Πατερικές αναφορές στο ΑΣΜΑ ΑΣΜΑΤΩΝ 5:11

Ο αγαπημένος μου είναι λευκός και ερυθρός, ξεχωριστός ανάμεσα σε μυριάδες. Το κεφάλι του είναι χρυσάφι καθαρό, οι βόστρυχοί του σαν κλαδιά ελάτου, μαύροι σαν τον κόρακα. Τα μάτια του είναι σαν περιστέρια δίπλα σε άφθονα νερά, λουσμένα σε γάλα, καθισμένα δίπλα σε πηγές υδάτων.

Αφού εγκατέλειψε όλα τα απαγορευμένα είδη του όρκου και δεν χρησιμοποίησε ούτε τη βασιλεύουσα πόλη ούτε τον θρόνο του μεγάλου βασιλέως ως όρκο για τις νεάνιδες (διότι μέσα από αυτό διδασκόμαστε πόσο πρέπει να απέχουμε από το να αυθαδιάζουμε απέναντι στον Θεό με τους όρκους, επειδή δεν μας επιτρέπεται να συμπεριλαμβάνουμε στον όρκο ούτε τον θρόνο ούτε την πόλη), και αφού σεβάστηκε επιπλέον την τίμια κεφαλή, την οποία στη συνέχεια περιγράφει με τον λόγο της ως χρυσή, της οποίας οι τρίχες δεν είναι ούτε λευκές ούτε μαύρες (διότι πώς θα μπορούσε ο χρυσός είτε να μαυρίσει είτε να αποκτήσει λευκό χρώμα;)· οπωσδήποτε, διότι προτείνει στις παρθένους έναν τέτοιο όρκο, ο οποίος ούτε αντιστρατεύεται τον ευαγγελικό νόμο και γίνεται αφορμή επαίνου για όσους έχουν ορκιστεί, σύμφωνα με τη φωνή του προφήτη που λέει ότι «Θα επαινεθεί καθένας που ορκίζεται σε Αυτόν», ώστε το νόημα των λεγομένων να μην βρίσκεται έξω από το ναι και το όχι, με τα οποία ο ευαγγελικός νόμος θέλει να διασφαλίζεται η αλήθεια, λέγοντας: «Ας είναι δε ο λόγος σας το ναι ναι, και το όχι όχι».

Εκείνη, λοιπόν, που προχώρησε σε τόση τελειότητα, επειδή έπρεπε να υποδείξει και στις παρθένους το κάλλος του νυμφίου, δεν αναφέρει εκείνο που ήταν εξαρχής (διότι δεν ήταν δυνατόν να φανερωθεί το άρρητο με τη δύναμη των λόγων), αλλά καθοδηγεί τις παρθένους προς τη θεοφάνεια που συντελέστηκε σε εμάς διά της σαρκός (το οποίο ακριβώς έπραξε και ο μέγας Ιωάννης, ο οποίος αποσιώπησε εκείνο που ήταν εξαρχής, αλλά διηγήθηκε με επιμέλεια εκείνο που έχουμε δει και έχουμε ακούσει και τα χέρια μας ψηλάφησαν σχετικά με τον λόγο της αληθείας). Λέγει, λοιπόν, προς αυτές η νύμφη: «Ο αδελφιδός μου είναι λευκός και πυρρός, ξεχωριστός ανάμεσα σε μυριάδες. Η κεφαλή του είναι καθαρό χρυσάφι, οι βόστρυχοί του σαν κλαδιά φοίνικα, μαύροι σαν το κοράκι, οι οφθαλμοί του σαν περιστέρια πάνω σε άφθονα νερά, λουσμένα μέσα σε γάλα, που κάθονται δίπλα σε άφθονα νερά. Οι σιαγόνες του είναι σαν φιάλες αρώματος που αναδύουν μυρωδικά, τα χείλη του σαν κρίνα που στάζουν άφθονη σμύρνα, τα χέρια του τορνευτά, χρυσά, γεμάτα πολύτιμους λίθους, η κοιλία του σαν πυξίδα από ελεφαντόδοντο τοποθετημένη πάνω σε λίθο από ζαφείρι, οι κνήμες του μαρμάρινοι στύλοι, θεμελιωμένοι πάνω σε χρυσές βάσεις. Η όψη του είναι σαν τον Λίβανο, εκλεκτή σαν τους κέδρους, ο φάρυγγάς του είναι γλυκασμός και ολόκληρος είναι επιθυμία. Αυτός είναι ο αδελφιδός μου και αυτός είναι ο πλησίον μου, θυγατέρες της Ιερουσαλήμ».

Το ποιο είναι το κάλλος του, το οποίο περιγράφεται στο καθένα από τα μέλη του ξεχωριστά, θα ήταν καιρός να το κατανοήσουμε μέσα από όσα έχουν ειπωθεί. «Η κεφαλή του», λέει, «είναι χρυσίον κεφάζ». Η εβραϊκή αυτή λέξη, αν μεταφερόταν στη δική μας γλώσσα, θα υποδείκνυε το καθαρό και αμιγές χρυσάφι, το οποίο είναι εντελώς ξένο προς κάθε πρόσμειξη. Μου φαίνεται δε ότι εκείνοι που μετέφρασαν τα λόγια των Εβραίων στα ελληνικά, άφησαν αμετάφραστη τη λέξη «κεφάζ», επειδή δεν βρήκαν στο ελληνικό λεξιλόγιο καμία λέξη ικανή να εκφράσει το βάθος του νοήματος που ενυπάρχει στην εβραϊκή λέξη. Εμείς όμως, έχοντας μάθει ότι η λέξη αυτή υποδηλώνει το απολύτως καθαρό και εντελώς αμιγές και ανεπίδεκτο κάθε ρυπαρής ύλης, οδηγούμαστε στο να κατανοήσουμε για το προκείμενο χωρίο ότι η κεφαλή του σώματος της Εκκλησίας είναι ο Χριστός. Και όταν λέμε τώρα Χριστό, δεν ανάγουμε το όνομα αυτό στην αιωνιότητα της Θεότητας, αλλά στον θεοδόχο άνθρωπο, σε αυτόν που φανερώθηκε πάνω στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους, τον βλαστό της παρθενίας, στον οποίο κατοίκησε σωματικά όλο το πλήρωμα της Θεότητας, την απαρχή του κοινού μας φυράματος, μέσω του οποίου ο Λόγος περιεβλήθη τη φύση μας, καθιστώντας την ακήρατη και καθαρίζοντάς την από όλα τα πάθη που είχαν συμφυθεί με αυτήν.

Έτσι λέει γι' αυτόν ο προφήτης ότι «Αμαρτία δεν έπραξε, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του», για αυτόν που δοκιμάστηκε στα πάντα καθ' ομοίωση της φύσης μας χωρίς να αμαρτήσει. Η μεν κεφαλή, λοιπόν, του σώματος της Εκκλησίας, η απαρχή ολόκληρης της φύσης μας, είναι το καθαρό χρυσάφι, το αμιγές από κάθε κακία και ανεπίδεκτο σε αυτήν· οι δε βόστρυχοι, που κάποτε ήταν σκοτεινοί και μαύροι και όμοιοι στην όψη με τα κοράκια (αναφέρομαι σε εκείνα τα κοράκια που, κατά τον παροιμιώδη λόγο, έχουν ως έργο να εξορύσσουν τα μάτια και να παραδίδουν αυτούς που στερήθηκαν τα αισθητήρια της οράσεως ως τροφή στους νεοσσούς των αετών), αυτοί έχουν μεταβληθεί σε έλατα, στα ψηλά και ουρανομήκη δέντρα, τα οποία, καθώς υψώθηκαν από τη γη προς το ουράνιο ύψος, προσαυξάνουν το κάλλος του νυμφίου, έχοντας αναρτήσει τους εαυτούς τους στη θεία κεφαλή. Δεν αγνοείς, βέβαια, ποιο είναι το έργο αυτών των βοστρύχων, αφού διδάχθηκες στα προηγούμενα από την ίδια τη φωνή του νυμφίου ότι «Οι βόστρυχοί μου γέμισαν από τις ψεκάδες της νύχτας». Εκείνοι, λοιπόν, είναι οι βόστρυχοι που ραίνουν με ψεκάδες, οι οποίοι από τους προφήτες ονομάστηκαν νεφέλες, από τις οποίες παράγεται η βροχή της διδασκαλίας, που ποτίζει τους έμψυχους αγρούς για την ευκαρπία των γεωργίων του Θεού.

Νομίζω δε ότι με τους βοστρύχους υποδηλώνονται αλληγορικά από τον λόγο οι απόστολοι, από τους οποίους μερικοί ήταν προηγουμένως σκοτεινοί στις βιοτικές τους ασχολίες: ο τελώνης, ο ληστής, ο διώκτης, και αν υπάρχει κάποιος άλλος τέτοιος που να μοιάζει με τον μαύρο και σαρκοβόρο κόρακα, ο οποίος καταστρέφει τα μάτια, εννοώ δηλαδή τον άρχοντα της εξουσίας του σκότους, όπως ακριβώς λέει εκείνος που από κόρακας μεταβλήθηκε σε ελάτη και γι' αυτό τον λόγο ονομάστηκε βόστρυχος της θείας κεφαλής, ότι «Ενώ προηγουμένως ήμουν βλάσφημος και διώκτης και υβριστής», όσο καιρό ήταν κόρακας, μεταμορφώθηκε προς αυτή τη χάρη, αφού έγινε βόστρυχος που διαβρέχεται από την ουράνια δροσιά, αυτός που σε ολόκληρο το σώμα της Εκκλησίας ραντίζει τον λόγο των απόκρυφων και σκοτεινών μυστηρίων. Αυτούς, λοιπόν, θεωρήσαμε ότι ονομάζει η νύμφη βοστρύχους, οι οποίοι, όντας εξαρτημένοι από τη χρυσή κεφαλή, προσθέτουν όχι μικρή ομορφιά, καθώς κινούνται απαλά από την αύρα του Πνεύματος. Αυτοί γίνονται στεφάνι κάλλους για την άφθαρτη κεφαλή, στολίζοντάς την με τον δικό τους κύκλο· διότι γι' αυτούς μου φαίνεται ότι λέει η προφητεία: «Τοποθέτησες στο κεφάλι του στεφάνι από πολύτιμο λίθο». Ώστε να νοούνται αυτοί και με τις δύο ονομασίες: ως ευπρεπείς βόστρυχοι και ως πολύτιμοι λίθοι, που με τους εαυτούς τους καλλωπίζουν την κεφαλή.

Έπειτα, τον έπαινο της κοιλίας διαδέχονται τα εγκώμια των κνημών. Διότι λέει ότι: «Οι κνήμες του είναι στύλοι μαρμάρινοι, θεμελιωμένοι πάνω σε χρυσές βάσεις». Πολύστυλος βέβαια είναι ο οίκος της σοφίας τον οποίο αυτή οικοδόμησε για τον εαυτό της, και πολλοί είναι οι στύλοι που στηρίζουν τη Σκηνή του Μαρτυρίου, στολισμένοι με διάφορα υλικά, των οποίων οι κεφαλίδες και οι βάσεις ήταν χρυσές, ενώ το μέσο τους ήταν καλλωπισμένο με αργυρή επένδυση. Τους στύλους όμως της Εκκλησίας (διότι η Εκκλησία είναι οίκος, όπως λέει ο Απόστολος: «Πώς πρέπει να συμπεριφέρεται κανείς στον οίκο του Θεού») η νύμφη λέει πως είναι μαρμάρινοι και ότι στηρίζονται πάνω σε χρυσές βάσεις. Το ότι, λοιπόν, η νύμφη συμφωνεί με τη σοφία του Βεσελεήλ ως προς την περιγραφή του κάλλους, στολίζοντας με χρυσό την κεφαλή και τις βάσεις παρόμοια με εκείνον, είναι ολοφάνερο σε καθέναν που έχει εντρυφήσει στα όσα έχουν ειπωθεί για τη Σκηνή. Διότι, όπως εκείνος, προσαρμόζοντας χρυσή κεφαλίδα σε κάθε στύλο, τον έστηνε πάνω σε χρυσή βάση, έτσι και εδώ, αυτή που ατενίζει με καθαρότητα το κάλλος του Νυμφίου, λέει ότι η μεν κεφαλή Του είναι χρυσός καθαρός και ακήρατος (διότι αυτό υποδεικνύει η λέξη «κεφάζ»), ενώ τις κνήμες λέει πως είναι θεμελιωμένες πάνω σε χρυσές βάσεις.

Πόσο μακάρια είναι εκείνα τα μέλη, μέσω των οποίων το σύνολο μεταβάλλεται σε επιθυμία, εφόσον, μέσω της τελειότητος σε κάθε αγαθό, απεργάζονται από όλα ένα αρμονικά συγκραμένο εράσμιο κάλλος, έτσι ώστε ολόκληρο, όχι μόνο στους οφθαλμούς και στα κέρατα [ή στους βοστρύχους], αλλά και στα πόδια και στα χέρια και στις κνήμες και στον φάρυγγα να είναι παρομοίως επιθυμητό, χωρίς κανένα από τα μέλη να υστερεί ως προς την υπερβολή του κάλλους.

Έπειτα η νύμφη, αφού αποκρίθηκε, ερμηνεύει στη συνέχεια τα γνωρίσματα του νυμφίου, έστω και αν δεν είναι όλα αισθητά. «Ο αδελφιδός μου, λέει, είναι λευκός και πυρρός», δηλώνοντας με αυτό και το θεϊκό και το ανθρώπινο. «Λευκός» μεν, ως καθαρός και παντελώς ανεπίδεκτος του ρύπου της αμαρτίας· «πυρρός» δε, διότι η θεότητά του είναι από τη φύση της «πυρ καταναλίσκον» που κατακαίει τις αμαρτίες. «Η κεφαλή του», ως κεφαλή των πάντων, είναι «κεφαλή χρυσή ως καθαρό χρυσάφι», και υπέρτιμη και εντελώς άφθαρτη, και, γενικώς, αφού εξέθεσε σαφώς όλα τα γνωρίσματά του, όπως τους βοστρύχους, τους οφθαλμούς, τις σιαγόνες, τα χέρια, την κοιλία, τα φανέρωσε όλα με εγκώμια, έστω και αν δεν είναι όλα αισθητά, όπως προείπαμε.

Και ο Δαβίδ λοιπόν έψαλε για σένα τέτοιο επιθαλάμιο ύμνο, διατρέχοντας τις χορδές της ψαλμικής κιθάρας· ας προσέλθει όμως και ο ίδιος ο Σολομών και από το Άσμα Ασμάτων ας ταιριάξει τα κατάλληλα λόγια: «Ο νυμφίος είναι ωραίος και ξεχωριστός ανάμεσα σε μυριάδες, η κεφαλή του είναι σαν χρυσάφι και κεχριμπάρι, οι βόστρυχοί του σαν ελάτες, οι σιαγόνες του σαν φιάλες, ο λάρυγγάς του γλυκασμός, όλος είναι επιθυμητός». Και για να μην είναι ελλιπή αυτά τα χαροποιά και επιθαλάμια άσματα, ας ψαλούν τα νυμφικά άσματα και στην ίδια τη βασίλισσα και νύμφη. Και ο Δαβίδ πάλι, αφού κουρδίσει το δεκάχορδο ψαλτήριο, ας συνοδεύσει μελωδικά λέγοντας: «Παρέστη η βασίλισσα εκ δεξιών σου, ντυμένη με διάχρυσο ιματισμό, στολισμένη με ποικίλματα», είτε με το ποικίλο και παντοδαπό κόσμημα των αρετών, είτε με την περιβολή της βασιλικής πορφύρας και με το βασιλικό διάδημα, με τα οποία την ενέδυσες, στολίζοντάς την με τα εξαίρετα σύμβολα της βασιλείας, όπως ακριβώς και εσένα προηγουμένως σε εστεφάνωσε με δόξα και τιμή ο Θεός και σου χάρισε το όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα, υποτάσσοντας τα πάντα κάτω από τα πόδια σου.