Πατερικές αναφορές στο ΑΣΜΑ ΑΣΜΑΤΩΝ 4:9

Η σιωπή της σημαίνει την απόλυτη υπακοή σε όλα, σύμφωνα με το «Σώπα και άκουε, Ισραήλ.» Ή τα δύο νεβρά, η ηθική και η δογματική διδασκαλία, είναι οι δύο μαστοί της νύμφης· από τους οποίους όσοι τρέφονται, βλέπουν με οξύτητα προς τον Θεό. Η μύτη πάλι σημαίνει την ευωδία των αποστολικών και ευαγγελικών λόγων, τα οποία καρπωνόμαστε μέχρι τη συντέλεια του κόσμου. <Έλα από τον Λίβανο, νύμφη.> Μας διδάσκει από πού προέρχεται η νύμφη, και ότι έρχεται από την ειδωλολατρία. Διότι ο Λίβανος είναι όρος γεμάτο είδωλα· από εκεί θα έλθεις, λέει· και θα περάσεις μέσα από τον νόμο· διότι, ενώ τον αγνοούσες, κατηχήθηκες στο μυστήριο του Χριστού. <Μας έκλεψες την καρδιά, αδελφή μου νύμφη.> Δηλαδή, μας οδήγησες στον πόθο για εσένα με έναν μόνο λόγο της ομολογίας, τον οποίο κατείχες ορθά, βλέποντας με τους εσωτερικούς σου οφθαλμούς. Διότι, αφού υποτάχθηκες με το κόσμημα του τραχήλου σου, έκανες την ομολογία. Αυτά λέγονται προς αυτήν από τους φίλους του νυμφίου, εννοώ από τις αγγελικές δυνάμεις. Διότι, επειδή η οπτική ενέργεια είναι διπλή, και από τη μία βλέπει την αλήθεια, ενώ από την άλλη πλανάται γύρω από τα μάταια, επειδή ο καθαρός οφθαλμός της νύμφης έχει ανοιχτεί μόνο προς τη φύση του αγαθού, ενώ ο άλλος αδρανεί, για τον λόγο αυτό οι φίλοι αποδίδουν τον έπαινο στον ένα από τους οφθαλμούς· αποκαλώντας την αδελφή, λόγω της συγγένειας ως προς την απάθεια, και νύμφη, λόγω της ένωσής της με τον Λόγο.

Επειδή λοιπόν, λέει, ο οφθαλμός σου είναι ένας, επειδή βλέπει προς το ένα, και η ψυχή είναι μία, επειδή δεν μερίζεται σε διάφορες διαθέσεις, και η στάση του τραχήλου σου έχει το τέλειο, έχοντας σηκώσει επάνω της τον θείο ζυγό (διότι αυτό υποδηλώνει το κόσμημα του τραχήλου σου, δηλαδή ο ζυγός του Κυρίου), για τον λόγο αυτόν ομολογούμε ότι μας αιχμαλώτισες την καρδιά με τα θαύματα· το οποίο σημαίνει ότι, μέσω του εαυτού σου, ενέπνευσες μέσα μας ψυχή και διάνοια για την κατανόηση του φωτός. Διότι μέσα σε εσένα κατανοούμε τον Ήλιο της δικαιοσύνης, όπως μέσα σε κάτοπτρο· και με την επανάληψη προσδίδουν αξιοπιστία στα λεγόμενα. <Κήπος κλεισμένος.> Είναι κλεισμένος μεν για τον κόσμο, αλλά είναι ανοιγμένος για τον επουράνιο Νυμφίο. Και η πηγή έχει σφραγιστεί με το Άγιο Πνεύμα, με το οποίο χριόμαστε μετά το βάπτισμα.

Αλλά επειδή πάντοτε η φωνή του Λόγου είναι φωνή δυνάμεως, όπως ακριβώς κατά την πρώτη κτίση έλαμψε ταυτόχρονα το φως με το πρόσταγμα, και συνέστη πάλι το στερέωμα με το προστακτικό ρήμα, και όλη η υπόλοιπη κτίση εμφανιζόταν ομοίως μαζί με τον δημιουργικό λόγο, με τον ίδιο τρόπο και τώρα, καθώς ο Λόγος προστάζει την ψυχή —η οποία κατέστη ανώτερη— να έλθει προς αυτόν, αυτή ενδυναμώνεται αμέσως από το πρόσταγμα και γίνεται τέτοια όπως την ήθελε ο Νυμφίος. Μεταποιείται προς το θειότερο και μεταμορφώνεται από τη δόξα στην οποία βρισκόταν σε ανώτερη δόξα μέσω της αγαθής αλλοιώσεως, ώστε να καταστεί θαύμα για τον χορό των αγγέλων γύρω από τον Νυμφίο, και όλοι με εγκωμιαστικό τρόπο να απευθύνουν προς αυτήν την εξής γεμάτη θαυμασμό φωνή: «Εκαρδίωσας ημάς, αδελφή ημών νύμφη». Διότι ο χαρακτήρας της απαθείας, που ακτινοβολεί εξίσου στην ίδια και στους αγγέλους, οδηγεί στη συγγένεια και την αδελφότητα με τους ασώματους εκείνην που κατόρθωσε το απαθές όντας μέσα στη σάρκα. Γι' αυτόν τον λόγο της λένε: «Εκαρδίωσας ημάς, αδελφή ημών νύμφη», η οποία κυρίως σεμνύνεται για καθένα από τα δύο αυτά ονόματα: αδελφή μας είναι, λόγω της συγγένειας ως προς την απάθεια, και νύμφη, λόγω της συνάφειάς της με τον Λόγο. Θεωρούμε δε ότι το νόημα του «εκαρδίωσας» είναι παρόμοιο με το «εψύχωσας», σαν να της έλεγαν: «μας ενέβαλες καρδιά».

Και αν δεν είναι τολμηρό να το πούμε, ίσως και εκείνοι, βλέποντας το κάλλος του νυμφίου μέσω της νύμφης, θαύμασαν αυτό που είναι σε όλα τα όντα αόρατο και ακατάληπτο. Διότι αυτόν που «Κανείς δεν έχει δει ποτέ», όπως λέει ο Ιωάννης, ούτε «μπορεί κανείς να δει», όπως μαρτυρεί ο Παύλος, αυτός έκανε την Εκκλησία δικό του σώμα και, μέσω της προσθήκης όσων σώζονται, οικοδομεί τον εαυτό του με αγάπη, «Μέχρι να καταντήσουμε όλοι σε τέλειο άνδρα, στο μέτρο της ηλικίας του πληρώματος του Χριστού». Εάν λοιπόν η Εκκλησία είναι σώμα του Χριστού, και κεφαλή του σώματος είναι ο Χριστός, ο οποίος μορφοποιεί το πρόσωπο της Εκκλησίας με τον δικό του χαρακτήρα, ίσως για αυτόν τον λόγο οι φίλοι του νυμφίου, βλέποντας προς αυτήν, αιχμαλωτίστηκαν στην καρδιά, επειδή μέσα της βλέπουν καθαρότερα τον αόρατο. Όπως ακριβώς εκείνοι που αδυνατούν να δουν τον ίδιο τον δίσκο του ήλιου, αλλά τον κοιτάζουν μέσα από την αντανάκλασή του στο νερό, έτσι και εκείνοι βλέπουν τον Ήλιο της δικαιοσύνης μέσα στην Εκκλησία σαν σε καθαρό κάτοπτρο, τον οποίο κατανοούν μέσω αυτού που φαίνεται. Γι' αυτόν τον λόγο, δεν ειπώθηκε μόνο μία φορά στη νύμφη από τους φίλους το «εκαρδίωσας ημάς» (το οποίο σημαίνει ότι, μέσω του εαυτού σου, μας εμφύσησες ψυχή και διάνοια για την κατανόηση του φωτός), αλλά και πάλι επαναλαμβάνουν τον ίδιο λόγο, προσδίδοντας αξιοπιστία στα λεγόμενα μέσω της επανάληψης· διότι λένε επαναλαμβάνοντας ότι «Εκαρδίωσας ημάς με ένα από τα μάτια σου».

Ποια είναι όμως εκείνη η «μία» ή τι είναι το «ένθεμα του τραχήλου» της νύμφης, δεν θα ήταν δύσκολο να το συμπεράνουμε μέσα από όσα έχουμε εξετάσει, έστω και αν η διατύπωση φαίνεται κάπως ασαφής ως προς τη σύνταξή της. Διότι έτσι αναφέρει ο λόγος της Γραφής: «Εκαρδίωσας ημάς ενί από οφθαλμών σου, εν μια, ενθέματι τραχήλου σου», ώστε το μεν «Εν μια» να βρίσκεται σε συμφωνία με το «Ενί από οφθαλμών σου», καθώς εμείς εννοούμε κατά παράλειψη το «Εν μια ψυχή». Διότι σε καθέναν από τους απαίδευτους δημιουργούνται πολλές ψυχές, στους οποίους τα πάθη, εξαιτίας της κυριαρχίας τους, παίρνουν τη θέση της ψυχής, καθώς ο χαρακτήρας της ψυχής μεταβάλλεται σε λύπη και ηδονή ή σε θυμό, φόβο, δειλία και θράσος. Αντιθέτως, για εκείνην που έχει το βλέμμα της στραμμένο προς τον Λόγο μαρτυρείται ότι ζει με μία ψυχή, χάρη στην ενιαία μορφή της κατ' αρετήν ζωής. Επομένως, το χωρίο πρέπει να διαχωριστεί με τέτοιον τρόπο, ώστε το μεν «Εν μια» να συνδέεται νοηματικά με τα προηγούμενα, κατανοώντας εμείς είτε «με μία ψυχή» είτε «με μία κατάσταση», το δε επόμενο, το «Ενθέματι τραχήλου σου», να έχει διαφορετική σημασία. Είναι σαν να απέδιδε κάποιος ολόκληρο το νόημα πιο καθαρά και να έλεγε: «Και ο οφθαλμός σου είναι ένας, επειδή βλέπει προς το Ένα, και η ψυχή σου είναι μία, επειδή δεν μερίζεται σε διάφορες διαθέσεις, και η στάση του τραχήλου σου κατέχει την τελειότητα, επειδή έχει σηκώσει πάνω της τον θείο ζυγό».

Μας αιχμαλώτισες την καρδιά, μας την αιχμαλώτισες. Άλλοτε πάλι κάνει κάποιους να λαμπρύνονται και να αγάλλονται. Διότι γι' αυτόν λέει: Σε αυτόν έλπισε η καρδιά μου και βοηθήθηκα, και ανέθαλε η σάρκα μου. Και όταν η καρδιά ευφραίνεται, το πρόσωπο ανθίζει.

Διότι, έχοντας τρωθεί στην ψυχή από κάποιον υπερφυή πόθο και θείο έρωτα για τον αθάνατο βασιλέα Χριστό, βρισκόταν εξ ολοκλήρου σε έκσταση για τον Ποθούμενο, ολοκληρωτικά αλλοιωμένος εν Θεώ, κυριευμένος από την αγάπη Του. Διότι, όπως λέει, η αγάπη είναι κραταιά σαν φωτιά. Τέτοια μέθη δέχθηκε ο ίδιος από τη θεία αγάπη και τόσο πολύ φλεγόταν από τη δίψα, σύμφωνα με εκείνον που λέει: «Όπως ποθεί το ελάφι τις πηγές των υδάτων, έτσι ποθεί η ψυχή μου Εσένα, Θεέ· δίψασε η ψυχή μου για τον Θεό τον ισχυρό, τον ζωντανό». Και όπως η τρωμένη από τέτοια αγάπη ψυχή αναφωνεί στο Άσμα Ασμάτων: «Αιχμαλώτισες την καρδιά μας με τον πόθο σου, αιχμαλώτισες την καρδιά μας»· και: «Δείξε μου την όψη σου, και κάνε με να ακούσω τη φωνή σου· διότι η φωνή σου είναι γλυκιά και η όψη σου ωραία».

Μας αιχμαλώτισες την καρδιά, αδελφή μας νύμφη, μας αιχμαλώτισες την καρδιά· μας αιχμαλώτισες την καρδιά με μία ματιά των ματιών σου, με ένα κόσμημα του λαιμού σου. Πόσο πιο ωραίοι έγιναν οι μαστοί σου από το κρασί, και η ευωδία των ενδυμάτων σου ξεπερνά όλα τα αρώματα; Κηρήθρα στάζουν τα χείλη σου, νύμφη, μέλι και γάλα βρίσκονται κάτω από τη γλώσσα σου, και η ευωδία των ενδυμάτων σου είναι σαν την ευωδία του Λιβάνου.

Έπειτα και ο ίδιος ο νυμφίος, ως άριστος εραστής προς την αγαπημένη του, φανερώνοντας προς αυτήν τον ίδιο άγιο πόθο του, είπε: «Αιχμαλώτισες την καρδιά μας, αδελφή μας νύμφη, αιχμαλώτισες την καρδιά μας». «Ολόκληρη είσαι ωραία, αγαπημένη μου, καλή μου, περιστερά μου. Έλα από τον Λίβανο, νύμφη», δηλαδή από το βάπτισμα. «Έλα από τον Λίβανο, από τις φωλιές των λεόντων, από τα όρη των λεοπαρδάλεων». Διότι, ακόμη και αν έγινες θηριώδης εξαιτίας της απιστίας και περιπλανήθηκες σε βουνά της ερήμου, μαζί με λέοντες και λεοπαρδάλεις, εγώ σε δέχομαι. Αρκεί να έλθεις από τον Λίβανο, σφραγισμένη με τη δική μου σφραγίδα. «Θέσε με ως σφραγίδα στην καρδιά σου», χωρίς να την ανοίγεις σε κανέναν άλλον. Διότι «κραταιά σαν τον θάνατο είναι η αγάπη», «σκληρός σαν τον άδη ο ζήλος», καθώς δεν αποδέχεται κανέναν άλλον ζήλο παρά μόνο τον ζήλο του Θεού. Τέτοιος ήταν παλαιότερα και ο ζηλωτής Ηλίας, ο θεσπέσιος Παύλος και οι υπόλοιποι ζηλωτές του Θεού. Τα «φτερά» της, δηλαδή της αγάπης προς τον Θεό, «τα φτερά της είναι φλόγες». Ύδωρ γεμάτο κινδύνους και θλίψεις «δεν θα μπορέσει να σβήσει την αγάπη, ούτε και οι ποταμοί».

Χαίρε, της Κύπρου ο ακοίμητος φύλακας. Χαίρε, της Πάφου το μέγιστο φρούριο. Χαίρε, το βέβαιο εξίλασμα των πιστών. Χαίρε, καταφύγιο όλων των ανθρώπων και της δικής μου ταπεινότητας. Αλλά πώς να σε ικετεύσω, πώς να σε εξυμνήσω, πώς να μεγαλύνω τη δύναμή σου, Δέσποινα; «Μας αιχμαλώτισες την καρδιά, μας αιχμαλώτισες την καρδιά», όπως είπε ο Σολομών στα Άσματα. Εσένα μεγαλύνουν οι άγγελοι στον ουρανό, εσένα ικετεύουν τα πλήθη των ανθρώπων στη γη, εσένα τρέμουν τα στίφη των δαιμόνων. Εσύ και το κάλλος της παρθενίας λάμπρυνες και τη γέννηση δόξασες. Εσύ ευλόγησες το γυναικείο γένος και το γένος των ανθρώπων καθάρισες και το προσέφερες στον Θεό. Εσύ, ως καθαρή και άμωμη, τους καθαρούς αποδέχεσαι ως φιλάγαθη και τους μη καθαρούς επιθυμείς να καθαριστούν ως ελεήμων. Καθάρισέ μας, φώτισέ μας, οδήγησέ μας στην αιώνια ζωή.

Το πιο θαυμαστό και αξιέπαινο από όλα είναι αυτό: ότι, μολονότι είχε συνδεθεί με νόμιμο γάμο με γυναίκα, παρέμενε αγνός αν και έγγαμος, και η γυναίκα ομοίως, αν και ύπανδρη, παρέμενε παρθένος. Φαίνονταν μεν σύζυγοι κατά το όνομα, αλλά στην πραγματικότητα παρέμεναν αδέλφια, με αποτέλεσμα να ταιριάζει απόλυτα να αναφωνούν τα άκρως παρθενικά λόγια της νύμφης στο Άσμα: «Εγώ», λέει, «ανήκω στον αδελφιδό μου και ο αδελφιδός μου σε εμένα»· και ο νυμφίος: «Πόσο ωραία έγινες», λέει, «και πόσο γλυκιά», «αδελφή μου νύμφη»;

ια'. Περί της θεοσεβείας του δικαίου Ιώβ, και γιατί επιτράπηκε να πληγεί καίρια από τον εχθρό, καθώς και περί της υπομονής του. ιβ'. Περί του πώς οι άγιοι, κυριευμένοι από τον θείο πόθο, υπέφεραν γενναία τις θλίψεις, τόσο ο Ιώβ και ο μέγας Μωυσής και ο θείος προφήτης Δαβίδ, όσο και η νύμφη στο Άσμα που η καρδιά της αιχμαλωτίστηκε από τον πόθο, και πώς ο Σολομών δεήθηκε με όλη του την καρδιά για τη θεία σοφία, και τι παραγγέλλει ο θεσπέσιος Παύλος περί υπομονής και άμωμης διακονίας.

«Κερήθρα που στάζει είναι τα χείλη σου, νύμφη, μέλι και γάλα βρίσκονται κάτω από τη γλώσσα σου, η ευωδία των ενδυμάτων σου είναι σαν την ευωδία του Λιβάνου. Κήπος κλειστός είσαι, αδελφή μου νύμφη, κήπος κλειστός, πηγή σφραγισμένη». «Πηγή των κήπων, πηγάδι με ζωντανό νερό που ρέει ορμητικά από τον Λίβανο. Σήκω, βοριά, και έλα, νοτιά, φύσηξε τον κήπο μου, και ας αναβλύσουν τα αρώματά μου. Κατέβηκα στον κήπο μου, αδελφή μου νύμφη, τρύγησα τη σμύρνα μου μαζί με τα αρώματά μου, έφαγα τον άρτο μου μαζί με το μέλι μου, ήπια το κρασί μου μαζί με το γάλα μου· φάτε, φίλοι μου, και πιείτε και μεθύστε, αδελφοί μου». «Όμορφη είσαι, αγαπημένη μου, σαν ευδοκία, ωραία σαν την Ιερουσαλήμ». «Πόσο ομόρφυναν τα βήματά σου με τα υποδήματα, θυγατέρα του Αμιναδάβ· οι ρυθμοί των μηρών σου είναι σαν περιδέραια, έργο χεριών τεχνίτη· ο οφθαλμός σου είναι κρατήρας λαξευτός· η κοιλιά σου θημωνιά σιταριού περιφραγμένη με κρίνα»· «ο τράχηλός σου σαν πύργος ελεφάντινος· η μύτη σου σαν τον πύργο του Λιβάνου που ατενίζει προς το πρόσωπο της Δαμασκού». «Το ανάστημά σου παρομοιάστηκε με φοίνικα και οι μαστοί σου με τσαμπιά σταφυλιού». «Μας σαγήνευσες την καρδιά, αδελφή μας νύμφη, μας σαγήνευσες την καρδιά». «Σήκω και έλα, αγαπημένη μου, καλή μου, περιστερά μου, διότι ιδού ο χειμώνας πέρασε, η βροχή απήλθε, έφυγε οριστικά, τα άνθη φάνηκαν στη γη μας, ο καιρός του κλαδέματος έφτασε, η φωνή του τρυγονιού ακούστηκε στη γη μας». «Και έλα εσύ, περιστερά μου, στη σκέπη του βράχου, δίπλα στο προτείχισμα». «

Χαίρε, κιννάμωμο, το άρωμα που εξέρχεται από τον νοητό παράδεισο της αχραντίας, του οποίου η οσμή είναι γλυκιά σε αυτόν που λέει στο Άσμα Ασμάτων: «Οι βλαστοί σου είναι παράδεισος ροδιών με καρπούς ακροδρύων· κάλαμος και κιννάμωμο με όλα τα δέντρα του Λιβάνου». Χαίρε, θυγατέρα, η ιέρεια νεάνιδα, της οποίας η αχραντία είναι αξιαγάπητη και ο στολισμός παράδοξος σε αυτόν που είπε στο Άσμα Ασμάτων: «Πόσο ωραία έγιναν τα βήματά σου με τα υποδήματα, θυγατέρα του Αμιναδάβ; Η κοιλιά σου είναι θημωνιά σίτου περιφραγμένη με κρίνα». Χαίρε, αδελφή, εσύ που φέρεις το όνομα του καλού αδελφού και είσαι πανέραστη, του οποίου η φωνή λέει τα εξής στο Άσμα Ασμάτων: «Μας έκλεψες την καρδιά, αδελφή μου νύμφη, μας έκλεψες την καρδιά». Χαίρε, νύμφη, της οποίας νυμφοστόλος είναι το Άγιο Πνεύμα και νυμφίος ο Χριστός, ο οποίος λέει στο Άσμα Ασμάτων: «Είσαι ολόκαλη η αγαπημένη μου, και ψεγάδι δεν υπάρχει σε εσένα· έλα από τον Λίβανο, νύμφη». Χαίρε, μύρο, το μυριότιμο σύνολο των αρετών, εσύ που ευωδιάζεις με τα μύρα της παναγνείας, από την οποία ομώνυμα με εσένα προήλθε ο Κύριος. Διότι λέει: «Μύρο που εκκενώθηκε είναι το όνομά σου»· από το οποίο έχει χριστεί το βασίλειο ιεράτευμα. Χαίρε, θυμίαμα, η προσευχή που κατευθύνεται ενώπιον του Κυρίου υπέρ όλου του κόσμου, εσύ που είσαι γεμάτη από την ευωδία του Πνεύματος, για την οποία κάπου αναφωνήθηκε με θαυμασμό: «Ποια είναι αυτή που αναβαίνει από την έρημο, σαν στήλες καπνού θυμιάματος;»

Ω βία, βία! Τι συμβαίνει; Τι διαπράττεται; Πώς νικά ο δαίμονας; Πώς καταντροπιάζουμε τους φύλακές μας, τους αγίους αγγέλους; Πώς προσχωρούμε στη μερίδα του αντιπάλου, προς ντροπή του μεγάλου Θεού μας, του καλού ποιμένα, ο οποίος έδωσε τον εαυτό του ως λύτρο για εμάς διά του σταυρού και του θανάτου; Πώς θα αντικρίσουμε το πρόσωπό του; Πώς θα υποφέρουμε την οργή του; Δεν θα μπορούσε να εφευρεθεί ούτε κόλαση που να μας κρίνει άξια ανάλογα με την κακία μας, εφόσον τον αποδοκιμάσαμε, οδηγώντας μας σε αιώνια τιμωρία, εμάς τους άθλιους, τους κτηνώδεις, τους δυστυχισμένους, τους πανάθλιους. Άλλοι αρπάζουν τη βασιλεία των ουρανών και εμείς αρπαζόμαστε από τον απατεώνα. Άλλοι επιδεικνύουν την καρτερία των μαρτύρων και εμείς υφιστάμεθα την πτώση των αρνητών. Άλλοι υψώνονται στον ουρανό και εμείς κατεβαίνουμε στα κατώτατα της γης. Άλλοι ετοιμάζουν αναβάσεις αρετών στις καρδιές τους και εμείς απεργαζόμαστε καταβάσεις για την ίδια μας την απώλεια. Δεν θα ανανήψουμε επιτέλους κάποτε; Δεν θα αισθανθούμε; Δεν θα πούμε εκείνο το προφητικό, «μας αιχμαλώτισες την καρδιά, μας αιχμαλώτισες την καρδιά»;