Πατερικές αναφορές στο ΑΣΜΑ ΑΣΜΑΤΩΝ 2:9

Στην Εκκλησία που έχει ξεπεράσει κάθε χειμώνα πειρασμού, φανερώνονται τα σημάδια του καιρού, και ότι πλησιάζει το θέρος, για το οποίο αναφέρεται στους Ψαλμούς: «Το θέρος και το έαρ». Διότι εμφανίστηκαν σε αυτήν άνθη, και πλησίασε η παντελής κάθαρση, που ονομάζεται καιρός του κλαδέματος. «Αυτός που προβάλλει μέσα από τα δίχτυα». Ίσως όμως με αυτό να υποδήλωσε και τους αποστόλους μέσω της αλιευτικής τέχνης. Αυτά, λοιπόν, ακούει η Εκκλησία από τον Λόγο, δεχόμενη την αυγή της αλήθειας μέσα από τα προφητικά παράθυρα και τα νομικά δίχτυα, ενώ ακόμη στεκόταν όρθιος ο τυπικός τοίχος της διδασκαλίας, εννοώ του Νόμου, ο οποίος δημιουργούσε τη σκιά των μελλοντικών αγαθών και δεν έδειχνε την ίδια την εικόνα των πραγμάτων, πίσω από τον οποίο στάθηκε η αλήθεια, κατέχοντας τον τόπο, και ύστερα έλαμψε.

Επομένως, εξάπαντος καταρρίπτεται η υπόθεση της αιρέσεως, καθώς περιπίπτει μάλλον σε ασυνέπεια παρά στην αλήθεια. Εάν πάλι [η άνω δύναμη] το εγνώριζε μεν, αλλά από ανάγκη δημιουργούσε αυτούς που επρόκειτο να πράξουν το μη θεμιτό αντίθετα προς τη δική της θέληση, θα περιπέσει πάλι σε άλλο μειονέκτημα και δεν θα βρεθεί ούτε ένα πλήρωμα στην άνω δύναμη, σύμφωνα με τον ισχυρισμό του. Ακόμη θα μπορούσαμε να προσθέσουμε ρωτώντας τον: πες μας, εσύ που κρυφοκοίταξες μέσα από τα παράθυρα (για να χλευάσω έτσι τη φλυαρία σου) και, καθώς κρυφοκοιτούσες, παρατήρησες πώς κτίσθηκαν οι άγγελοι και κατόπτευσες τότε την τεχνουργία τους σχετικά με το ανθρώπινο πλάσμα και εξιχνίασες τη μηχανορραφία της άνωθεν δυνάμεως, αυτοί εγνώριζαν τι έπλαθαν ή το αγνοούσαν; Και αν το αγνοούσαν, από ποιον αναγκάζονταν να επιτελέσουν αυτό για το οποίο βρίσκονταν σε άγνοια; Όχι, λέγει, δεν το αγνοούσαν· διότι εγνώριζαν αυτό που επρόκειτο να πράξουν. Η άνωθεν δύναμη, λοιπόν, εγνώριζε ότι αυτοί επρόκειτο να το επιχειρήσουν αυτό ή το αγνοούσε; Δεν το αγνοούσε. Τους εδημιούργησε, λοιπόν, για να πράξουν αυτό ή όχι; Όχι, λέγει· διότι απλώς τους εδημιούργησε, και αυτοί, αντίθετα προς την άνω δύναμη, επιχείρησαν να δημιουργήσουν πλάσμα. Επομένως, αυτοί μεν εγνώριζαν, εκείνη δε η άνω δύναμη αγνοούσε, σύμφωνα με τον ισχυρισμό σου, ω πλέον ανόητε από όλους τους ανθρώπους. Και έτσι η μεν κατασκευή των ανθρώπων θα έχει συγκρότηση και οι άγγελοι που είναι υπαίτιοι γι' αυτήν θα έχουν γνώση, ενώ η δύναμη που εδημιούργησε τους αγγέλους θα βρίσκεται σε άγνοια.

Λόγος Ε΄ Η φωνή του αδελφιδού μου· ιδού, αυτός έρχεται πηδώντας πάνω στα όρη, διασκελίζοντας τους λόφους. Ο αδελφιδός μου είναι όμοιος με ζαρκάδι ή με μικρό ελάφι πάνω στα όρη της Βαιθήλ. Ιδού, αυτός στέκεται πίσω από τον τοίχο μας, κοιτάζοντας μέσα από τα παράθυρα, προβάλλοντας μέσα από τα δικτυωτά πλέγματα.

Είναι δυνατόν, μέσω αυτών ακριβώς που ελέχθησαν από αυτήν, να αντιληφθούμε το δυσθεώρητο αυτού που αναζητείται. «Φωνή του αγαπημένου μου», λέγει, όχι μορφή, όχι πρόσωπο, όχι χαρακτηριστικό που να φανερώνει τη φύση αυτού που αναζητείται, αλλά φωνή η οποία προκαλεί μάλλον εικασία παρά βεβαιότητα περί του ποιος είναι εκείνος που ομιλεί. Διότι το ότι αυτά που λέγονται μοιάζουν περισσότερο με εικασία και όχι με κάποια αναμφίβολη πληροφορία κατανοήσεως, είναι φανερό από το γεγονός ότι ο λόγος δεν προσκολλάται σε μία συγκεκριμένη έννοια ούτε αποβλέπει σε μία μορφή, αλλά φέρεται σε πολλά μέσω των οπτασιών, καθώς εκείνη νομίζει ότι τον βλέπει άλλοτε διαφορετικά και δεν παραμένει πάντοτε στο ίδιο χαρακτηριστικό εκείνου που έχει κατανοήσει [πράγμα που είναι φανερό από τα λεγόμενα]. Διότι λέγει: «Ιδού, αυτός έρχεται», χωρίς να στέκεται ούτε να παραμένει, ώστε μέσω της σταθερότητάς του να καταστεί γνώριμος σε εκείνον που τον ατενίζει, αλλά αποσπά τον εαυτό του από τα βλέμματα πριν επέλθει η τέλεια γνώση του. «Πηδώντας», λέγει, «πάνω στα όρη και αναπηδώντας στους λόφους». Και τη μια στιγμή θεωρείται ζαρκάδι, ενώ την άλλη παρομοιάζεται με νεβρό. Διότι λέγει: «Ο αγαπημένος μου είναι όμοιος με ζαρκάδι ή με νεβρό ελαφιών πάνω στα όρη Βαιθήλ». Έτσι, αυτό που κάθε φορά κατανοείται συνιστά διαρκώς και ένα διαφορετικό χαρακτηριστικό.

Αυτά είναι εκείνα τα οποία, κατά την άμεση έννοια, με οδηγούν σε λύπη, προκαλώντας μου απελπισία ως προς την ακριβή κατανόηση των υψηλότερων νοημάτων. Πλην όμως πρέπει να προσπαθήσουμε, αναθέτοντας την ελπίδα μας στον Θεό, ο Οποίος δίδει λόγο με πολλή δύναμη σε όσους ευαγγελίζονται, να προσαρμόσουμε τη θεωρία σε όσα έχουν ήδη κατανοηθεί, μέσα σε έναν λογικό ειρμό και με ακολουθία. «Φωνή του αδελφιδού μου», λέει, και αμέσως πρόσθεσε: «Ιδού, αυτός έρχεται». Τι κατανοήσαμε λοιπόν μέσα από αυτά; Ίσως τα όσα ειπώθηκαν προαναγγέλλουν την οικονομία του Θεού Λόγου, η οποία μας φανερώθηκε διά του Ευαγγελίου, αυτήν που προαναγγέλθηκε μεν διά των προφητών, φανερώθηκε δε διά της κατά σάρκα επιφανείας του Θεού. Διότι η θεία φωνή επιβεβαιώνεται από τα έργα, και η έκβαση συνδέεται με τον λόγο της επαγγελίας, καθώς λέει ο προφήτης: «Όπως ακούσαμε, έτσι και είδαμε». «Φωνή», λέει, «του αδελφιδού μου»· αυτό είναι που ακούσαμε. «Ιδού, αυτός έρχεται»· αυτό είναι που δεχθήκαμε με τα μάτια μας. Ο Θεός, αφού μίλησε παλαιότερα στους πατέρες διά των προφητών πολυμερώς και πολυτρόπως· αυτή είναι η ακοή της φωνής. «Στις έσχατες ημέρες μίλησε σε εμάς διά του Υιού»· αυτό είναι το λεγόμενο: «Ιδού, αυτός έρχεται πηδώντας πάνω στα όρη και διασκελίζοντας τους λόφους», παρομοιαζόμενος κατάλληλα και αρμονικά με τη δορκάδα κατά έναν ιδιαίτερο λόγο, και πάλι με το νεβρό των ελαφιών κατά μία άλλη έννοια.

Η δορκάδα συμβολίζει την οξυδέρκεια Εκείνου που επιβλέπει τα πάντα· διότι λένε ότι αυτό το ζώο, επειδή βλέπει (δέρκεται) με εξαιρετική οξύτητα, πήρε το όνομά του από αυτήν ακριβώς την ενέργεια. Και βεβαίως το «δέρκεσθαι» ταυτίζεται με το «θεᾶσθαι». Επομένως, Αυτός που εφορεύει και επιβλέπει τα πάντα, επειδή «θεάται» τα πάντα, ονομάζεται Θεός των πάντων. Επειδή, λοιπόν, ο Θεός φανερώθηκε με σάρκα, Εκείνος που εμφανίστηκε στη ζωή για την καθαίρεση των αντίπαλων δυνάμεων, για τον λόγο αυτό, παρομοιάζεται μεν με δορκάδα Εκείνος που επέβλεψε από τους ουρανούς επί της γης, με νεβρό (ελαφάκι) δε Εκείνος που διασχίζει με άλματα τα όρη και τους λόφους, δηλαδή Εκείνος που καταπατά και καταλύει τα πονηρά υψώματα της κακίας των δαιμόνων. Διότι «όρη» ονομάζει εκείνα που ταράσσονται από την κραταιότητά Του, όπως λέει ο Δαβίδ, τα οποία μετατοπίζονται στην καρδιά των θαλασσών και καταβυθίζονται στον συγγενικό τόπο της αβύσσου, για τα οποία είπε ο Κύριος στους μαθητές ότι: «Εάν έχετε πίστη σαν κόκκο σιναπιού, θα πείτε στο όρος τούτο (υποδεικνύοντας με τον λόγο Του εκείνο το πονηρό δαιμόνιο του σεληνιασμού): Σήκω και ρίξου στη θάλασσα». Επειδή λοιπόν χαρακτηριστικό γνώρισμα της φύσης των νεβρών είναι το να εξολοθρεύουν τα θηρία και να αποδιώκουν το γένος των φιδιών με την αναπνοή τους και την ιδιότητα του δέρματός τους, για τον λόγο αυτό, Εκείνος που εφορεύει τα πάντα παρομοιάστηκε αφενός με δορκάδα, αφετέρου με νεβρό ελαφιών ως Εκείνος που καταπατά και εξολοθρεύει την αντίθετη ενέργεια, την οποία η αλληγορική σημασία ονόμασε όρη και λόφους.

Αυτά τα είδε ο κεκαθαρμένος και διορατικός οφθαλμός της ψυχής, ο οποίος συμμετείχε σε εκείνα τα θεία άλματα που γίνονταν πάνω από τους αντιτιθέμενους λόφους, και κάνει λόγο για αυτό που επρόκειτο να συμβεί στο μέλλον σαν να ήταν ήδη παρόν, εξαιτίας της βεβαιότητας και του αναμφίβολου της ελπιζόμενης χάριτος, βλέποντας την ελπίδα ως πραγματικό έργο· διότι λέει ότι αυτός που πηδά πάνω στα όρη με ευκίνητη ταχύτητα και μεταπηδά από βουνό σε βουνό, παρουσιάζει τον εαυτό του σε εμάς να στέκεται σταθερός, ευρισκόμενος πίσω από τον τοίχο και συνομιλώντας μέσα από τα πλέγματα των παραθύρων. Η δε φράση έχει ως εξής: «Ιδού, αυτός έχει σταθεί πίσω από τον τοίχο μας, σκύβοντας να κοιτάξει μέσα από τα παράθυρα, προβάλλοντας μέσα από τα πλέγματα».

Αυτό, λοιπόν, που περιγράφεται ως προς τη σωματική του διάσταση στο κείμενο είναι το εξής: ενώ η νύμφη παραμένει μέσα στο σπίτι, ο εραστής συνομιλεί μαζί της μέσα από τα παράθυρα, και παρόλο που ο μεσότοιχος τους χωρίζει, η μεταξύ τους επικοινωνία γίνεται ανεμπόδιστα, καθώς από τα παράθυρα προβάλλει το κεφάλι, και μέσα από τα δικτυωτά πλέγματα των παραθύρων το μάτι κοιτάζει εξεταστικά προς το εσωτερικό. Η δε αναγωγική θεωρία ακολουθεί το νόημα που εξετάσαμε προηγουμένως: διότι ο Λόγος, με μέθοδο και ακολουθία, οικειώνει την ανθρώπινη φύση με τον Θεό, φωτίζοντάς την αρχικά μέσω των προφητών και των παραγγελμάτων του Νόμου (διότι έτσι το κατανοούμε: ως παράθυρα θεωρούμε τους προφήτες που εισάγουν το φως, και ως δικτυωτά πλέγματα την πλοκή των νομικών παραγγελμάτων, μέσα από τα οποία και τα δύο η αυγή του αληθινού φωτός εισχωρεί στο εσωτερικό)· έπειτα από αυτά, επέρχεται η τέλεια έλλαμψη του φωτός, όταν το αληθινό φως εμφανίζεται σε όσους κάθονται στο σκοτάδι και στη σκιά του θανάτου, μέσω της συνανάκρασής Του με τη φύση μας. Αρχικά, λοιπόν, οι ακτίνες των προφητικών και νομικών νοημάτων, καθώς λάμπουν μέσα στην ψυχή διαμέσου των παραθύρων και των πλεγμάτων που εννοήσαμε, δημιουργούν την επιθυμία να δει κανείς τον ήλιο στο ύπαιθρο, και έπειτα, με αυτόν τον τρόπο, το ποθούμενο γίνεται πραγματικότητα.

Αυτά, λοιπόν, ακούει η Εκκλησία από τον Λόγο, δεχόμενη την αυγή της αλήθειας μέσα από τις προφητικές θυρίδες και τα νομικά δίκτυα, ενώ στέκεται ακόμη όρθιος ο τυπικός τοίχος της διδασκαλίας, εννοώ ο νόμος, ο οποίος δημιουργεί τη σκιά των μελλόντων αγαθών και δεν δείχνει την ίδια την εικόνα των πραγμάτων. Πίσω από αυτόν ίσταται η αλήθεια, η οποία ακολουθεί τον τύπο, και πρώτα μεν φωτίζει τον λόγο στην Εκκλησία μέσω των προφητών, έπειτα δε, με τη φανέρωση του Ευαγγελίου, εξαλείφει κάθε σκιώδη φαντασία του τύπου. Μέσω αυτής κατεδαφίζεται το μεσότοιχο, και ενώνεται ο αέρας μέσα στον οίκο με το αίθριο φως, ώστε να μην υπάρχει πλέον ανάγκη να φωτίζεται μέσα από τις θυρίδες, αφού το ίδιο το αληθινό φως καταυγάζει τα πάντα στο εσωτερικό μέσα από τις ευαγγελικές ακτίνες. Για τον λόγο αυτό, ο Λόγος, που ανορθώνει τους καταβεβλημένους, βροντοφωνάζει στην Εκκλησία μέσα από τους φωταγωγούς, λέγοντας: «Ανάστηθι (δηλαδή, σήκω από την πτώση), εσύ που γλίστρησες στο ολισθηρό έδαφος της αμαρτίας, που παγιδεύτηκες από τον όφι, έπεσες στη γη και βρέθηκες στην πτώση της παρακοής, σήκω επάνω». Δεν σου αρκεί, λέει, μόνο να ανορθωθείς από την πτώση, αλλά πρέπει και να προχωρήσεις μπροστά μέσω της προκοπής των αγαθών, διανύοντας τον δρόμο της αρετής. Αυτό ακριβώς διδαχθήκαμε άλλωστε και στην περίπτωση του παραλυτικού· διότι ο Λόγος δεν ανασταίνει απλώς εκείνο το κλινήρες βάρος, αλλά και του δίνει την εντολή να περπατήσει.

Αλλ' όμως το τέλος όσων έχουν προηγουμένως διανυθεί γίνεται η αρχή της καθοδήγησης προς τα ανώτερα· διότι όλα εκείνα θεωρήθηκαν ήχος φωνής, η οποία στρέφει την ψυχή μέσω της ακοής προς τη θεωρία των μυστηρίων. Και αρχίζει να βλέπει τον ποθούμενο, ο οποίος εμφανίζεται στα μάτια της με άλλη μορφή· διότι ομοιάζει με ζαρκάδι και παρομοιάζεται με ελάφι, και εκείνος που εμφανίζεται δεν παραμένει σταθερός ούτε στην ίδια όψη ούτε στον ίδιο τόπο, αλλά αναπηδά στα όρη, μεταπηδώντας από τις κορυφές στις εξοχές των βουνών. Και πάλι η νύμφη ανέρχεται σε ανώτερη κατάσταση όταν φθάνει σε αυτήν μια δεύτερη φωνή, μέσω της οποίας παροτρύνεται να εγκαταλείψει τη σκιά του τοίχου, να βρεθεί στο ύπαιθρο, να αναπαυθεί υπό τη σκέπη του βράχου που βρίσκεται δίπλα στο προτείχισμα, και να απολαύσει την εαρινή ώρα, δρέποντας τα άνθη της εποχής που είναι ακμαία, στην ώρα τους και κατάλληλα για κοπή, καθώς και όσα άλλα η εποχή χαρίζει προς απόλαυση σε όσους εντρυφούν, μέσα στις φωνές των μελωδικών πουλιών. Μέσα από αυτά, η νύμφη, γενόμενη πάλι τελειότερη, αξιώνει να δει φανερά την ίδια την όψη Εκείνου που της ομιλεί και να δεχθεί τον λόγο από τον Ίδιο, ο οποίος δεν θα ομιλεί πλέον μέσω άλλων. Κατόπιν τούτων, είναι και πάλι εύλογο να μακαρισθεί η ψυχή για την υψηλή της ανάβαση, εφόσον έφθασε στο ύψιστο σημείο των ποθουμένων· διότι, τι μεγαλύτερο μακαρισμό θα μπορούσε να σκεφθεί κανείς από το να δει τον Θεό;

Θέλεις να γνωρίσεις την πυγμαχική τέχνη του Παύλου; Δες τις πληγές του ανταγωνιστή, δες τους μώλωπες του αντιπάλου, δες τα στίγματα του ηττημένου. Ασφαλώς, δεν αγνοείς τον αντίπαλο που παλεύει εναντίον του μέσω της σάρκας, στον οποίο καταφέρει μώλωπες με την πυγμαχία του, καταξεσχίζοντάς τον με τα νύχια της εγκράτειας, του οποίου νεκρώνει τα μέλη με την πείνα, τη δίψα, το ψύχος και τη γυμνότητα, στον οποίο εντυπώνει τα στίγματα του Κυρίου, και τον οποίο νικά στον αγώνα δρόμου αφήνοντάς τον πίσω του, ώστε να μη σκοτεινιάζει η όρασή του από τον αντίπαλο εάν εκείνος έτρεχε μπροστά του. Εάν λοιπόν ο Παύλος είναι οξύς και ευκίνητος στους αγώνες, και ο Δαβίδ πλαταίνει τα βήματά του καταδιώκοντας τους εχθρούς του, και ο Νυμφίος στο Άσμα των Ασμάτων παρομοιάζεται με ζαρκάδι ως προς την ευκινησία, διαπηδώντας όρη και πηδώντας πάνω από βουνά (και πολλά τέτοια μπορεί να πει κανείς, στα οποία η ταχύτητα της κίνησης αποδεικνύεται προτιμότερη από την πραότητα)· πώς τότε εδώ ο Λόγος μακαρίζει την πραότητα ως ένα είδος κατορθώματος; Διότι, λέει, «μακάριοι οι πράοι, διότι αυτοί θα κληρονομήσουν τη γη»· οπωσδήποτε εκείνη τη γη που είναι εύφορη σε καλούς καρπούς, που είναι κατάφυτη από το ξύλο της ζωής, που ποτίζεται άφθονα από τις πηγές των πνευματικών χαρισμάτων, πάνω στην οποία βλασταίνει η αληθινή άμπελος, της οποίας γεωργό ακούμε ότι είναι ο Πατέρας του Κυρίου.

Όταν τηρούνται αυτά, οι αμπελώνες ανθίζουν και προσφέρουν ώριμο καρπό στον Θεό. Αποκρίνεται πάλι και λέει: «Ιδού, ο αγαπημένος μου έρχεται πηδώντας πάνω στα όρη, αναπηδώντας πάνω στους λόφους. Όμοιος ήταν ο αγαπημένος μου με ζαρκάδι ή με νεογνό ελαφιού πάνω στα όρη της Βαιθήλ».

Διότι σε όσους έχουν υψηλά φρονήματα σαν τα όρη, πατάει μεν, αλλά τα υπερπηδά· επειδή δεν αναπαύεται σε αυτούς. «Όμοιος», λέει, «με τη δορκάδα». Διότι η ταχύτητα του λόγου φανέρωσε το καινό και το εύκολο· θαύμασε δε, ω άνθρωπε, την ταχύτητα των δρόμων του Θεού, ο οποίος σπεύδει από ανατολάς προς δυσμάς, από δυσμάς προς νότον, προς τα κάτω και προς τα πάνω, ώστε άλλοτε μεν να εμφανίζεται ως δορκάδα, άλλοτε δε ως έλαφος, συμβολίζοντας το Ευαγγέλιο με την ταχύτητα των ποδιών του. Και τα δύο αυτά ζώα είναι δίχηλα και μηρυκάζουν.

Αυτά μόνο αυτός τα κήρυττε με καθαρότητα. Διότι ο Χριστός υποδηλωνόταν ως καθαρός, κομίζοντας την πίστη των δύο διαθηκών. Επειδή μηρυκάζει τη σαφήνεια του λόγου, αναδεικνύοντας το ισχυρό της δυνάμεως. Έπειτα: Ιδού, ο αγαπημένος μου που παρακύπτει μέσα από τα παράθυρα, που προβάλλει μέσα από τα δικτυωτά.

Ιδού, αυτός έρχεται πηδώντας πάνω στα όρη, αναπηδώντας πάνω στους λόφους. Ο αγαπημένος μου είναι όμοιος με ζαρκάδι ή με ελαφάκι πάνω στα όρη της Βαιθήλ. Ιδού, αυτός στέκεται πίσω από το τείχος μας, κρυφοκοιτάζοντας μέσα από τα παράθυρα, προβάλλοντας μέσα από τα δικτυωτά.