Πατερικές αναφορές στο ΑΣΜΑ ΑΣΜΑΤΩΝ 5:12

Αλλά πρόσεξε τι λέει το ευαγγέλιο. Άνοιξαν οι ουρανοί. Άνοιξαν δε εξαιτίας της αξίας αυτού που κατέβηκε. Διότι, «ιδού», λέει, «άνοιξαν οι ουρανοί, και είδε το Πνεύμα του Θεού να κατεβαίνει σαν περιστέρι και να έρχεται πάνω του», με αυτενέργητη προφανώς κατάβαση. Διότι έπρεπε, όπως εξήγησαν μερικοί, οι απαρχές και τα πρωτεία του Αγίου Πνεύματος των βαπτιζομένων να παραχωρηθούν στην ανθρώπινη φύση του Σωτήρα, ο οποίος δίνει αυτήν τη χάρη. Κατήλθε δε ίσως με μορφή περιστεριού, όπως λένε μερικοί, για να φανερώσει τον τύπο της καθαρής, άκακης και ακέραιης [φύσης] και αυτής που συνεργεί στις προσευχές για τα γεννώμενα τέκνα και τη συγχώρεση των αμαρτιών, όπως ακριβώς έχει προειπωθεί αινιγματωδώς για το ότι ο Χριστός επρόκειτο να φανερωθεί με αυτόν τον τρόπο μπροστά στα μάτια όλων. Διότι στο Άσμα Ασμάτων, απευθυνόμενη στον νυμφίο λέει: «τα μάτια σου είναι σαν περιστέρια πάνω σε άφθονα νερά».

Ο αγαπημένος μου είναι λευκός και ερυθρός, ξεχωριστός ανάμεσα σε μυριάδες. Το κεφάλι του είναι χρυσάφι καθαρό, οι βόστρυχοί του σαν κλαδιά ελάτου, μαύροι σαν τον κόρακα. Τα μάτια του είναι σαν περιστέρια δίπλα σε άφθονα νερά, λουσμένα σε γάλα, καθισμένα δίπλα σε πηγές υδάτων.

Εκείνη, λοιπόν, που προχώρησε σε τόση τελειότητα, επειδή έπρεπε να υποδείξει και στις παρθένους το κάλλος του νυμφίου, δεν αναφέρει εκείνο που ήταν εξαρχής (διότι δεν ήταν δυνατόν να φανερωθεί το άρρητο με τη δύναμη των λόγων), αλλά καθοδηγεί τις παρθένους προς τη θεοφάνεια που συντελέστηκε σε εμάς διά της σαρκός (το οποίο ακριβώς έπραξε και ο μέγας Ιωάννης, ο οποίος αποσιώπησε εκείνο που ήταν εξαρχής, αλλά διηγήθηκε με επιμέλεια εκείνο που έχουμε δει και έχουμε ακούσει και τα χέρια μας ψηλάφησαν σχετικά με τον λόγο της αληθείας). Λέγει, λοιπόν, προς αυτές η νύμφη: «Ο αδελφιδός μου είναι λευκός και πυρρός, ξεχωριστός ανάμεσα σε μυριάδες. Η κεφαλή του είναι καθαρό χρυσάφι, οι βόστρυχοί του σαν κλαδιά φοίνικα, μαύροι σαν το κοράκι, οι οφθαλμοί του σαν περιστέρια πάνω σε άφθονα νερά, λουσμένα μέσα σε γάλα, που κάθονται δίπλα σε άφθονα νερά. Οι σιαγόνες του είναι σαν φιάλες αρώματος που αναδύουν μυρωδικά, τα χείλη του σαν κρίνα που στάζουν άφθονη σμύρνα, τα χέρια του τορνευτά, χρυσά, γεμάτα πολύτιμους λίθους, η κοιλία του σαν πυξίδα από ελεφαντόδοντο τοποθετημένη πάνω σε λίθο από ζαφείρι, οι κνήμες του μαρμάρινοι στύλοι, θεμελιωμένοι πάνω σε χρυσές βάσεις. Η όψη του είναι σαν τον Λίβανο, εκλεκτή σαν τους κέδρους, ο φάρυγγάς του είναι γλυκασμός και ολόκληρος είναι επιθυμία. Αυτός είναι ο αδελφιδός μου και αυτός είναι ο πλησίον μου, θυγατέρες της Ιερουσαλήμ».

Θα ήταν λοιπόν επόμενο να εξετάσουμε με τον λόγο μας και τα όσα έχουν λεχθεί για τους οφθαλμούς. Το δε χωρίο είναι το εξής: «Οι οφθαλμοί του είναι ως περιστερές πάνω σε άφθονα ύδατα, λουσμένες με γάλα, καθισμένες πάνω σε άφθονα ύδατα». Το νόημα όμως των λεγομένων αυτών είναι υψηλότερο από τη δική μας αντίληψη (διότι οτιδήποτε και αν σκεφθούμε για αυτά, θεωρούμε ότι υπολείπεται της αλήθειας)· ωστόσο, εξετάζοντάς τα με προσοχή, μας φάνηκε ότι είναι περίπου το εξής: Αναφέρει κάπου στους λόγους του ο θείος απόστολος ότι δεν δύναται ο οφθαλμός να πει στο χέρι «Δεν σε έχω ανάγκη», διατυπώνοντας μέσω αυτών τη διδασκαλία ότι το σώμα της Εκκλησίας οφείλει να ενεργεί ορθά μέσω αμφοτέρων, με το διορατικό της αλήθειας συγκερασμένο με το δραστήριο, καθώς ούτε η θεωρία από μόνη της τελειοποιεί την ψυχή, εάν δεν παρίστανται και τα έργα, τα οποία συγκροτούν τον ηθικό βίο, ούτε η πρακτική φιλοσοφία παρέχει επαρκή την ωφέλεια, εάν η αληθινή ευσέβεια δεν καθοδηγεί τα πεπραγμένα. Εάν λοιπόν είναι αναγκαία η σύζευξη των οφθαλμών με τα χέρια, ίσως καθοδηγούμαστε μέσω των λεγομένων, πρώτον μεν να κατανοήσουμε ποιοι είναι οι οφθαλμοί, και έπειτα να εξετάσουμε θεωρητικά τον έπαινο γι' αυτούς. Τον δε λόγο για τα χέρια θα τον φυλάξουμε για την οικεία του θέση. Διότι ίδιον έργο των οφθαλμών εκ φύσεως είναι το να βλέπουν.

Γι' αυτόν τον λόγο, ως προς την τοπική τους θέση βρίσκονται ψηλότερα από όλα τα αισθητήρια, έχοντας τοποθετηθεί εκεί από τη φύση για την καθοδήγηση ολόκληρου του σώματος. Όταν, λοιπόν, ακούμε την Αγία Γραφή να ονομάζει κατ' αυτόν τον τρόπο τους καθοδηγητές της αλήθειας, εκ των οποίων άλλος μεν λεγόταν «βλέπων», άλλος «ορών» και άλλος «σκοπός», έχοντας λάβει αυτές τις ονομασίες από τον Θεό μέσω της προφητείας, οδηγούμαστε μέσω αυτών στο συμπέρασμα ότι εδώ ονομάζονται «οφθαλμοί» εκείνοι που έχουν ταχθεί να επιβλέπουν, να επισκοπούν και να παρατηρούν. Διδασκόμαστε, εξάλλου, ότι το θαυμαστό γνώρισμά τους αποδίδεται μέσω μιας συγκριτικής ομοιότητας, καθώς η αντιπαραβολή με το ανώτερο περιγράφει την ομορφιά τους· διότι λέει: «Οι οφθαλμοί του είναι ως περιστερές». Και πράγματι, ωραίος έπαινος για τέτοιους οφθαλμούς είναι η ακακία, την οποία κατορθώνουν όσοι δεν μολύνονται πλέον από τον σαρκικό βίο, αλλά ζουν και πορεύονται σύμφωνα με το Πνεύμα. Διότι ο πνευματικός και άυλος βίος χαρακτηρίζεται από τη μορφή της περιστεράς, επειδή και το ίδιο το Άγιο Πνεύμα θεάθηκε κατ' αυτόν τον τρόπο από τον Ιωάννη, να κατεβαίνει πετώντας από τους ουρανούς πάνω στα ύδατα. Επομένως, εκείνος που έχει ταχθεί από τον Θεό στη θέση του οφθαλμού για το σώμα της Εκκλησίας, εάν πρόκειται να επισκοπεί, να παρατηρεί και να επιβλέπει με καθαρότητα, οφείλει να αποπλύνει με το ύδωρ κάθε ρύπο που προέρχεται από την κακία. Και δεν υπάρχει μόνο ένα ύδωρ ικανό να καθαρίσει τους οφθαλμούς, αλλά, όπως λέει, τα πληρώματα τέτοιων υδάτων είναι πολλά.

Όσες είναι οι αρετές, τόσες πρέπει να αναλογιστούμε ότι είναι και οι πηγές των καθαρτήριων υδάτων, μέσω των οποίων τα μάτια γίνονται διαρκώς ολοένα και πιο καθαρά. Για παράδειγμα, πηγή καθαρτήριου ύδατος είναι η σωφροσύνη, άλλη τέτοια πηγή είναι η ταπεινοφροσύνη, η αλήθεια, η δικαιοσύνη, η ανδρεία, η επιθυμία του αγαθού και η αποξένωση από το κακό. Αυτά και τα παρόμοια ύδατα προέρχονται από μία μεν πηγή, αλλά συγκεντρώνονται από διάφορα ρεύματα σε ένα πλήρωμα, και μέσω αυτών συντελείται στα μάτια η κάθαρση από κάθε εμπαθή ρύπο. Ωστόσο, τα μάτια, τα οποία παρομοιάζονται με περιστέρια εξαιτίας της ακεραιότητας και της ακακίας τους, βρίσκονται πάνω στα πληρώματα των υδάτων· και η Γραφή αναφέρει ότι το λουτρό τους είναι το γάλα, λέγοντας χαρακτηριστικά: «Λουσμένες μέσα σε γάλα». Και ο έπαινος που ταιριάζει σε τέτοια μάτια είναι ότι ένα τέτοιο περιστέρι ωραιοποιείται όταν λούζεται στο γάλα. Διότι είναι αληθής η παρατήρηση σχετικά με το γάλα, ότι δηλαδή αυτό και μόνο από όλα τα υγρά έχει τέτοια ιδιότητα, ώστε να μην καθρεφτίζεται σε αυτό το είδωλο και το ομοίωμα κανενός πράγματος. Επειδή όλα όσα έχουν υγρή φύση, ακριβώς όπως οι καθρέφτες, εξαιτίας της λείας επιφάνειάς τους προκαλούν την αντανάκλαση των ομοιωμάτων εκείνων που τα κοιτάζουν· μόνο όμως στο γάλα δεν έχει θέση η δημιουργία τέτοιων ειδώλων.

Ο δε επόμενος λόγος αποτελεί νόμο για όσους κατανοούν περί ποίων πραγμάτων πρέπει τα μάτια να επιδεικνύουν σπουδή: Διότι «κάθονται», λέει, «επί των πληρωμάτων των υδάτων». Επειδή αυτός ο λόγος υπονοεί τη συνεχή παραμονή της προσοχής στα θεία διδάγματα, μέσω των οποίων επαινεί τα καθαρά μάτια, διδάσκοντας παράλληλα και εμάς πώς θα μπορούσαμε να ανακτήσουμε την οικεία ομορφιά των ματιών, εάν παραμένουμε διαρκώς κοντά στα πληρώματα των υδάτων. Διότι πολλοί από εκείνους που έχουν ταχθεί να είναι μάτια, εγκαταλείποντας την προσήλωση σε τέτοιου είδους πληρώματα, παρακάθονται στους βαβυλωνιακούς ποταμούς, επαληθεύοντας την κατηγορία που διατυπώθηκε από το πρόσωπο του Θεού για τέτοιους ανθρώπους: «Εμένα εγκατέλειψαν, την πηγή του ζώντος ύδατος, και έσκαψαν για τον εαυτό τους λάκκους συντετριμμένους, οι οποίοι δεν μπορούν να συγκρατήσουν νερό». Πρόκειται λοιπόν για ένα μάθημα το οποίο δείχνει πώς μπορεί ένα μάτι να γίνει ωραίο, ώστε να ταιριάζει και να εναρμονίζεται με τη χρυσή κεφαλή: το να είναι δηλαδή ακέραιο σαν το περιστέρι, απλανές και ανεξαπάτητο σύμφωνα με τη φύση του γάλακτος, χωρίς να παρασύρεται σε καμία πλάνη από ανυπόστατες φαντασιώσεις, αλλά να παραμένει σταθερά, με διαρκή παραμονή και προσήλωση, κοντά στα πληρώματα των θείων υδάτων, κατά την ομοιότητα του ξύλου που είναι φυτεμένο παρά τις διεξόδους των υδάτων και δεν μετακινείται· διότι έτσι και ο καρπός του θα αποδώσει στον κατάλληλο καιρό, και ο κλάδος θα διατηρηθεί αειθαλής, περιβαλλόμενος από το ωραίο χρώμα των φύλλων του.

Πόσο μακάρια είναι εκείνα τα μέλη, μέσω των οποίων το σύνολο μεταβάλλεται σε επιθυμία, εφόσον, μέσω της τελειότητος σε κάθε αγαθό, απεργάζονται από όλα ένα αρμονικά συγκραμένο εράσμιο κάλλος, έτσι ώστε ολόκληρο, όχι μόνο στους οφθαλμούς και στα κέρατα [ή στους βοστρύχους], αλλά και στα πόδια και στα χέρια και στις κνήμες και στον φάρυγγα να είναι παρομοίως επιθυμητό, χωρίς κανένα από τα μέλη να υστερεί ως προς την υπερβολή του κάλλους.

ΨΑΛΜΟΣ 68. «Ήλθα στα βάθη της θάλασσας.» Και πώς κάποιος που ελπίζει στον Θεό, τα μάτια του εξαντλούνται, και δεν ενδυναμώνεται μάλλον και γίνεται ισχυρότερος; Αλλά «οφθαλμούς» του εννοεί τους αποστόλους· για τους οποίους στο Άσμα Ασμάτων λέει: «Τα μάτια σου είναι σαν της περιστεράς, πάνω σε πληθώρα υδάτων», υπονοώντας τη δωρεά του βαπτίσματος· διότι εκεί παρείχε τη μετοχή του Πνεύματος σε αυτούς που πιστεύουν. Έτσι κατά τον καιρό του πάθους εξαντλήθηκαν και σκορπίστηκαν, βλέποντας τον Χριστό να ελπίζει στον Θεό, τον δικό του Πατέρα, και να λέει: «Ελωΐ, Ελωΐ, λαμά σαβαχθανί»· διότι αγνοούσαν ότι ο Θεός περιόριζε τη δική του δύναμη, ώστε να δοθεί χρόνος για τα παθήματα. «Πληθύνθηκαν περισσότερο από τις τρίχες.» «Τρίχες» του ονομάζει τους πιστούς. Διότι όπως το κεφάλι καυχιέται για τις τρίχες, έτσι και ο Χριστός σεμνύνεται για τους πιστούς. «Έγινα αποξενωμένος.» Ξένος έγινε κατά τον καιρό του πάθους, όταν όλοι οι μαθητές του τον εγκατέλειψαν και έφυγαν. Ως μητέρα δε θα εννοήσεις τη Συναγωγή των Ιουδαίων, και όλη την κατά σάρκα συγγένεια όσων προέρχονται από την περιτομή· και ως γιους αυτής, εκείνους που τον αρνήθηκαν, και είπαν·

Έπειτα η νύμφη, αφού αποκρίθηκε, ερμηνεύει στη συνέχεια τα γνωρίσματα του νυμφίου, έστω και αν δεν είναι όλα αισθητά. «Ο αδελφιδός μου, λέει, είναι λευκός και πυρρός», δηλώνοντας με αυτό και το θεϊκό και το ανθρώπινο. «Λευκός» μεν, ως καθαρός και παντελώς ανεπίδεκτος του ρύπου της αμαρτίας· «πυρρός» δε, διότι η θεότητά του είναι από τη φύση της «πυρ καταναλίσκον» που κατακαίει τις αμαρτίες. «Η κεφαλή του», ως κεφαλή των πάντων, είναι «κεφαλή χρυσή ως καθαρό χρυσάφι», και υπέρτιμη και εντελώς άφθαρτη, και, γενικώς, αφού εξέθεσε σαφώς όλα τα γνωρίσματά του, όπως τους βοστρύχους, τους οφθαλμούς, τις σιαγόνες, τα χέρια, την κοιλία, τα φανέρωσε όλα με εγκώμια, έστω και αν δεν είναι όλα αισθητά, όπως προείπαμε.

Και ο Δαβίδ λοιπόν έψαλε για σένα τέτοιο επιθαλάμιο ύμνο, διατρέχοντας τις χορδές της ψαλμικής κιθάρας· ας προσέλθει όμως και ο ίδιος ο Σολομών και από το Άσμα Ασμάτων ας ταιριάξει τα κατάλληλα λόγια: «Ο νυμφίος είναι ωραίος και ξεχωριστός ανάμεσα σε μυριάδες, η κεφαλή του είναι σαν χρυσάφι και κεχριμπάρι, οι βόστρυχοί του σαν ελάτες, οι σιαγόνες του σαν φιάλες, ο λάρυγγάς του γλυκασμός, όλος είναι επιθυμητός». Και για να μην είναι ελλιπή αυτά τα χαροποιά και επιθαλάμια άσματα, ας ψαλούν τα νυμφικά άσματα και στην ίδια τη βασίλισσα και νύμφη. Και ο Δαβίδ πάλι, αφού κουρδίσει το δεκάχορδο ψαλτήριο, ας συνοδεύσει μελωδικά λέγοντας: «Παρέστη η βασίλισσα εκ δεξιών σου, ντυμένη με διάχρυσο ιματισμό, στολισμένη με ποικίλματα», είτε με το ποικίλο και παντοδαπό κόσμημα των αρετών, είτε με την περιβολή της βασιλικής πορφύρας και με το βασιλικό διάδημα, με τα οποία την ενέδυσες, στολίζοντάς την με τα εξαίρετα σύμβολα της βασιλείας, όπως ακριβώς και εσένα προηγουμένως σε εστεφάνωσε με δόξα και τιμή ο Θεός και σου χάρισε το όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα, υποτάσσοντας τα πάντα κάτω από τα πόδια σου.