με το να προσφέρει δώρα στον Βασιλέα, δηλαδή τα αρώματα της ευσέβειας και τον χρυσό της θεογνωσίας. <Επί τον Ισραήλ η μεγαλοπρέπεια αυτού, και η δύναμις αυτού εν ταις νεφέλαις.> (A f. 344) Διότι οι ιεροί απόστολοι, κατάγοντας το γένος τους από τον Ισραήλ, φανέρωσαν τα μεγαλεία του Θεού μέσα από τα θαύματα που επιτελούσαν. Και εκείνοι που έλαβαν το διδασκαλικό χάρισμα μετά από αυτούς, σαν νεφέλες που αντλούν τη βροχή από τη θάλασσα του Παναγίου Πνεύματος, προσφέρουν το πότισμα στους ανθρώπους.

Γι' αυτό, ας την επικαλεστούμε και εμείς πιο γρήγορα, όχι όπως εκείνος καλούσε τη νύμφη, όντας νυμφίος της και κύριος και δεσπότης και βασιλιάς και Θεός και υπερασπιστής, αλλά ως δούλοι του ας την επικαλεστούμε, λέγοντας και εμείς σε συμφωνία με αυτόν: «έλα από τον Λίβανο, νύμφη, διότι είσαι όλη ωραία και δεν υπάρχει κανένα ψεγάδι σε εσένα»· ο παράδεισος του μεγάλου τεχνίτη, η πόλη του άγιου βασιλιά, η νύμφη του αμόλυντου Χριστού, η αγνή παρθένος, που έχει μνηστευθεί με πίστη σε έναν μόνο άνδρα, η διαφανής και «που προβάλλει σαν την αυγή, ωραία σαν τη σελήνη, λαμπρή σαν τον ήλιο, θαυμαστή σαν παραταγμένα στρατεύματα», αυτή που μακαρίζεται από τις «βασίλισσες» και εξυμνείται από τις «παλλακίδες», που επαινείται από τις θυγατέρες, και «που αναβαίνει από την έρημο», «λευκασμένη και στηριζόμενη στον αγαπημένο της», που αναδίδει μύρο, «η οποία αναβαίνει από την έρημο σαν στήλες καπνού, θυμιατισμένη με σμύρνα και λίβανο από κάθε σκόνη μυρεψού», Εκείνου που προσέφερε τη δική Του ευωδία, για τον οποίο προνοώντας έλεγε: «μύρο που ξεχύθηκε είναι το όνομά σου· γι' αυτό σε αγάπησαν οι νεάνιδες», αυτή «που στέκεται εκ δεξιών του βασιλιά, ντυμένη με κροσσωτά ενδύματα και στολισμένη με χρυσάφι», που δεν έχει τίποτα σκοτεινό πάνω της, άλλοτε μεν «μαυρισμένη», τώρα δε «ωραία» και «λευκασμένη», ώστε, όταν βρεθούμε μέσα σε σένα, να ανακουφιστούμε από τα απεχθή δεινά των αιρέσεων που μας βρήκαν προηγουμένως, και να ησυχάσουμε από τον σάλο της τρικυμίας τους, και να βρούμε αναψυχή σε σένα, αγία μητέρα μας Εκκλησία, και στην αγία διδασκαλία που υπάρχει σε σένα και στην αγία και μοναδική αληθινή πίστη του Θεού.

Η προερχόμενη από τα έθνη Εκκλησία, βλέποντας την Ιερουσαλήμ σαν να την κατακρίνει, απολογείται για τον εαυτό της ότι η κλήση της δεν είναι ανενεργή. «Μαύρη είμαι αλλά ωραία, θυγατέρες της Ιερουσαλήμ, σαν τα σκηνώματα του Κηδάρ, σαν τις δερμάτινες σκηνές του Σολομώντα. Μη με βλέπετε που εγώ είμαι μαυρισμένη, επειδή με κατέκαψε ο ήλιος. Οι γιοι της μητέρας μου πολέμησαν εναντίον μου· με έβαλαν φύλακα σε αμπελώνες, όμως τον δικό μου αμπελώνα δεν τον φύλαξα». Διότι, λέει, εάν είμαι μαύρη, βρίσκομαι ωστόσο κάτω από τον ίδιο ήλιο· και εάν είμαι απερίτμητη, εντούτοις απαρνήθηκα τα είδωλα· και εξήλθα από τον οίκο της μητέρας μου, όπως ακριβώς και ο Αβραάμ, διότι έχω την ίδια με εκείνον πίστη.

Λόγος Β΄ Μαύρη είμαι και ωραία, θυγατέρες της Ιερουσαλήμ, σαν τα σκηνώματα του Κηδάρ, σαν τις σκηνές του Σολομώντα. Μη με κοιτάζετε που είμαι μαυρισμένη, διότι με αντίκρισε ο ήλιος· οι υιοί της μητέρας μου στράφηκαν εναντίον μου, με έθεσαν φύλακα σε αμπελώνες· τον δικό μου αμπελώνα δεν τον φύλαξα.

Η λογική ακολουθία όσων έχουν προηγουμένως εξεταστεί οδηγεί τον λόγο στην εξέταση των όσων ειπώθηκαν από τη νύμφη προς τις νεάνιδες. Και είναι αυτά: «Μαύρη είμαι και ωραία, θυγατέρες της Ιερουσαλήμ, σαν τα σκηνώματα του Κηδάρ, σαν τις σκηνές του Σολομώντα». Πολύ ορθά η δασκάλα αρχίζει την καθοδήγηση στα αγαθά προς τις μαθητευόμενες ψυχές από εκεί που έπρεπε. Διότι αυτές μεν δείχνουν την προθυμία, μέσα από όσα υπόσχονται, να θεωρήσουν πολυτιμότερη από κάθε ανθρώπινο λόγο —τον οποίο μεταφορικά ονομάζουν οίνο— τη χάρη που απορρέει από τους πνευματικούς της μαστούς, λέγοντας τα εξής λόγια: «Θα αγαπήσουμε τους μαστούς σου περισσότερο από τον οίνο, επειδή σε αγάπησε η ευθύτητα». Εκείνη δε προσθέτει προς τις μαθητευόμενες το θαύμα που συντελέστηκε στην ίδια, ώστε να κατανοήσουμε βαθύτερα την αμέτρητη φιλανθρωπία του νυμφίου, ο οποίος μέσω της αγάπης του προσδίδει το κάλλος σε αυτήν που αγάπησε. Διότι λέει: «Μην απορείτε που με αγάπησε η ευθύτητα, αλλά που, ενώ ήμουν μαύρη εξαιτίας της αμαρτίας και εξοικειωμένη με το σκοτάδι λόγω των έργων μου, με έκανε ωραία μέσω της αγάπης του, ανταλλάσσοντας το δικό του κάλλος με τη δική μου ασχήμια. Επειδή, αφού μετέθεσε στον εαυτό του τον ρύπο των δικών μου αμαρτιών, μου μετέδωσε τη δική του καθαρότητα, καθιστώντας με κοινωνό του δικού του κάλλους, αυτός που πρώτα με έκανε από απεχθή αξιαγάπητη, και με αυτόν τον τρόπο με αγάπησε».

Μετά από αυτά, προτρέπει τις νεάνιδες να γίνουν και οι ίδιες ωραίες, προβάλλοντας ως πρότυπο τη δική της ομορφιά, καθ' ομοίωση του μεγάλου Παύλου που λέει: «Γίνετε όπως εγώ, διότι και εγώ έγινα όπως εσείς», και: «Γίνετε μιμητές μου, όπως και εγώ είμαι του Χριστού». Γι' αυτόν τον λόγο, δεν επιτρέπει στις ψυχές που μαθητεύουν κοντά της να στρέφουν το βλέμμα τους στον παρελθόντα βίο και να απελπίζονται ότι δεν μπορούν να γίνουν ωραίες, αλλά, κοιτάζοντας προς αυτήν, να μαθαίνουν μέσω του παραδείγματός της ότι το παρόν γίνεται περικάλυμμα του παρελθόντος, εάν είναι άμεμπτο. Διότι λέει: Αν και τώρα λάμπει πάνω μου η ομορφιά, η οποία μου δόθηκε ως μορφή επειδή αγαπήθηκα από την ευθύτητα, ωστόσο γνωρίζω για τον εαυτό μου ότι δεν ήμουν λαμπρή στην αρχή, αλλά μαύρη. Και αυτήν την όψη μου, την σκοτεινή και ζοφερή, την δημιούργησε ο προηγούμενος βίος μου. Όμως, παρόλο που ήμουν εκείνη, τώρα είμαι αυτή. Διότι το ομοίωμα του σκότους μεταμορφώθηκε σε μορφή ομορφιάς. Και εσείς λοιπόν, ω θυγατέρες της Ιερουσαλήμ, σηκώστε το βλέμμα σας προς τη μητέρα σας, την Ιερουσαλήμ. Ακόμη κι αν είστε σκηνώματα του Κηδάρ, εξαιτίας του ότι κατοίκησε μέσα σας ο άρχοντας της εξουσίας του σκότους (διότι η λέξη Κηδάρ ερμηνεύεται ως σκοτασμός), θα γίνετε δέρρεις του Σολομώντα, δηλαδή θα γίνετε ναός του βασιλιά, όταν κατοικήσει μέσα σας ο βασιλιάς Σολομών. Και ο Σολομών είναι ο ειρηνικός, αυτός που έχει λάβει το όνομά του από την ειρήνη. Διότι αναφέροντας τις «δέρρεις του Σολομώντος», κατονόμασε από ένα της μέρος ολόκληρη τη βασιλική σκηνή.

Διότι και εκεί οι αλλόφυλοι γίνονται πολίτες της πόλεως και οι Βαβυλώνιοι Ιεροσολυμίτες, και η πόρνη παρθένος και οι Αιθίοπες λαμπροί, και η Τύρος η άνω πόλις· έτσι και εδώ η νύμφη παρακινεί τις θυγατέρες της Ιερουσαλήμ, προβάλλοντας την αγαθότητα του νυμφίου, ότι, ακόμη κι αν λάβει μία μαύρη ψυχή, μέσω της κοινωνίας μαζί του την καθιστά καλή, και αν κάποια είναι σκήνωμα της Κηδάρ, γίνεται κατοικητήριο φωτός, επειδή κατοίκησε μέσα της ο αληθινός Σολομών, δηλαδή ο ειρηνικός βασιλεύς. Γι' αυτό λέει: «Μαύρη είμαι και καλή, θυγατέρες της Ιερουσαλήμ», ώστε βλέποντας εμένα να γίνετε και εσείς δέρρεις του Σολομώντος, ακόμη κι αν είστε σκηνώματα της Κηδάρ.

Εξαιτίας αυτού, λοιπόν, και αφού δόθηκε και στους υπολοίπους η αφορμή για την έκπτωση από τα αγαθά (πράγμα που συνέβη και στην ανθρώπινη φύση), ορθώς εκείνη που κάποτε ήταν μαύρη, αλλά τώρα είναι ωραία, αποδίδει την αιτία της σκοτεινής της όψεως σε τέτοιους υιούς της μητέρας της, διδάσκοντάς μας μέσα από αυτά τα λόγια ότι για όλα τα όντα υπάρχει μία, σαν κάποια μητέρα, η Αιτία των όντων. Και για τον λόγο αυτόν, όλα όσα νοούνται μεταξύ των όντων είναι μεταξύ τους αδέλφια. Η διαφορά όμως της προαιρέσεως δίχασε τη φύση σε φιλική και εχθρική· διότι εκείνοι που απομακρύνθηκαν από τη σχέση με το αγαθό και που, δια της αποστασίας από το ανώτερο, έδωσαν υπόσταση στο κακό (αφού δεν υπάρχει καμία άλλη υπόσταση του κακού παρά μόνον ο χωρισμός από το βέλτιστο), καταβάλλουν κάθε προσπάθεια και επινόηση για να προσεταιρισθούν και άλλους στην κοινωνία των κακών. Και γι' αυτό λέει: αυτοί οι υιοί της μητέρας μου (διότι με τον πληθυντικό αριθμό υποδηλώνεται ο πολυσχιδής χαρακτήρας της κακίας) συνέστησαν πόλεμο μέσα μου, χωρίς να πολεμούν απ' έξω με επιδρομές, αλλά καθιστώντας την ίδια την ψυχή μεταίχμιο του πολέμου που διεξάγεται μέσα της. Διότι μέσα στον καθένα διεξάγεται ο πόλεμος, όπως ακριβώς ερμηνεύει ο θείος Απόστολος λέγοντας: «Βλέπω έναν άλλον νόμο στα μέλη μου, ο οποίος αντιστρατεύεται στον νόμο του νου μου και με αιχμαλωτίζει στον νόμο της αμαρτίας που υπάρχει στα μέλη μου».

Αφού λοιπόν εξετάσαμε αυτά με αυτόν τον τρόπο, θα πρέπει να εξετάσουμε και τη συγγένεια των προκειμένων ρητών με όσα έχουν ειπωθεί. Υπήρξε καιρός που η νύμφη ήταν μελανή, σκοτισμένη από τις αφώτιστες δοξασίες, διότι την είχε παραβλέψει ο ήλιος, ο οποίος μέσω των πειρασμών κατακαίει τον άρριζο σπόρο πάνω στις πέτρες· όταν, αφού νικήθηκε από εκείνους που την πολέμησαν, δεν φύλαξε τον δικό της αμπελώνα· όταν, αγνοώντας τον εαυτό της, ποίμαινε τα κοπάδια των εριφίων αντί των προβάτων. Αλλά, επειδή, αφού απέκοψε τον εαυτό της από τη συμφυΐα με το κακό, πόθησε μέσω εκείνου του μυστικού φιλήματος να πλησιάσει το στόμα της στην πηγή του φωτός, τότε γίνεται ωραία, καθώς περιλάμφθηκε από το φως της αλήθειας και απέπλυνε το μαύρο της άγνοιας με το ύδωρ. Έπειτα, παρομοιάζεται με ίππο για τη γρηγοράδα της και με περιστερά για την ταχύτητα της πτήσης της. Μέσω αυτών, αφού διέτρεξε ως ίππος και πέταξε ως περιστερά πάνω από καθετί που μπορεί να γίνει αντιληπτό και ορατό, προηγουμένως μεν επαναπαύεται με επιθυμία στη σκιά του μήλου, ονομάζοντας «μήλο» αντί για «νεφέλη» αυτό που την επισκιάζει, τώρα πλέον όμως περιβάλλεται από τη θεία νύχτα, κατά την οποία ο νυμφίος παρίσταται μεν, δεν φαίνεται δε. Διότι πώς θα μπορούσε να φανεί μέσα στη νύχτα αυτό που δεν είναι ορατό; Αλλά δίνει μεν στην ψυχή κάποια αίσθηση της παρουσίας του, διαφεύγει δε από τη σαφή κατανόηση, καθώς εγκρύπτεται στο αόρατο της φύσεώς του. Ποια είναι, λοιπόν, η μυσταγωγία που συντελείται στην ψυχή μέσω αυτής της νύχτας;

Όπως ακριβώς τα νήπια γαλουχούνται από τους μαστούς, έτσι και οι πιστοί αντλούν εντολές από τις δύο Διαθήκες. Ποια εννοεί ως μύρα του Χριστού, παρά τα λόγια Του, τα οποία χορηγούν τέρψη περισσότερο από όλα τα αρώματα; Διότι, όπως ακριβώς το μύρο που βρίσκεται κλεισμένο σε ένα αγγείο δεν αναδίδει ακόμη τη μυρωδιά του, αλλά την έχει μέσα του, όταν όμως ανοιχθεί το μύρο, τέρπει όλους όσοι βρίσκονται κοντά και μακριά, έτσι και το μύρο, δηλαδή ο Λόγος που βρισκόταν στην καρδιά του Πατέρα, δηλαδή στους κόλπους Του, όταν κενώθηκε στον κόσμο, γέμισε τα πάντα με ευωδία. «Γι' αυτό οι νεάνιδες σε αγάπησαν και σε είλκυσαν, έτρεξαν προς την οσμή του μύρου σου». Νεάνιδες είναι εκείνοι που αγάπησαν, οι μακάριοι απόστολοι, οι οποίοι, αφού εγκατέλειψαν τον κόσμο, Τον αγάπησαν. «Σε είλκυσαν»· διότι με το να ελκύσουν τον Χριστό προς τον εαυτό τους, Τον ακολούθησαν τρέχοντας προς την οσμή του μύρου Του, που είναι η διδασκαλία Του. «Με εισήγαγε», λέει, «ο βασιλιάς στο ταμείο του». Ποιος είναι ο βασιλιάς, παρά ο Χριστός; Και τι είναι το ταμείο, παρά η Εκκλησία; Ποιος είναι αυτός που τα λέει αυτά, ότι «με εισήγαγε»; Αναμφίβολα η σύναξη των πιστών· διότι την ασφάλισε μέσα στο ταμείο, που είναι η Εκκλησία. «Ας αγαλλιάσουμε», λέει, «και ας ευφρανθούμε σε εσένα, θα αγαπήσουμε τους μαστούς σου περισσότερο από το κρασί· η ευθύτητα σε αγάπησε». Ήδη λοιπόν, το πρώτο έχει εξηγηθεί προηγουμένως, ενώ το «ευθύτητα» σημαίνει ότι όσοι πορεύονται στον ευθύ δρόμο, αυτοί σε αγαπούν. «Μαύρη είμαι και ωραία, θυγατέρες της Ιερουσαλήμ».

Πώς λοιπόν λέει ότι είναι και μαύρη και ωραία; Διότι ήμουν αμαρτωλή, αλλά με αγάπησε ο Χριστός. «Με παράβλεψε ο ήλιος», δηλαδή προηγουμένως ο Χριστός με παράβλεψε. Διότι την παράβλεψε επειδή δεν πείστηκε, αλλά συμφιλιώνεται μαζί της όταν μετανοεί. Είδες στόμα συναγωγής να ομολογεί όσα έχουν συμβεί. Διότι λέει: «Οι γιοι της μητέρας μου με πολέμησαν». Μητέρα είναι ο νόμος, γιοι είναι οι προφήτες οι οποίοι με πολεμούσαν λέγοντας: «Επίστρεψε στον νόμο του Μωυσή». «Με έβαλαν φύλακα σε αμπελώνα· τον δικό μου αμπελώνα δεν τον φύλαξα». Δηλαδή με έβαλαν ως άμπελο· δεν φύλαξα όμως τον δικό μου λαό, δηλαδή τα κλήματά μου. Διότι σε όλη τη θεόπνευστη Γραφή ο Ισραήλ ονομάζεται αμπελώνας. Διότι λέει: «Φύτεψα αμπελώνα και του έβαλα φράχτη ολόγυρα». Και «μετέφερες άμπελο από την Αίγυπτο» και πολλά παρόμοια. «Ανάγγειλέ μου εσύ που αγάπησε η ψυχή μου, πού ποιμαίνεις, πού αναπαύεσαι το μεσημέρι;»

Ή λέγει επίσης στη συναγωγή: «Εάν δεν γνωρίσεις τον εαυτό σου, εσύ η ωραία μεταξύ των γυναικών», η οποία λέει: «Είμαι μέλαινα και ωραία», είμαι δηλαδή αμαρτωλή, αλλά αγαπιέμαι, σε τίποτα δεν θα σε ωφελήσει η αγάπη μου· τουτέστιν, εάν δεν επιστρέψεις με όλη σου την καρδιά και δεν ομολογήσεις τις αμαρτίες σου, δεν πρόκειται να δικαιωθείς.

Το ότι η Εκκλησία είναι στολισμένη με ποικίλματα, μπορεί να το ακούσει κανείς από τον Δαβίδ που λέει: «Όλη η δόξα της θυγατρός του βασιλέως είναι εσωτερική, περιβεβλημένη και ποικιλμένη με χρυσά κρόσσια». Διότι, πράγματι, «και το στρουθίο βρήκε κατοικία για τον εαυτό του, και το τρυγόνι φωλιά για τον εαυτό του, όπου θα εναποθέσει τους νεοσσούς του»· δηλαδή, κάτω από τους στερεούς κλάδους του σταυρού εκτρέφοντας τα νεοφώτιστα τέκνα της. Αυτό το τρυγόνι μνημονεύει και ο Ιερεμίας λέγοντας: «Το τρυγόνι και το χελιδόνι του αγρού, τα στρουθία και οι τέττιγες γνώρισαν τον καιρό της ελεύσεώς τους», ονομάζοντας τρυγόνι την πάνσεμνη Εκκλησία, χελιδόνι τον φιλάνθρωπο Ιωάννη, και τέττιγα τον εύλαλο Παύλο, τον αυλό της Εκκλησίας. Για αυτό το τρυγόνι δίνει εντολή ο Κύριος στον Αβραάμ: «Πάρε για εμένα δαμάλα τριών ετών, και κριό τριών ετών, και αίγα τριών ετών, και περιστέρι, και τρυγόνι». Αυτό το τρυγόνι αναφέρει και η Γραφή στο Άσμα Ασμάτων λέγοντας: «Η φωνή του τρυγονιού ακούσθηκε στη γη μας». Η φωνή αυτού του τρυγονιού μάς φανερώνει ότι η ουράνια άνοιξη, ο Χριστός, έρχεται από τον ουρανό. Η φωνή του τρυγονιού ακούσθηκε στη γη μας σήμερα. Αλλά ας ακούσουμε τη φωνή αυτού του τρυγονιού, ποιες μελωδίες κελαηδά: «Είμαι μελανή και ωραία, θυγατέρες της Ιερουσαλήμ».

Μην με κοιτάζετε που είμαι μαυρισμένη, διότι με παρέβλεψε ο ήλιος. Είμαι μαύρη και ωραία· μαύρη, εξαιτίας της πρότερης παράβασης, ωραία, εξαιτίας της ταχείας μετάνοιας· μαύρη, λόγω του πένθους για το πταίσμα, ωραία, λόγω του φωτός του βαπτίσματος. Είμαι μαύρη και ωραία, θυγατέρες της Ιερουσαλήμ. Θυγατέρες της Ιερουσαλήμ ονομάζει τις άγιες ψυχές των πατέρων.

Μαύρη είμαι και ωραία, η εξ εθνών Εκκλησία. Μην κοιτάζετε εσείς, άγιες ψυχές, μην προσηλώνετε το βλέμμα σας σε εμένα, επειδή είμαι μαυρισμένη, επειδή με παράβλεψε ο ήλιος της δικαιοσύνης εξαιτίας της προηγούμενης πλάνης μου. Ποιος ήλιος την παράβλεψε; Όχι βεβαίως εκείνος για τον οποίο γίνεται λόγος στον Εκκλησιαστή: «Ανατέλλει ο ήλιος, και δύει ο ήλιος, και προς τον τόπο του ελκύει». Διότι για εμάς ανατέλλει ο ήλιος της δικαιοσύνης, ο Χριστός από τη Μαρία, κατά τη σάρκα· «Ανατολή» είναι το όνομά του. Έδυσε πάλι, όταν βρέθηκε επί του σταυρού και κατήλθε στα καταχθόνια. «Ανατέλλει ο ήλιος, και δύει ο ήλιος, και προς τον τόπο του ελκύει». Όταν ανήλθε στους ουρανούς, τότε μας είλκυσε.

Μαύρη είμαι και ωραία, θυγατέρες της Ιερουσαλήμ. Εάν παρίσταται εδώ κάποια ψυχή μαυρισμένη από την αμαρτία, ας μη φοβάται· αρκεί μόνο να μετανοήσει, και ας λέει: Μαύρη είμαι και ωραία. Ακόμη και αν βρίσκεται στην τελευταία της αναπνοή, ακόμη και αν η ώρα πλησιάζει προς το βράδυ, ας μη φοβάται· ας μετανοήσει με κλαυθμό. Διότι το βράδυ θα διανυκτερεύσει ο κλαυθμός, και το πρωί θα έλθει η αγαλλίαση.

Ω μετάνοια, που προερχόμενη από θνητό άνθρωπο γίνεσαι φάρμακο που παρέχει αθανασία· η ψυχή που σε κατέχει λέει: «Μαύρη είμαι, αλλά ωραία»· μαύρη εξαιτίας του σκυθρωπού πένθους της αμαρτίας, ωραία όμως εξαιτίας του αγαθού φωτός της μετανοίας. Ω μετάνοια, συνήγορε του Πέτρου, και υπέρμαχε και συνέκδικε του Παύλου· εάν σε βρει ο χριστοκτόνος Φαρισαίος, γίνεται χριστοφόρος Γαλιλαίος. Η μετάνοια, ανασκάπτοντας τη συντριμμένη ψυχή, μεταβάλλει αμέσως την ακανθοφόρο καρδιά. Λένε μερικοί ότι ο αετός, όταν γεράσει, αφού ανυψωθεί στα μεσούρανα, βυθίζει τον εαυτό του σε μια διαυγέστατη πηγή και ανακαινίζεται.

Ωδή τετάρτη. Εν πνεύματι προβλέπων. Η νύμφη του Κυρίου και μάρτυρας των παθημάτων του, σύμφωνα με το Άσμα λέει: είμαι μαύρη και ωραία· γι' αυτό ο Νυμφίος με αγάπησε και με στήριξε με μύρα και μου δώρισε τη χάρη να θαυματουργώ.

Εισήγαγέ με, ω βασιλεύ, στο ταμείο σου. Ας αγαλλιάσουμε και ας ευφρανθούμε για σένα· ας αγαπήσουμε τους μαστούς σου περισσότερο από τον οίνο, διότι η ευθύτητα σε αγάπησε. Μαύρη είμαι και ωραία, θυγατέρες της Ιερουσαλήμ· όπως τα σκηνώματα της Κηδάρ, όπως οι δέρρεις του Σολομώντα.

Προσθέτοντας δε σε αυτό το κακό και ένα άλλο, πιο άτοπο, κλέβουν το βασιλικό πλοίο και, αφού το έθεσαν στην κατοχή τους, πρώτα μεν στολίζουν τα βασιλικά διαμερίσματα που βρίσκονται σε αυτό με χρυσοΰφαντους πέπλους και πορφυρούς τάπητες, έπειτα δε, αφού επιβίβασαν σε αυτό ένα άθλιο ανθρωπάκι, κάποιον Αιθίοπα με πολύ σκούρο δέρμα, τον επευφημούσαν περιφέροντάς τον ως βασιλιά των Ρωμαίων με λαμπρή στεφανηφορία και συνοδεία, διακωμωδώντας τα ιερά σύμβολα της βασιλείας και χλευάζοντας τον άνακτα Μανουήλ, επειδή δεν είχε ξανθιά μαλλιά σαν το θέρος, αλλά είχε κάπως μελαψή μορφή, σύμφωνα με τη νύμφη στο Άσμα των Ασμάτων που λέει: «είμαι μαύρη και ωραία, διότι με παρέβλεψε ο ήλιος».

Όσοι ανήκουν στη μοναχική τάξη, ως συνηθισμένοι πλέον στη νηστεία και ως μέλισσες εξοικειωμένες με τα άνθη, ας θεωρούν τους εαυτούς τους ελάχιστα κατώτερους από τους αγγέλους, απομακρύνοντας, όσο είναι δυνατόν, το χωματένιο φρόνημα και θέτοντας το μαύρο ένδυμα ως σύμβολο φωτιάς που αναφλέγεται μεν από τη μελέτη των θείων λογίων, αλλά κυρίως καθοδηγεί στην αρετή όσους βρίσκονται στη νύχτα των παθών, όπως ακριβώς μαθαίνουμε ότι και ο πύρινος στύλος προηγείτο του αρχαίου Ισραήλ. Ή, τουλάχιστον, ας προβάλλουν το σκούρο χρώμα της ενδυμασίας τους ως ξεκάθαρο τεκμήριο ότι ο Ήλιος της δικαιοσύνης τους καταυγάζει με πιο θερμές ακτίνες, σύμφωνα με τη νύμφη στο Άσμα που λέει: «Μαύρη είμαι και ωραία, διότι με αντίκρισε ο ήλιος». Όσοι πάλι ανήκουν στην υπόλοιπη τάξη και στο πλήθος του λαού, άλλοι ας παρακινηθούν σε παρόμοιο ζήλο, άλλοι ας καλλιεργήσουν τη μετάνοια και ας σηκώσουν τον σταυρό του Χριστού, που είναι ελαφρύς, όπως ο ίδιος μαρτυρεί, και ας δημιουργήσουν θημωνιές αρετών που ποτίζονται με τα νάματα των δακρύων. Και εκείνοι που ασχολούνται με τη ζυγαριά των συναλλαγών και τις εμπορικές ανταλλαγές, έχοντας στον νου τους το τάλαντο που ο Κύριος μοίρασε στους δούλους του, ας φοβούνται την καταδίκη του πονηρού και οκνηρού δούλου, και ας ζηλώνουν την πρόοδο του πιστού και αγαθού δούλου από τα λίγα στα πολλά.

Αφού λοιπόν αποσύρθηκαν σε ένα από τα ασκητήρια κοντά στον πορθμό του Ελλησπόντου, έψαλλαν μαζί με τον Δαβίδ: «η ψυχή μας λυτρώθηκε από την παγίδα των κυνηγών», και συναγωνιζόμενοι τους κορυφαίους των μοναχών, αν και διέφεραν στο ένδυμα, ταυτίζονταν στο φρόνημα, και κρίνοντας για τον εαυτό τους ότι η ευάρεστη στον Θεό χαρμολύπη είναι προτιμότερη και πολύ ανώτερη από τον αναμενόμενο σε κάποιους σατυρικό κλαυσίγελο, προς το παρόν δεν έβαψαν μαύρο το ένδυμά τους, αλλά απεκδύονταν τον παλαιό άνθρωπο σαν δέρμα φιδιού και ενδύονταν τον νέο άνθρωπο κατά Χριστόν, και παραδίδοντας το γήινο σκήνωμά τους στο ασκητικό γναφείο σαν ένα πιο υλικό δέρμα, το καθάριζαν με τα δάκρυα όπως με το σαπούνι αυτών που πλένουν· δεν υιοθέτησαν το τεχνητό μαύρισμα που προσφέρουν οι βαφείς των ενδυμάτων, αλλά εκείνο που εισχωρεί στα βάθη της ψυχής, και για το οποίο καυχάται η νύμφη στο Άσμα: «είμαι μαύρη και ωραία», ψάλλοντας περίτρανα, «διότι με κοίταξε ο ήλιος», και το οποίο βραβεύει ο Θεός, ο οποίος αγγίζει τα όρη και καπνίζουν.