Πατερικές αναφορές στο ΑΣΜΑ ΑΣΜΑΤΩΝ 1:8

Στα κοπάδια των συντρόφων σου σαν περιπλανώμενη. Αυτός προς αυτήν: Γνώρισε πρώτα τον εαυτό σου, για να μπορέσεις να γνωρίσεις και εμένα. Εάν δεν γνωρίσεις τον εαυτό σου· εάν δεν γνώρισες· εάν δεν γνωρίζεις, έβγα εσύ στα ίχνη των πελμάτων, και ποίμαινε τα ερίφιά σου· και να θρέψεις αμαρτίες αντί για αρετές. Κοντά στα σκηνώματα των ποιμένων· μέσα στις επιθυμίες των εναντίων δυνάμεων που σε ποιμαίνουν.

«Τα άνθη φάνηκαν στη γη, ο καιρός του κλαδέματος έφθασε, η φωνή του τρυγονιού ακούστηκε στη γη μας, η συκιά έβγαλε τα πρώιμα σύκα της, οι άμπελοί μας ανθίζουν». Διότι διδάσκει τον πρώτο λαό, ο οποίος έλαβε για κάποιο διάστημα τη σκιά του νόμου, και του τα υπενθυμίζει σαν σε κάποιον που γνωρίζει τη φωνή του τρυγονιού. Αφού δε ο Λόγος προσκάλεσε την Ιερουσαλήμ, προσκαλεί πλέον και όσους προέρχονται από τα έθνη με τα εξής λόγια (διότι ένας είναι ο Κύριος και των Ιουδαίων και των εθνών): «Έλα από τον Λίβανο, νύμφη. Από τον Λίβανο θα έλθεις, και θα περάσεις από την αρχή της πίστεως, από την κορυφή του Σανείρ και του Αερμών, από φωλιές λεόντων, από όρη παρδάλεων». Διότι την προσκαλεί στην πίστη από την ειδωλολατρία και τον θηριώδη τρόπο ζωής. Έχοντας λοιπόν κληθεί από τα έθνη και έχοντας ήδη νιώσει κατάνυξη, λέγει προς τον Λόγο τα εξής: «Ανάγγειλέ μου εσύ, τον οποίο αγάπησε η ψυχή μου· πού ποιμαίνεις, πού αναπαύεις το κοπάδι σου το μεσημέρι· για να μη γίνω σαν περιπλανώμενη στα κοπάδια των συντρόφων σου». Διότι, επειδή είχε πείρα από τις πολλές μεταβολές και πλάνες, ζητούσε πλέον να στηριχθεί και να βεβαιωθεί, για να μην πάθει πάλι το ίδιο. Αφού παρακλήθηκε ο Λόγος, τη διδάσκει λοιπόν με τα εξής: «Εάν δεν γνωρίσεις τον εαυτό σου, εσύ η ωραία μεταξύ των γυναικών, βγες ακολουθώντας τα ίχνη των ποιμνίων, και ποίμαινε τα ερίφιά σου κοντά στις σκηνές των ποιμένων». Διότι δεν μπορεί κανείς να γνωρίσει τον Θεό, εάν προηγουμένως δεν γνωρίσει τον εαυτό του.

μου] από τους συντρόφους σου που ποιμαίνουν τις Εκκλησίες, εγώ θα παραμείνω έχοντας το κάλυμμα πάνω στην καρδιά μου. <Εάν δεν γνωρίσεις τον εαυτό σου.> Δηλαδή, αν δεν μετανοήσεις, λέει, θα βρεθείς πίσω από τα έθνη, εφόσον δεν έχεις καρπούς δικαιοσύνης, μένοντας άκαρπη, και πίσω από τα ποίμνια τα οποία εγώ συγκρότησα για τον εαυτό μου. <Με την ίππο μου σε παρομοίασα.> Δηλαδή, αφού δέχθηκες τη δική μου πίστη, ω Εκκλησία, παρομοιάστηκες με τους αποστόλους, για τους οποίους λέγεται το: «Θα επιβιβαστείς στους ίππους σου, και η ιππασία σου είναι σωτηρία», οι οποίοι και ετοιμάστηκαν εναντίον των αρμάτων του νοητού Φαραώ. <Τα μάγουλά σου είναι σαν του τρυγονιού.> Δηλαδή, παρουσιάζει τη συστολή προς τον νυμφίο μέσω του τρυγονιού. Διότι κόκκινα είναι τα μάγουλα του τρυγονιού.

Αφού παρακλήθηκε ο Λόγος, τη διδάσκει λοιπόν με τα εξής λόγια: «Εάν δεν γνωρίσεις τον εαυτό σου, εσύ η ωραία ανάμεσα στις γυναίκες, έξελθε ακολουθώντας τα ίχνη των ποιμνίων, και ποίμαινε τα ερίφιά σου δίπλα στα σκηνώματα των ποιμένων». Διότι δεν μπορεί κάποιος να γνωρίσει τον Θεό, εάν δεν γνωρίσει προηγουμένως τον εαυτό του. Επειδή αρχή της ευσέβειας προς τον Θεό είναι η αίσθηση· αίσθηση δε, όχι η εξωτερική, αλλά η διάνοια της ψυχής που συνοδεύεται από την πίστη.

Ανάγγειλέ μου, εσύ τον οποίον αγάπησε η ψυχή μου, πού ποιμαίνεις, πού αναπαύεις το κοπάδι σου το μεσημέρι, για να μη γίνω σαν περιπλανώμενη κοντά στα κοπάδια των συντρόφων σου. Εάν δεν γνωρίζεις τον εαυτό σου, εσύ η ωραιοτάτη μεταξύ των γυναικών, βγες ακολουθώντας τα ίχνη των κοπαδιών και ποίμαινε τα ερίφιά σου κοντά στα σκηνώματα των κοπαδιών.

Αλλά οι φίλοι του νυμφίου συνομιλούν μαζί της, υποδεικνύοντάς της μέσω συμβουλής τον τρόπο διαφύλαξης των αγαθών που κατέχει. Είναι δε καλυμμένος με ασάφεια και ο δικός τους λόγος· διότι η φράση έχει ως εξής: «Εάν δεν γνωρίσεις τον εαυτό σου, η ωραιοτάτη μεταξύ των γυναικών, έξελθε σύ στα ίχνη των ποιμνίων και ποίμαινε τα ερίφια δίπλα στα σκηνώματα των ποιμνίων». Το νόημα αυτών των λόγων είναι βέβαια προφανές από την ακολουθία όσων εξετάστηκαν, η σύνταξή τους όμως φαίνεται να έχει κάποια ασάφεια. Ποιο είναι λοιπόν το νόημα; Το πιο ασφαλές φυλακτήριό μας είναι το να μην αγνοούμε τον εαυτό μας, και να μη νομίζει κανείς ότι βλέπει τον εαυτό του, όταν βλέπει κάτι άλλο από όσα υπάρχουν γύρω από αυτόν. Αυτό ακριβώς παθαίνουν όσοι δεν εξετάζουν τον εαυτό τους· βλέποντας δύναμη, ή ομορφιά, ή δόξα, ή εξουσία, ή κάποια περιουσία πλούτου, ή αλαζονεία, ή έπαρση, ή μέγεθος σώματος, ή ωραία μορφή, ή κάτι άλλο παρόμοιο που διαθέτουν, νομίζουν ότι αυτό είναι ο ίδιος τους ο εαυτός. Γι' αυτόν τον λόγο, αποδεικνύονται επισφαλείς φύλακες του εαυτού τους, καθώς, εξαιτίας της προσκόλλησής τους στο ξένο, παραβλέπουν και αφήνουν αφύλακτο το δικό τους. Πώς άλλωστε θα μπορούσε κανείς να φυλάξει κάτι που δεν γνωρίζει;

Επομένως, η ασφαλέστερη φρουρά των αγαθών που υπάρχουν μέσα μας είναι το να μην αγνοούμε τον εαυτό μας και το να γνωρίζει ο καθένας τον εαυτό του ακριβώς όπως είναι, και να διακρίνει με ακρίβεια τον εαυτό του από όσα τον περιβάλλουν, ώστε να μην ξεγελαστεί και, αντί για τον εαυτό του, φυλάει το ξένο· διότι εκείνος που αποβλέπει στη ζωή τούτου του κόσμου και κρίνει τα εδώ πολύτιμα πράγματα άξια φύλαξης, δεν γνωρίζει να διακρίνει το δικό του από το ξένο· γιατί τίποτε από τα παρερχόμενα δεν είναι δικό μας. Πώς άλλωστε θα μπορούσε κανείς να κρατήσει το παροδικό και ρευστό; Επειδή, λοιπόν, μόνο ένα πράγμα παραμένει αμετάβλητο, η νοητή και άυλη φύση, ενώ η ύλη παρέρχεται διαρκώς μεταβαλλόμενη μέσω κάποιας ροής και κίνησης, αναγκαστικά εκείνος που αποχωρίζεται από το σταθερό παρασύρεται πάντοτε από το ασταθές· και εκείνος που κυνηγά το παρερχόμενο και εγκαταλείπει το σταθερό, αποτυγχάνει και στα δύο, το μεν ένα επειδή το εγκαταλείπει, το δε άλλο επειδή δεν μπορεί να το κρατήσει. Γι' αυτόν τον λόγο η συμβουλή των φίλων του νυμφίου αναφέρει τα εξής: «Εάν δεν γνωρίσεις τον εαυτό σου, ω ωραία μεταξύ των γυναικών, έβγα στα ίχνη των ποιμνίων και ποίμαινε τα ερίφια κοντά στις σκηνές των ποιμνίων». Τι σημαίνει όμως αυτό; Σημαίνει ότι αυτός που αγνοεί τον εαυτό του εκπίπτει από την αγέλη των προβάτων και συνβοσκεί με τα ερίφια, των οποίων η θέση απωθήθηκε προς τα αριστερά, καθώς ο καλός ποιμένας έστησε τα πρόβατα στα δεξιά, ενώ αποχώρισε τα ερίφια από την καλύτερη μοίρα τοποθετώντας τα στα αριστερά.

Διότι, «εάν δεν γνωρίσεις τον εαυτό σου», λέει, «εσύ, η ωραία ανάμεσα στις γυναίκες, βγες στα ίχνη των ποιμνίων και ποίμαινε τα ερίφιά σου στις σκηνές των ποιμνίων». Αυτό, μέσω κάποιου άλλου αντιγράφου, μπορεί να κατανοηθεί σαφέστερα, ώστε ούτε η σύνταξη των ρημάτων να φαίνεται ότι στερείται συνοχής. Διότι λέει ότι: «Εάν δεν γνωρίσεις τον εαυτό σου, εσύ η ωραία ανάμεσα στις γυναίκες, βγήκες από τα ίχνη του ποιμνίου και ποιμαίνεις ερίφια αντί για τις σκηνές των ποιμνίων»· έτσι ώστε να συμφωνεί με ακρίβεια το νόημα που διαφαίνεται σε αυτά τα λόγια με την πνευματική θεωρία που έχει ήδη αναπτυχθεί. Λοιπόν, για να μην τα πάθεις αυτά, «πρόσεχε τον εαυτό σου», λέει ο λόγος. Διότι αυτό είναι το ασφαλές φυλακτήριο των αγαθών: γνώρισε πόσο πιο πάνω από την υπόλοιπη κτίση έχεις τιμηθεί από τον Δημιουργό. Δεν έγινε ο ουρανός εικόνα του Θεού, ούτε η σελήνη, ούτε ο ήλιος, ούτε η ομορφιά των άστρων, ούτε κανένα άλλο από τα φαινόμενα της κτίσεως. Μόνο εσύ έγινες απεικόνισμα της φύσεως που υπερβαίνει κάθε νου, ομοίωμα του άφθαρτου κάλλους, αποτύπωμα της αληθινής θεότητας, δοχείο της μακάριας ζωής, εκμαγείο του αληθινού φωτός, προς το οποίο, όταν προσηλώνεις το βλέμμα σου, γίνεσαι εκείνο που είναι Εκείνος, μιμούμενη Αυτόν που λάμπει μέσα σου μέσα από την ανταύγεια που αντανακλάται από τη δική σου καθαρότητα. Κανένα από τα όντα δεν είναι τόσο μεγάλο, ώστε να μπορεί να αναμετρηθεί με το δικό σου μεγαλείο. Ολόκληρος ο ουρανός περικλείεται στη σπιθαμή του Θεού, ενώ η γη και η θάλασσα περιέχονται στη χούφτα του χεριού Του.

Αλλ' όμως, αυτός που είναι τόσο μέγας, που είναι τέτοιος, αυτός που περικλείει στην παλάμη του όλη την κτίση, ολόκληρος γίνεται χωρητός σε εσένα και κατοικεί μέσα σου, και δεν περιορίζεται καθώς πορεύεται μέσα στη φύση σου, αυτός που είπε: «Θα κατοικήσω μέσα τους και θα περιπατήσω ανάμεσά τους». Εάν τα βλέπεις αυτά, σε κανένα από τα επίγεια πράγματα δεν θα απασχολήσεις το βλέμμα σου. Γιατί το λέω αυτό; Ούτε καν ο ουρανός δεν θα θεωρηθεί από εσένα αξιοθαύμαστος. Διότι, πώς θα θαυμάσεις τους ουρανούς, ώ άνθρωπε, βλέποντας τον εαυτό σου να είναι πιο μόνιμος από τους ουρανούς; Επειδή αυτοί μεν παρέρχονται, εσύ όμως συνδιαμένεις αιώνια με Εκείνον που υπάρχει πάντοτε. Δεν θα θαυμάσεις τα πλάτη της γης ούτε τα πελάγη που εκτείνονται προς το άπειρο, στα οποία τάχθηκες να κυριαρχείς σαν ηνίοχος κάποιου ζεύγους ίππων, έχοντας αυτά τα στοιχεία υπάκουα και υποταγμένα στο θέλημά σου· διότι και η γη σε υπηρετεί για τις ανάγκες της ζωής, και η θάλασσα, σαν άλλο εύπειθο άλογο, προσφέρει σε εσένα τα νώτα της και δέχεται τον άνθρωπο ως αναβάτη της. Εάν λοιπόν γνωρίσεις τον εαυτό σου, «εσύ που είσαι η ωραιότερη μεταξύ των γυναικών», θα υψώσεις το φρόνημά σου πάνω από ολόκληρο τον κόσμο και, ατενίζοντας παντοτινά προς το άυλο αγαθό, θα περιφρονήσεις την πλάνη των ιχνών του παρόντος βίου.

Αφού λοιπόν εξετάσαμε αυτά με αυτόν τον τρόπο, θα πρέπει να εξετάσουμε και τη συγγένεια των προκειμένων ρητών με όσα έχουν ειπωθεί. Υπήρξε καιρός που η νύμφη ήταν μελανή, σκοτισμένη από τις αφώτιστες δοξασίες, διότι την είχε παραβλέψει ο ήλιος, ο οποίος μέσω των πειρασμών κατακαίει τον άρριζο σπόρο πάνω στις πέτρες· όταν, αφού νικήθηκε από εκείνους που την πολέμησαν, δεν φύλαξε τον δικό της αμπελώνα· όταν, αγνοώντας τον εαυτό της, ποίμαινε τα κοπάδια των εριφίων αντί των προβάτων. Αλλά, επειδή, αφού απέκοψε τον εαυτό της από τη συμφυΐα με το κακό, πόθησε μέσω εκείνου του μυστικού φιλήματος να πλησιάσει το στόμα της στην πηγή του φωτός, τότε γίνεται ωραία, καθώς περιλάμφθηκε από το φως της αλήθειας και απέπλυνε το μαύρο της άγνοιας με το ύδωρ. Έπειτα, παρομοιάζεται με ίππο για τη γρηγοράδα της και με περιστερά για την ταχύτητα της πτήσης της. Μέσω αυτών, αφού διέτρεξε ως ίππος και πέταξε ως περιστερά πάνω από καθετί που μπορεί να γίνει αντιληπτό και ορατό, προηγουμένως μεν επαναπαύεται με επιθυμία στη σκιά του μήλου, ονομάζοντας «μήλο» αντί για «νεφέλη» αυτό που την επισκιάζει, τώρα πλέον όμως περιβάλλεται από τη θεία νύχτα, κατά την οποία ο νυμφίος παρίσταται μεν, δεν φαίνεται δε. Διότι πώς θα μπορούσε να φανεί μέσα στη νύχτα αυτό που δεν είναι ορατό; Αλλά δίνει μεν στην ψυχή κάποια αίσθηση της παρουσίας του, διαφεύγει δε από τη σαφή κατανόηση, καθώς εγκρύπτεται στο αόρατο της φύσεώς του. Ποια είναι, λοιπόν, η μυσταγωγία που συντελείται στην ψυχή μέσω αυτής της νύχτας;

Ή λέγει επίσης στη συναγωγή: «Εάν δεν γνωρίσεις τον εαυτό σου, εσύ η ωραία μεταξύ των γυναικών», η οποία λέει: «Είμαι μέλαινα και ωραία», είμαι δηλαδή αμαρτωλή, αλλά αγαπιέμαι, σε τίποτα δεν θα σε ωφελήσει η αγάπη μου· τουτέστιν, εάν δεν επιστρέψεις με όλη σου την καρδιά και δεν ομολογήσεις τις αμαρτίες σου, δεν πρόκειται να δικαιωθείς.

Ας μην σε απατά η υπόσχεση προς τους πατέρες· ο Αβραάμ σώζεται, αλλά σε τίποτα δεν θα σε ωφελήσει αυτό. «Έξελθε στα ίχνη και ποίμαινε τα ερίφια». Δηλαδή ανυπόδητη και γυμνή πορεύσου οπίσω μου· διότι πρόβατο έχω επιλέξει σε αυτό· αλλά, αντίθετα, σε κατατάσσω στα ερίφια, όχι πλέον σε ποίμνιο προβάτων, αλλά σε ερίφια. «Εάν δεν γνωρίσεις τον εαυτό σου, εσύ η ωραία μεταξύ των γυναικών, έξελθε στα ίχνη των ποιμνίων σου και ποίμαινε τα ερίφιά σου δίπλα στις σκηνές των ποιμένων». «Με την ίππο μου στα άρματα του Φαραώ σε παρομοίασα, φίλη μου». Εάν μετανοήσεις, λέγει, συναγωγή, τότε θα σε παρομοιάσω με εμένα ως την ίππο που έχει ζευτεί στα άρματα του Φαραώ. Και γιατί την παρομοίασε με την ίππο και το άρμα του Φαραώ; Επειδή τότε ήταν πολύτιμος για τον Σολομώντα ο ίππος, και για τον Φαραώ, τον βασιλιά της Αιγύπτου, το άρμα. Όπως, λοιπόν, αυτά όταν είναι έτσι συνεζευγμένα είναι ένδοξα, έτσι και εσύ θα είσαι ένδοξη, εάν βεβαίως μετανοήσεις.

Ο νυμφίος. Το κείμενο. Εάν δεν γνωρίσεις τον εαυτό σου, εσύ η ωραιότερη μεταξύ των γυναικών, βγες ακολουθώντας τα ίχνη των ποιμνίων και ποίμαινε τα ερίφιά σου κοντά στις σκηνές των κοπαδιών σου. Με την ίππο των αρμάτων του Φαραώ σε παρομοίασα, αγαπημένη μου, διότι ομόρφυναν οι σιαγόνες σου σαν της τρυγόνας, και ο τράχηλός σου σαν περιδέραια.

ΚΑΤΗΧΗΣΗ ΙΗ' ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ΣΥΝΟΠΤΙΚΟ ΕΓΚΩΜΙΟ ΣΤΗΝ ΑΓΙΑ ΚΑΙ ΕΝΔΟΞΗ ΜΕΓΑΛΟΜΑΡΤΥΡΑ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΜΑΡΙΝΑ ΚΑΙ ΠΕΡΙ ΣΥΓΚΡΙΣΕΩΣ ΑΝΔΡΩΝ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΗΜΕΡΑ ΤΗΣ ΚΡΙΣΕΩΣ Ευλόγησον, πάτερ. Αδελφοί και πατέρες, γνωρίζουμε ασφαλώς όλοι την αιτία της σημερινής μας συγκέντρωσης εδώ, διότι «η ωραία ανάμεσα στις γυναίκες», όπως λέει το Άσμα Ασμάτων, η καλλιμάρτυς και καλλιπάρθενος κόρη και νύμφη του βασιλιά Χριστού, η μάρτυς Μαρίνα, μας συγκάλεσε όλους σήμερα στον σεπτό της ναό. Αυτή, της οποίας «ωραιώθηκαν οι σιαγόνες» σαν της «τρυγόνας» μέσω της υπέροχης ομολογίας του Σωτήρα της και νυμφίου Χριστού, της οποίας ο «τράχηλος είναι σαν περιδέραια» με ασημένια στίγματα, καθώς υψώνει περήφανα το κεφάλι απέναντι σε τυράννους και εχθρούς, ως εστεμμένη και αγαπητή νύμφη του Χριστού. Αυτή, της οποίας ο νάρδος και το μύρο ευωδιάζουν τις ψυχές των φιλόχριστων, των φιλόθεων και των φιλάθλων, το κάλλος, την ευωδία και την αγνότατη ψυχή της οποίας αγάπησε ο άγιος νυμφίος των αγίων ψυχών και της λέει: «Ιδού, είσαι ωραία, πλησίον μου, ιδού, είσαι ωραία, τα μάτια σου είναι σαν περιστέρια», επειδή με σταθερότητα ατενίζουν τη σταθερή προς εμένα πίστη και με σταθερότητα αποφεύγουν τη σαθρότητα των ειδώλων. «