Πατερικές αναφορές στο ΑΣΜΑ ΑΣΜΑΤΩΝ 3:6

Ή ανέφερε επίσης την τομή του νοητού θερισμού, για τον οποίο ο Σωτήρας λέει: «Ο μεν θερισμός πολύς». Στη σκέπη της πέτρας, κοντά στο προτείχισμα. <Εν σκέπη της πέτρας, εχόμενα του προτειχίσματος:> με το προτείχισμα δηλώνεται η ασφάλεια. Όταν βρεθείς εκεί, λέει, θα λάβεις κάθε βοήθεια. <Απόστρεψον.> Ζητά από τον νυμφίο να εγκαταλείψει την άκαρπη Συναγωγή και να έλθει σε εκείνους που, από την κενή και άλλοτε ταπεινωμένη και ειδωλολατρική ψυχή, ανέβηκαν σε ουράνιο ύψος. <Επί κοίτην μου εν νυξίν εζήτησα.> Υποδηλώνει τις γυναίκες, που ήλθαν τη μία των Σαββάτων τα χαράματα στο μνήμα του Ιησού, και δεν τον βρήκαν. Επομένως, το «επί την κοίτην», σημαίνει είτε από την κοίτη, είτε αποκαλεί δική της κοίτη το μνήμα του Κυρίου, στο οποίο συνθαπτόμαστε μαζί Του. Αλλά δεν Τον βρήκε, αφού άκουσε: «Δεν είναι εδώ· διότι αναστήθηκε». Και τη βρήκαν οι άγγελοι που φρουρούσαν, τους οποίους και ρωτά: «Πού βάλατε τον Κύριο;» Όμως, αφού προσπέρασε αυτούς που ρώτησε, [ο Ιησούς] τη συνάντησε λέγοντας: «Χαίρετε». Γι' αυτό λέει: μόλις τους προσπέρασα λιγάκι, Τον βρήκα, και δεν θα Τον αφήσω. Διότι αυτή κράτησε τα πόδια Του, και άκουσε: «Μη μου άπτου». Και «οίκο μητρός» ονομάζει τη σύναξη των αποστόλων, στην οποία πήγε και ανήγγειλε την ανάσταση του Χριστού. <Τεθυμιαμένη σμύρναν και λίβανον.> Σμύρνα μεν, όταν συνθάπτεται δια του λιβάνου· λίβανο δε, όταν αφού συναναστηθεί μαζί Του, κοινωνεί της θεότητάς Του.

Και όχι μόνο με αυτά έχει θυμιατιστεί η εκκλησιαστική ψυχή, αλλά και με ποικίλα θεωρήματα της γνώσης. Διότι εκείνος που διαιρεί με άκρα ακρίβεια και ερευνά λεπτομερώς τα πράγματα μέχρι και το παραμικρό, θα μπορούσε να πει κανείς ότι είναι κατά κάποιον τρόπο μυρεψός, ο οποίος λεπταίνει και μετατρέπει σε σκόνη όλα τα λόγια της ευωδίας, με τα οποία λέγεται τώρα ότι έχει θυμιατιστεί η νύμφη. Ίσως δε και εκείνος που δεν ζει κατά σάρκα, αλλά κατά πνεύμα, και του οποίου η καρδιά δεν έχει καθόλου παχυνθεί, διασώζοντας την ποικίλη και παντοειδή ευωδία, δημιουργεί ευωδία από όλα όσα ονομάζονται τώρα κονιορτοί του μυρεψού. Θα μπορούσε, επίσης, να πει κανείς ότι η αγία και εκκλησιαστική ψυχή, το τέκνο που κάποτε ήταν έρημο από τον Θεό, αναβαίνει από τη συναγωγή των εθνών, μέσα από την έρημο· εγκαταλείποντας μεν δοξασίες και λόγια και πράξεις που είναι έρημα Θεού, αναβαίνοντας δε προς τα του Θεού.

Γι' αυτό, ας την επικαλεστούμε και εμείς πιο γρήγορα, όχι όπως εκείνος καλούσε τη νύμφη, όντας νυμφίος της και κύριος και δεσπότης και βασιλιάς και Θεός και υπερασπιστής, αλλά ως δούλοι του ας την επικαλεστούμε, λέγοντας και εμείς σε συμφωνία με αυτόν: «έλα από τον Λίβανο, νύμφη, διότι είσαι όλη ωραία και δεν υπάρχει κανένα ψεγάδι σε εσένα»· ο παράδεισος του μεγάλου τεχνίτη, η πόλη του άγιου βασιλιά, η νύμφη του αμόλυντου Χριστού, η αγνή παρθένος, που έχει μνηστευθεί με πίστη σε έναν μόνο άνδρα, η διαφανής και «που προβάλλει σαν την αυγή, ωραία σαν τη σελήνη, λαμπρή σαν τον ήλιο, θαυμαστή σαν παραταγμένα στρατεύματα», αυτή που μακαρίζεται από τις «βασίλισσες» και εξυμνείται από τις «παλλακίδες», που επαινείται από τις θυγατέρες, και «που αναβαίνει από την έρημο», «λευκασμένη και στηριζόμενη στον αγαπημένο της», που αναδίδει μύρο, «η οποία αναβαίνει από την έρημο σαν στήλες καπνού, θυμιατισμένη με σμύρνα και λίβανο από κάθε σκόνη μυρεψού», Εκείνου που προσέφερε τη δική Του ευωδία, για τον οποίο προνοώντας έλεγε: «μύρο που ξεχύθηκε είναι το όνομά σου· γι' αυτό σε αγάπησαν οι νεάνιδες», αυτή «που στέκεται εκ δεξιών του βασιλιά, ντυμένη με κροσσωτά ενδύματα και στολισμένη με χρυσάφι», που δεν έχει τίποτα σκοτεινό πάνω της, άλλοτε μεν «μαυρισμένη», τώρα δε «ωραία» και «λευκασμένη», ώστε, όταν βρεθούμε μέσα σε σένα, να ανακουφιστούμε από τα απεχθή δεινά των αιρέσεων που μας βρήκαν προηγουμένως, και να ησυχάσουμε από τον σάλο της τρικυμίας τους, και να βρούμε αναψυχή σε σένα, αγία μητέρα μας Εκκλησία, και στην αγία διδασκαλία που υπάρχει σε σένα και στην αγία και μοναδική αληθινή πίστη του Θεού.

Σας όρκισα, θυγατέρες της Ιερουσαλήμ, στις δυνάμεις και στις ισχύες του αγρού, να μην ξυπνήσετε και να μην εξεγείρετε την αγάπη, έως ότου η ίδια το θελήσει. Ποια είναι αυτή που αναβαίνει από την έρημο σαν στήλες καπνού, θυμιατισμένη με σμύρνα και λιβάνι, από κάθε λογής αρωματική σκόνη του μυρεψού;

Κατόπιν τούτων, πάλι από φιλανθρωπία, συνομιλεί και με τις θυγατέρες της Ιερουσαλήμ, τις οποίες προηγουμένως ο λόγος, σε σύγκριση με την ομορφιά της νύμφης που παρομοιάστηκε με το κρίνο, ονόμασε αγκάθια, και μέσω του όρκου των δυνάμεων που βρίσκονται στον κόσμο τις εξυψώνει στο ίδιο μέτρο της αγάπης, ώστε το θέλημα του νυμφίου να γίνει ενεργό και σε αυτές. Έχει δε ήδη αναφερθεί στα προηγούμενα τι είναι ο κόσμος, στον οποίο βρίσκονται οι ισχύες και οι δυνάμεις, και ποιο είναι το θέλημα εκείνου που αγαπάται με όλη την καρδιά και την ψυχή, ώστε να μην υπάρχει ανάγκη να μακρηγορεί πάλι ο λόγος με τα ίδια, εφόσον το νόημα που εξετάσαμε προηγουμένως φανερώνει επαρκώς και αυτό που νοείται στο σημείο τούτο. Ας προχωρήσουμε όμως στα επόμενα του κειμένου, μήπως και καταστεί δυνατό και σε εμάς να συνανυψωθούμε μαζί με την τέλεια περιστερά που πετά προς τα ύψη, και να ακούσουμε τη φωνή των φίλων του νυμφίου, οι οποίοι θαυμάζουν την ανάβασή της από την έρημο· γεγονός που αυξάνει ακόμη περισσότερο την έκπληξη των θεατών, το ότι δηλαδή η έρημος αναδεικνύει μια τέτοια ύπαρξη, ώστε να μιμείται την ομορφιά των δέντρων που καλλιεργούνται στην έρημο μέσω του καπνού του θυμιάματος. Και τα θυμιάματα αυτά ήταν η σμύρνα και ο λίβανος.

Μαζί με τον ατμό που προερχόταν από αυτά, σηκωνόταν και ανέβαινε ταυτόχρονα και κάποια σκόνη από τα λεπτοτριμμένα αρώματα, έτσι ώστε, αντί για κοινή σκόνη αναμεμειγμένη με τον αέρα, να υπάρχει η λεπτή διάχυση των αρωμάτων, μέσω της οποίας η σκόνη υψωνόταν κάθετα και αιωρούνταν. Το χωρίο έχει ως εξής: «Ποια είναι αυτή που αναβαίνει από την έρημο σαν στήλες καπνού, θυμιατισμένη με σμύρνα και λίβανο από κάθε λογής σκόνες του μυρεψού;». Εάν κάποιος στρέψει με ακρίβεια τον νου του σε αυτά τα λόγια, θα διαπιστώσει την αλήθεια της διδασκαλίας που έχουμε ήδη κατανοήσει. Διότι, όπως ακριβώς στις θεατρικές παραστάσεις, έστω και αν εκείνοι που υποδύονται την καθορισμένη ιστορία είναι τα ίδια πρόσωπα, εντούτοις δίνουν την εντύπωση ότι εμφανίζονται ο ένας διαφορετικός από τον άλλον, καθώς αλλάζουν την εξωτερική τους εμφάνιση με την εναλλαγή των προσωπείων, και αυτός που τώρα φαίνεται δούλος ή απλός πολίτης, ύστερα από λίγο παρουσιάζεται ως αριστέας και στρατιώτης, και πάλι, εγκαταλείποντας τη μορφή του υφισταμένου, λαμβάνει το σχήμα του στρατηγού ή ακόμη υποδύεται και τον ρόλο του βασιλιά, έτσι ακριβώς συμβαίνει και στις προόδους της αρετής. Εκείνοι που μεταμορφώνονται από δόξα σε δόξα μέσω της επιθυμίας για τα υψηλότερα, δεν παραμένουν πάντοτε στον ίδιο χαρακτήρα, αλλά, κατ' αναλογία της τελειότητας που επιτυγχάνεται διαρκώς από τον καθένα μέσω των αγαθών, ένας ιδιαίτερος χαρακτήρας επιλάμπει στη ζωή τους, ο οποίος διαδοχικά γίνεται και φαίνεται διαφορετικός χάρη στην επαύξηση των αρετών.

Το γεγονός, λοιπόν, ότι αυτή αναβαίνει από την έρημο αποτελεί μαρτυρία του ότι, μέσω της προσοχής και της εγκράτειας, έχει ανέλθει σε τόσο μεγάλο ύψος, ώστε να γίνει αντικείμενο θαυμασμού ακόμη και για τους φίλους του Νυμφίου, οι οποίοι ερμηνεύουν το κάλλος της μέσα από πολλά παραδείγματα, επειδή δεν ήταν δυνατόν να συμπεριληφθούν τα πάντα μέσα σε ένα. Διότι, πρώτα απ' όλα, παρομοιάζουν την ομορφιά της με στέλεχος δέντρου, και μάλιστα όχι με ένα, αλλά η παρομοίωση των θαυμαστών στοιχείων που υπάρχουν μέσα της επεκτείνεται σε πλήθος δέντρων, ώστε το πολυειδές και ποικίλο των αρετών να καταδειχθεί με την περιγραφή ενός άλσους. Έπειτα, χρησιμοποιείται ο καπνός των θυμιαμάτων ως εικόνα του κάλλους της, και ούτε αυτός είναι απλός, αλλά προέρχεται από την ανάμειξη σμύρνας και λιβανιού, ώστε να γίνει μία η χάρη των ατμών και από τα δύο, μέσα από την οποία σκιαγραφείται το κάλλος της νύμφης. Ένας άλλος έπαινος για αυτήν είναι η ανάμειξη αυτών των αρωμάτων. Η σμύρνα είναι κατάλληλη για τον ενταφιασμό των σωμάτων, ενώ το λιβάνι, για κάποιον λόγο, έχει αφιερωθεί στην τιμή του θείου. Εκείνος, λοιπόν, που πρόκειται να αφιερώσει τον εαυτό του στη λατρεία του Θεού, δεν μπορεί με άλλον τρόπο να γίνει λιβάνι που θυμιάζεται στον Θεό, εάν δεν γίνει πρώτα σμύρνα, δηλαδή εάν δεν νεκρώσει τα επίγεια μέλη του, συνθαπτόμενος με Εκείνον που καταδέχθηκε τον θάνατο για χάρη μας, και αποδεχόμενος στην ίδια του τη σάρκα, με το να νεκρώσει τα μέλη του, εκείνη τη σμύρνα που χρησιμοποιήθηκε για τον ενταφιασμό του Κυρίου.

Έπειτα, μετά από αυτό: «Ποια είναι αυτή που ανεβαίνει από την έρημο σαν στήλες καπνού, θυμιατισμένη με σμύρνα και λιβάνι από όλες τις σκόνες του μυρεψού;» Διότι εμείς, τα έθνη, ήμασταν παλαιότερα έρημοι για τον Θεό, τώρα όμως με τη χάρη του Θεού είμαστε πολίτες και συγκληρονόμοι του Χριστού. Ως έρημο, λοιπόν, εννοεί την Εκκλησία που προέρχεται από τα έθνη, η οποία έγινε πόλη του Θεού. «Σαν στήλες καπνού θυμιατισμένη». Γιατί καπνού; Επειδή ο καπνός, που προέρχεται από τη φωτιά, υψώνεται στον αέρα. Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο η θεία οικονομία εξήγγειλε το μυστήριο του Χριστού στα πέρατα της γης, το οποίο μας ευωδίασε με το πυρ της θεότητας, ανερχόμενο από τη γη στους ουρανούς.

Διότι ως στέλεχος ξύλου φανέρωσε τον σταυρό, με τον οποίο φρουρείται η Εκκλησία, και ως «σμύρνα και λίβανο» τον ενταφιασμό για τον οποίο αυτή καυχάται· διότι αυτά είναι τα ευώδη θυμιάματα της Εκκλησίας. Αλλά, μετά από όλα αυτά, λέει: «Σκόνες μυρεψού». Διότι, όταν συγκεντρωθούν όλα τα πάθη από τη γέννησή του μέχρι την ανάστασή του, όλα ευωδιάζουν. Μυρεψό δε ονόμασε το Ευαγγέλιο· διότι σε αυτό έχουν εναποτεθεί όλα τα ευώδη μυστήρια. Γι' αυτό τον λόγο λέει: «Σμύρνα και λίβανο από όλες τις σκόνες του μυρεψού».

Σας όρκισα, θυγατέρες της Ιερουσαλήμ, στις δυνάμεις και στις ισχύες του αγρού, να μην ξυπνήσετε και να μην εξεγείρετε την αγάπη, έως ότου η ίδια το θελήσει. Ο νυμφίος. Το κείμενο. Ποια είναι αυτή που αναβαίνει από την έρημο σαν στήλες καπνού, θυμιατισμένη, σαν σμύρνα και λίβανος από όλες τις σκόνες του μυροποιού;

Αποκρίνεται ο νυμφίος, ρωτώντας τάχα και λέγοντας για αυτήν: «ποια είναι αυτή που αναβαίνει από την έρημο, σαν στήλες καπνού από θυμίαμα;». Διότι, επειδή φάνηκες να αναβαίνεις προς εμένα, εγκαταλείποντας τα κάτω και την έρημο των αγαθών, και αναβαίνεις σαν στήλες και σαν καπνός θυμιαμάτων που ευωδιάζει με την πίστη, «ιδού η κλίνη», η βασιλεία του Σολομώντα, του Χριστού, στην οποία και να ανακλιθείς, στην οποία αναπαύονται και τα πλήθη των σωζομένων· σαν τους «εξήκοντα δυνατούς» που καθορούν τον Θεό, όσο είναι δυνατόν να τον δουν, «φέροντας τη ρομφαία του δυνατού πάνω στον μηρό τους, ως δυνατοί, και όντας διδαγμένοι να πολεμούν» εναντίον των δαιμόνων και των ολέθριων παθών. «Ιδού η καλή που είναι πλησίον μου· ιδού η καλή, τα μάτια σου είναι σαν περιστέρια, εκτός από τη σιωπή σου». Γι' αυτό είναι καλή, και καλή για δεύτερη φορά, επειδή πλησίασε τον νυμφίο και απέκτησε οφθαλμούς διορατικούς και ακεραίους, ικανούς να βλέπουν καθαρά διά του Αγίου Πνεύματος, το οποίο φάνηκε φιλάνθρωπα με τη μορφή περιστεράς. Και επαινώντας τη σιωπή της ως ένα άλλο είδος αξιέπαινης αρετής, λέει «εκτός από τη σιωπή σου», όπως ακριβώς επαινεί και την ομιλία της που προσφέρεται από χείλη δασκάλων· λέγοντας, επαινώ ότι «τα χείλη σου είναι σαν κόκκινο νήμα, και η ομιλία σου είναι ωραία».

Αφού, λοιπόν, εξήγησε αυτά τα σημεία η αληθινή νύμφη του αθάνατου Νυμφίου και φανέρωσε τον ακατάσχετο και ολόκαρδο έρωτά της προς αυτόν, φανερώνει και εκείνος τον δικό του θειότατο έρωτα προς αυτήν και της λέει: «Ποια είναι αυτή που αναβαίνει από την έρημο σαν στήλες καπνού θυμιάματος;» «Ιδού, είσαι ωραία, αγαπημένη μου, ιδού, είσαι ωραία. Τα μάτια σου είναι σαν περιστέρια, πίσω από το πέπλο σου. Τα μαλλιά σου είναι σαν κοπάδια αιγών, που φάνηκαν από το όρος Γαλαάδ. Τα δόντια σου είναι σαν κοπάδια κουρεμένων προβάτων, που ανέβηκαν από το λουτρό. Σαν κόκκινη κλωστή είναι τα χείλη σου, σαν φλούδα ροδιού είναι τα μάγουλά σου.»

Εμπρός λοιπόν, παιδιά του Χριστού και γιοι της αγίας Εκκλησίας του Θεού, εσείς που συνήλθατε σε τούτη την πραγματεία των ογδόντα αιρέσεων, ή σε κάποιο μέρος αυτών, και μαζί με εμένα διαπλεύσατε αυτόν τον μεγάλο όγκο των προαναφερθεισών διεφθαρμένων διδασκαλιών και διασχίσατε πεζή τόση έρημο. ÷ Επί των οποίων, μετά από μερικά, αναφέρει: ÷ Ας απευθυνθούμε γρήγορα σε αρμονία με τον νυμφίο, ως δούλοι, λέγοντας και εμείς προς τη νύμφη: «Έλα από τον Λίβανο, νύμφη· έλα από τον Λίβανο, διότι είσαι ωραία και δεν υπάρχει ψεγάδι επάνω σου·» εσύ, ο παράδεισος του μεγάλου τεχνίτη, η πόλη του βασιλιά, η νύμφη του άσπιλου Χριστού· η αγνή παρθένος, που έχει μνηστευθεί με πίστη σε έναν μόνο άνδρα, «αυτή που προβάλλει ολόλαμπρη σαν την αυγή, ωραία σαν τη σελήνη, εκλεκτή σαν τον ήλιο, εκθαμβωτική σαν παραταγμένο στράτευμα,» που μακαρίζεται από τους βασιλείς, και εξυμνείται από τις παλλακίδες, που επαινείται από τις θυγατέρες, «και η οποία ανεβαίνει από την έρημο ολόλευκη, και στηρίζεται στον αγαπημένο της, αυτή που αναδίδει άρωμα μύρων, και ανεβαίνει από την έρημο» θυμιατισμένη σαν στήλες καπνού, με σμύρνα και λιβάνι από τις σκόνες του αρωματοποιού, εκείνου που πρόσφερε τη δική του ευωδία.

Χαίρε, κιννάμωμο, το άρωμα που εξέρχεται από τον νοητό παράδεισο της αχραντίας, του οποίου η οσμή είναι γλυκιά σε αυτόν που λέει στο Άσμα Ασμάτων: «Οι βλαστοί σου είναι παράδεισος ροδιών με καρπούς ακροδρύων· κάλαμος και κιννάμωμο με όλα τα δέντρα του Λιβάνου». Χαίρε, θυγατέρα, η ιέρεια νεάνιδα, της οποίας η αχραντία είναι αξιαγάπητη και ο στολισμός παράδοξος σε αυτόν που είπε στο Άσμα Ασμάτων: «Πόσο ωραία έγιναν τα βήματά σου με τα υποδήματα, θυγατέρα του Αμιναδάβ; Η κοιλιά σου είναι θημωνιά σίτου περιφραγμένη με κρίνα». Χαίρε, αδελφή, εσύ που φέρεις το όνομα του καλού αδελφού και είσαι πανέραστη, του οποίου η φωνή λέει τα εξής στο Άσμα Ασμάτων: «Μας έκλεψες την καρδιά, αδελφή μου νύμφη, μας έκλεψες την καρδιά». Χαίρε, νύμφη, της οποίας νυμφοστόλος είναι το Άγιο Πνεύμα και νυμφίος ο Χριστός, ο οποίος λέει στο Άσμα Ασμάτων: «Είσαι ολόκαλη η αγαπημένη μου, και ψεγάδι δεν υπάρχει σε εσένα· έλα από τον Λίβανο, νύμφη». Χαίρε, μύρο, το μυριότιμο σύνολο των αρετών, εσύ που ευωδιάζεις με τα μύρα της παναγνείας, από την οποία ομώνυμα με εσένα προήλθε ο Κύριος. Διότι λέει: «Μύρο που εκκενώθηκε είναι το όνομά σου»· από το οποίο έχει χριστεί το βασίλειο ιεράτευμα. Χαίρε, θυμίαμα, η προσευχή που κατευθύνεται ενώπιον του Κυρίου υπέρ όλου του κόσμου, εσύ που είσαι γεμάτη από την ευωδία του Πνεύματος, για την οποία κάπου αναφωνήθηκε με θαυμασμό: «Ποια είναι αυτή που αναβαίνει από την έρημο, σαν στήλες καπνού θυμιάματος;»

Του ιδίου (δηλαδή του Θεοδώρου ηγουμένου της Μονής Στουδίου) εις την από τη Σαμοθράκη στη Σιγριανή ανακομιδή του ιερού λειψάνου του οσιωτάτου και σημειοφόρου πατρός ημών Θεοφάνους. Ιερή είναι η σύναξη και θεάρεστη η πανήγυρις, χαρμόσυνη η ημέρα και ασυνήθιστο το συναπάντημα· αλλά ποιος είναι αυτός που συγκέντρωσε αυτό το πλήθος; Ποιος είναι αυτός που ανεβαίνει, ή μάλλον που μεταφέρεται από την ξενιτιά προς την πατρίδα του, σαν κάποιος φωτοφόρος που ακτινοβολεί την ομολογιακή του στάση, ολόκληρος στεφανωμένος με χάριτες και ολόκληρος ευωδιάζοντας από θαύματα, και μάλιστα μέσα στο βαθύ σκοτάδι της αιρέσεως; Ο Θεοφάνης βεβαίως, ο Θεοφάνης —διότι ας διπλασιαστεί η προσωνυμία ως θεώνυμη, και μάλιστα ας τριπλασιαστεί για να ανοίξει τον δρόμο στο εγκώμιο— ο Θεοφάνης, ο εραστής της οσιότητας και μισητής της ματαιότητας, ο προασπιστής της αλήθειας και προσκυνητής της εικόνας του Χριστού, ο αθλητής της υπομονής και νικητής της εικονομαχικής αιρέσεως, του οποίου σύμφωνα με το όνομα, έτσι και το σεβάσμιο έργο του αστράφτει αληθινά εικόνες θεοφανείας και κάνει να ακουστούν αψευδώς ήχοι θεϊκών θαυμάτων.