Πατερικές αναφορές στο ΑΣΜΑ ΑΣΜΑΤΩΝ 2:15

«Και στα σύννεφα θα δώσω εντολή να μη βρέξουν πάνω του βροχή.» Το σχήμα του λόγου, όπως μου φαίνεται, είναι αξιοθαύμαστο. Διότι, σχεδόν ενώ είχαν σιωπήσει αυτοί που κλήθηκαν να δικάσουν ανάμεσα σε αυτόν και τον αμπελώνα, ορίζει πλέον την ποινή σε αυτούς και προαναγγέλλει σαφώς σε ποια κατάσταση θα βρεθούν. Διότι, αφού δεν του έλειψε απολύτως τίποτα από όσα ήταν χρήσιμα για την ευημερία του, ο ίδιος ερημώθηκε από δική του προαίρεση. Έπρεπε λοιπόν εκείνοι που έφτασαν σε αυτό το σημείο φαυλότητας να βρεθούν πλέον έξω από το χέρι, τη φροντίδα, αλλά και τη βοήθεια του Δεσπότη. «Επομένως θα αφαιρέσω», λέει, «τον φράχτη του και θα γίνει βορά, και θα γκρεμίσω τον τοίχο του και θα γίνει καταπάτημα». Και ένας αμπελώνας στερημένος από φράχτη και τείχος θα είναι σίγουρα εκτεθειμένος ως ένα πανέτοιμο γεύμα σε εκείνους που θέλουν να τον λεηλατήσουν και ως δρόμος για τους περαστικούς, αφού κανείς δεν τους εμποδίζει. Διότι, όταν ο Θεός μάς περιφράσσει και σχεδόν μάς οχυρώνει σαν τείχος με κάποιες μυστικές βοήθειες, δεν θα είμαστε βατοί και στη θέση δρόμου για τα ακάθαρτα πνεύματα, ούτε φυσικά έτοιμοι για λεηλασία από τα θηρία του αγρού, και τροφή για τις αλεπούδες. Για τις οποίες έχει γραφτεί και στο Άσμα Ασμάτων: «Πιάστε μας τις μικρές αλεπούδες που καταστρέφουν τα αμπέλια». Λέγεται εξάλλου ότι κάποιοι έγιναν και μερίδες των αλεπούδων.

Στο Λουκ. 9, 58. Και το μεν απλούστερο και πιο πρόχειρο νόημα των λεγομένων είναι περίπου το εξής: ότι και τα θηρία 〈και τα πετεινά〉 έχουν κρησφύγετα και καταλύματα, εγώ όμως δεν μπορώ ακόμη να διαφύγω τις ενοχλήσεις από τους πολλούς· διότι 〈δεν έχω πού〉 να καταλύσω και να αναπαυθώ και να 〈γείρω το κεφάλι μου〉. Η δε εσωτερική και κρυμμένη σημασία τους προκύπτει μέσα από βαθύτερες έννοιες. Διότι φαίνεται ότι ονομάζει 〈αλεπούδες〉 και 〈πετεινά〉 του ουρανού τις πονηρές, πανούργες και αντίθετες δυνάμεις, δηλαδή τις αγέλες των δαιμόνων. Διότι έτσι έχουν ονομαστεί σε πολλά σημεία από τη θεόπνευστη Γραφή. Ο μεν μακάριος ψαλμωδός είπε για κάποιους: 〈Μερίδες αλεπούδων θα γίνουν.〉 Στο δε Άσμα Ασμάτων έχει γραφτεί: 〈Πιάστε μας τις μικρές αλεπούδες που καταστρέφουν τα αμπέλια〉, καθώς οι μεγάλες προφανώς έχουν διαφύγει. Και ο ίδιος ο Χριστός λέει κάπου για τον Ηρώδη: 〈Πείτε σε αυτήν την αλεπού.〉 Είπε δε κάπου και για τους σπόρους που έπεσαν στη γη ότι 〈Ήλθαν τα πετεινά του ουρανού και τους κατέφαγαν.〉 Και βεβαίως δεν ισχυριζόμαστε ότι τα λέει αυτά για αισθητά και ορατά πτηνά, αλλά μάλλον για ακάθαρτα και πονηρά πνεύματα. Όταν λοιπόν οι αλεπούδες και τα πετεινά έχουν φωλιές και καταλύματα μέσα μας, πώς θα έλθει ο Χριστός; Και πού θα αναπαυθεί; 〈Ποια κοινωνία υπάρχει μεταξύ φωτός και σκότους;〉 Διότι καταλύει μεν σε όσους τον αγαπούν, αλλά αποφεύγει τον βέβηλο.

Διότι έχει γραφεί ότι «Όποιος υψώνει τον εαυτό του θα ταπεινωθεί· και όποιος ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί». <Του είπε ο Ιησούς: Οι αλεπούδες έχουν φωλιές, κ.λπ.> (B f. 98 b) Δικαίως τον έδιωξε· διότι έπρεπε αυτός να σηκώσει τον δικό του σταυρό, δηλαδή να απαρνηθεί τους μάταιους περισπασμούς αυτής της ζωής. «Διότι η φιλία του κόσμου είναι έχθρα προς τον Θεό». Επειδή λοιπόν ήταν τέτοιος ο άνθρωπος, τον ελέγχει έμμεσα, όχι τόσο για να τον ονειδίσει, αλλά για να τον διορθώσει· γι' αυτό λέει: «Οι αλεπούδες έχουν φωλιές και τα πετεινά του ουρανού καταλύματα· ο Υιός του ανθρώπου όμως δεν έχει πού να γείρει το κεφάλι του». Και αυτή μεν είναι η απλούστερη έννοια. Φαίνεται όμως ότι, κατά τη βαθύτερη έννοια, αποκαλεί αλεπούδες και πετεινά του ουρανού τις πανούργες και δόλιες αγέλες των δαιμόνων· διότι έτσι ονομάζονται σε πολλά σημεία της θείας Γραφής: «Πιάστε μας τις μικρές αλεπούδες που καταστρέφουν τα αμπέλια». Και ο ίδιος ο Κύριος αποκάλεσε τον Ηρώδη αλεπού. Και σχετικά με τους σπόρους που έπεσαν στη γη λέει, ότι τα πετεινά του ουρανού τους κατέφαγαν, εννοώντας τα πονηρά πνεύματα.

Εάν έχεις αυτόν τον φραγμό, δεν θα εισέλθει το θηρίο, δηλαδή ο Διάβολος. Σαν καλό αμπελώνα να καλλιεργείς την ψυχή σου. Και όπως ακριβώς εκείνοι που φυλούν τους αμπελώνες χτυπούν τα χέρια, φωνάζουν δυνατά, και έτσι με τους κρότους σταματούν τους επιβουλευτές, έτσι και εσύ φώναξε δυνατά με τη φωνή, αλάλαξε με την ψαλμωδία, και θα αποδιώξεις το δόλιο θηρίο, την αλεπού, που είναι ο Διάβολος· για τον οποίο έλεγε η Γραφή: «Πιάστε μας τις μικρές αλεπούδες», και τα λοιπά.

είτε λιοντάρι που αρπάζει και ωρύεται και αναζητά ποια από τις ψυχές ή τις λέξεις μας θα καταβροχθίσει· είτε αγριόχοιρος που καταπατά τα ωραία και διαυγή μαργαριτάρια της αλήθειας· είτε λύκος αραβικός και αλλόφυλος, ή και πιο οξύς στα σοφίσματα από αυτούς· είτε αλεπού, μια ψυχή δόλια και άπιστη, που μεταβάλλεται διαρκώς, προσαρμοζόμενη στις περιστάσεις και τις ανάγκες, την οποία τρέφουν νεκρά και δυσώδη σώματα, ή μικροί αμπελώνες, εφόσον οι μεγάλοι τής έχουν ξεφύγει· είτε κάποιο άλλο από τα σαρκοβόρα ζώα, που είναι απορριπτέα από τον νόμο και ακάθαρτα προς βρώση και απόλαυση. Διότι ο λόγος επιθυμεί, αφού απομακρυνθεί από αυτά, να εγγραφεί με αυτόν τον τρόπο σε πλάκες στερεές και λίθινες, και μάλιστα και στις δύο πλευρές τους, εξαιτίας τόσο της φανερής όσο και της κρυμμένης όψης του νόμου· η μεν πρώτη απευθύνεται στους πολλούς που παραμένουν χαμηλά, η δε δεύτερη στους λίγους που φτάνουν ψηλά.

Πιάστε για εμάς τις μικρές αλεπούδες που αφανίζουν τους αμπελώνες, γιατί τα αμπέλια μας ανθίζουν. Ο αγαπημένος μου ανήκει σε εμένα κι εγώ σε αυτόν, αυτός που ποιμαίνει ανάμεσα στους κρίνους. Έως ότου πνεύσει η αύρα της ημέρας και κινηθούν οι σκιές, γύρισε, αγαπημένε μου, και γίνε όμοιος με ζαρκάδι ή με νεαρό ελάφι πάνω στα όρη των κοιλωμάτων.

Γι' αυτόν τον λόγο, ο καθαρός Νυμφίος αποδέχεται την προσευχή της νύμφης ως δίκαιη και, καθώς πρόκειται να φανερώσει τον εαυτό του ξεκάθαρα, παρακινεί πρώτα τους κυνηγούς προς τη θήρα των αλεπούδων, ώστε να μην εμποδίζεται πλέον από αυτές ο αμπελώνας προς την ανθοφορία του, λέγοντας: Πιάστε για εμάς τις αλεπούδες, που αν και είναι μικρές, καταστρέφουν τους αμπελώνες· διότι τα κλήματα θα ανθίσουν, αν πάψουν να υπάρχουν εκείνα που τα λυμαίνονται. «Πιάστε για μας τις μικρές αλεπούδες που αφανίζουν τους αμπελώνες, και τα κλήματά μας ανθοφορούν». Άραγε, είναι δυνατόν να προσεγγίσει κανείς επαξίως το μεγαλείο αυτών των νοημάτων; Πόσο θαύμα της θείας μεγαλειότητας περικλείει ο λόγος, πόση υπερβολή της δύναμης του Θεού φανερώνει το νόημα των όσων έχουν λεχθεί.

Πώς εκείνος, για τον οποίο λέγονται τόσο μεγάλα πράγματα, ο ανθρωποκτόνος, ο δυνατός στην κακία, του οποίου η γλώσσα είναι σαν ακονισμένο ξυράφι, για τον οποίο λέει ο προφήτης ότι «τα βέλη του δυνατού είναι ακονισμένα μαζί με τα ερημικά κάρβουνα», και «ενεδρεύει σαν λιοντάρι στη φωλιά του», ο μέγας δράκοντας, ο αποστάτης, ο άδης που ανοίγει διάπλατα το στόμα του, ο κοσμοκράτορας της εξουσίας του σκότους, αυτός που έχει το κράτος του θανάτου, και όσα εκ μέρους του διηγείται η προφητεία, αυτός που αφαιρεί τα όρια των εθνών τα οποία έστησε (δηλαδή ο Ύψιστος) σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του, αυτός που καταλαμβάνει την οικουμένη σαν φωλιά και την αρπάζει σαν εγκαταλελειμμένα αυγά, αυτός που λέει ότι θα τοποθετήσει τον θρόνο του πάνω από τα σύννεφα και θα γίνει όμοιος με τον Ύψιστο, και όσα φοβερά και φρικτά αναπτύσσει για αυτόν ο λόγος στο βιβλίο του Ιώβ, του οποίου τα πλευρά είναι χάλκινα, η ράχη του από χυτό σίδηρο και τα σπλάχνα του σμυρίτης λίθος, και όλα τα παρόμοια, με τα οποία ο λόγος περιγράφει εκείνη τη φοβερή φύση, αυτός λοιπόν, ο τόσο σπουδαίος και τέτοιας λογής, ο στρατηγός των δαιμονικών λεγεώνων, πώς ονομάζεται από την αληθινή και μόνη Δύναμη; Μικρό αλωπέκιο. Και όλοι όσοι τον περιστοιχίζουν, η υποταγμένη σε αυτόν στρατιά, όλοι εξίσου εξευτελισμένοι κατονομάζονται από Εκείνον που παροτρύνει τους θηρευτές προς την άγρα τους.

Αυτοί θα μπορούσαν ίσως να είναι οι αγγελικές δυνάμεις που προπορεύονται της δεσποτικής παρουσίας επί της γης και εισάγουν τον Βασιλέα της δόξης μέσα στον βίο, οι οποίες υποδεικνύουν σε αυτούς που αγνοούν: «Ποιος είναι αυτός ο Βασιλεύς της δόξης, ο κραταιός και δυνατός στον πόλεμο;». Ίσως πάλι κάποιος να έλεγε ότι είναι τα λειτουργικά πνεύματα που αποστέλλονται για διακονία χάριν εκείνων που πρόκειται να κληρονομήσουν τη σωτηρία, ενώ ίσως κάποιος θα μπορούσε να πει ότι κυνηγοί είναι και οι άγιοι απόστολοι, οι οποίοι αποστέλλονται για την άγρα αυτών των θηρίων, προς τους οποίους είπε: «Θα σας κάνω αλιείς ανθρώπων». Διότι δεν θα πραγματοποιούσαν την αλιεία των ανθρώπων, σαγηνεύοντας τις ψυχές εκείνων που σώζονται με το δίχτυ των λόγων, εάν προηγουμένως δεν έβγαζαν αυτά τα θηρία από τις φωλιές τους, εννοώ εκείνες τις μικρές αλεπούδες από τις καρδιές στις οποίες είχαν φωλιάσει, ώστε να ετοιμάσουν τόπο στον Υιό του Θεού, όπου θα αναπαύσει την κεφαλή Του, εφόσον το γένος των αλεπούδων δεν θα φωλιάζει πλέον μέσα στις καρδιές.

Όμως, οποιουσδήποτε και αν υποθέτει ο λόγος ότι είναι οι κυνηγοί, διδασκόμαστε το μεγαλείο και το άρρητο της θείας δυνάμεως μέσα από όσα τους έχουν προσταχθεί· διότι δεν είπε: κυνηγήστε τον αγριόχοιρο του δάσους που λυμαίνεται την άμπελο του Θεού, ή τον άγριο μονιό, ή τον ωρυόμενο λέοντα, ή το μεγάλο κήτος, ή τον υποβρύχιο δράκοντα (επειδή, με τέτοιες αναφορές, ο λόγος θα υποδείκνυε στους κυνηγούς κάποια μεγάλη ισχύ των πολεμίων), αλλά, όπως λέει, όλες εκείνες οι περίγειες δυναστείες, εναντίον των οποίων διεξάγεται η πάλη των ανθρώπων, δηλαδή οι αρχές, οι εξουσίες, οι κοσμοκράτορες του σκότους και τα πνεύματα της πονηρίας, είναι μικρές αλεπούδες, δόλιες και αξιοθρήνητες, όταν συγκρίνονται με τη δική σας δύναμη. Εάν υπερισχύσετε αυτών, τότε ο δικός μας αμπελώνας, η ανθρώπινη φύση, θα ανακτήσει την ιδιαίτερη χάρη της, και θα προαναγγείλει την καρποφορία των σταφυλιών μέσω του άνθους της ενάρετης πολιτείας. Πιάστε μας, λοιπόν, τις μικρές αλεπούδες που αφανίζουν τους αμπελώνες, διότι τα αμπέλια μας ανθίζουν.

Αλλά και αυτό αποτελεί το πέρας όσων έχουν ήδη διανυθεί, γίνεται όμως η αρχή της ελπίδας για τα ανώτερα. Διότι πάλι ακούει τη φωνή που προστάζει τους κυνηγούς, για τη σωτηρία των λογικών αμπελώνων, να θηρεύσουν τα θηρία που βλάπτουν τους καρπούς, εκείνες τις μικρές αλεπούδες. Και όταν γίνει αυτό, τα δύο μεταβαίνουν το ένα μέσα στο άλλο· διότι και ο Θεός εγκαθίσταται στην ψυχή, και πάλι η ψυχή μετοικεί στον Θεό. Λέει δηλαδή: «Ο αδελφιδός μου ανήκει σε μένα και εγώ σε αυτόν, αυτόν που ποιμαίνει ανάμεσα στα κρίνα» και μεταθέτει την ανθρώπινη ζωή από τα σκιώδη φαντάσματα στην αλήθεια των όντων. Βλέπεις σε πόσο ύψος έχει αναβεί αυτή που πορεύεται από δύναμη σε δύναμη σύμφωνα με τον προφητικό λόγο, ώστε να φαίνεται ότι έχει επιτύχει το ακρότατο σημείο της ελπίδας των αγαθών; Διότι, τι είναι ανώτερο από το να βρεθεί κανείς μέσα στον ίδιο τον Ποθούμενο και να δεχθεί μέσα του τον Ποθούμενο; Αλλ' όμως, ενώ έχει βρεθεί σε αυτήν την κατάσταση, πάλι οδύρεται σαν να στερείται το αγαθό, και, σαν να μην κατέχει ακόμη αυτό που αποτελεί το αντικείμενο της επιθυμίας της, βρίσκεται σε αμηχανία και δυσφορεί, και αυτήν ακριβώς την αμηχανία της ψυχής τη δημοσιοποιεί με τη διήγησή της, και περιγράφει με τον λόγο πώς βρήκε το ζητούμενο.

Διότι, αφού εκείνη είπε «κάνε με να ακούσω τη φωνή σου», συνεχίζει λέγοντας: «Πιάστε για εμάς τις μικρές αλεπούδες που αφανίζουν τα αμπέλια, και τα αμπέλια μας ανθίζουν». Γνωρίζω δε ότι με έχεις ρωτήσει πολλές φορές και για τον Σαμψών, τι σημαίνει το χωρίο «έπιασε αλεπούδες δένοντας ουρά με ουρά»; Με τρόπο μυστηριώδη προεσήμανε τις αιρέσεις που επρόκειτο να εμφανιστούν, για τις οποίες και αυτό το βιβλίο ονομάζει αλεπούδες τους ψευδοπροφήτες και τους ψευδόχριστους. Και γιατί τις λέει μικρές; Διότι, λέγει, ενόσω ακόμη νηπιάζουν, συλλάβετέ τες, ώστε να μην μεγαλώσουν και γεμίσουν με κακία τα αμπέλια που βλαστάνουν το άνθος της πίστεως. Και ότι οι ψευδοπροφήτες και οι αιρετικοί είναι αλεπούδες, άκουσε τον Ιερεμία που λέγει: «Ιδού, οι ψευδοπροφήτες σου, Ισραήλ, σε ενεδρεύουν σαν αλεπούδες». Αυτό δε το δήλωσε και ο Χριστός στα Ευαγγέλια μιλώντας για τον Ηρώδη, λέγοντας: «Πείτε στην αλεπού αυτή: Ιδού, σήμερα και αύριο επιτελώ θαύματα και την τρίτη ημέρα θα δοξασθώ».

Όταν τηρούνται αυτά, οι αμπελώνες ανθίζουν και προσφέρουν ώριμο καρπό στον Θεό. Αποκρίνεται πάλι και λέει: «Ιδού, ο αγαπημένος μου έρχεται πηδώντας πάνω στα όρη, αναπηδώντας πάνω στους λόφους. Όμοιος ήταν ο αγαπημένος μου με ζαρκάδι ή με νεογνό ελαφιού πάνω στα όρη της Βαιθήλ».

Περίσφιξε το κτήμα σου με αγκάθια. Με ποια; Με τη νηστεία, με την προσευχή, με τη διδασκαλία. Εάν έχεις αυτόν τον φραγμό, δεν θα εισέλθει το θηρίο, εννοώ τον διάβολο. Σαν καλό αμπέλι να καλλιεργείς την ψυχή σου. Και όπως εκείνοι που φυλάνε τα αμπέλια χτυπούν τα χέρια τους, φωνάζουν δυνατά και με τους κρότους αναχαιτίζουν αυτούς που τα επιβουλεύονται, έτσι και εσύ φώναξε δυνατά με την προσευχή, αλάλαξε με την ψαλμωδία, και θα αποδιώξεις το δόλιο θηρίο, την αλεπού, που είναι ο διάβολος, για τον οποίο έλεγε η Γραφή: «Πιάστε μας τις μικρές αλεπούδες», και τα εξής. Να επιτηρείς πάντοτε τον Εχθρό· εάν έλθει να κατατοξεύσει την καρδιά σου παρασύροντάς την σε κάποια άτοπη επιθυμία, και εάν έλθει να κατασφενδονίσει την ψυχή σου, προσβάλλοντάς την με ρυπαρούς λογισμούς, αντιπαράταξε τον θυρεό της πίστεως, φόρεσε την περικεφαλαία της ελπίδας, σύρε τη μάχαιρα του Πνεύματος, που είναι ο λόγος του Θεού· και έτσι οπλισμένος κατά του Εχθρού, δείξε υπομονή και μην ολιγωρείς στον πόλεμο, αλλά να νήφεις σε όλα.

Η νύμφη. Το κείμενο. Δείξε μου την όψη σου, και κάνε με να ακούσω τη φωνή σου, διότι ιδού η φωνή σου είναι γλυκιά και η όψη σου ωραία. Πιάστε για εμάς τις μικρές αλεπούδες, που καταστρέφουν τα αμπέλια. Τα αμπέλια μας ανθίζουν.