Πατερικές αναφορές στο ΑΣΜΑ ΑΣΜΑΤΩΝ 5:13

Στον σταυρό, λέει, αναδεχόμενος τον θάνατο υπέρ των ανθρώπων· η καρδιά όμως αγρυπνεί, καθόσον ως Θεός σκύλευσε τον άδη. Δηλαδή, τι έχει κάνει ο αδελφιδός σου, ή τι έχεις από τον αδελφιδό σου; Εκείνα που στάζουν σμύρνα, εννοεί τα χείλη που ομολογούν τον θάνατο. <Οι κνήμες του είναι στύλοι μαρμάρινοι.> Αυτοί θα μπορούσαν να είναι και βάσεις. Διότι όσοι οικοδομούνται, εποικοδομούνται πάνω στο θεμέλιο των αποστόλων και των προφητών.

Εκείνη, λοιπόν, που προχώρησε σε τόση τελειότητα, επειδή έπρεπε να υποδείξει και στις παρθένους το κάλλος του νυμφίου, δεν αναφέρει εκείνο που ήταν εξαρχής (διότι δεν ήταν δυνατόν να φανερωθεί το άρρητο με τη δύναμη των λόγων), αλλά καθοδηγεί τις παρθένους προς τη θεοφάνεια που συντελέστηκε σε εμάς διά της σαρκός (το οποίο ακριβώς έπραξε και ο μέγας Ιωάννης, ο οποίος αποσιώπησε εκείνο που ήταν εξαρχής, αλλά διηγήθηκε με επιμέλεια εκείνο που έχουμε δει και έχουμε ακούσει και τα χέρια μας ψηλάφησαν σχετικά με τον λόγο της αληθείας). Λέγει, λοιπόν, προς αυτές η νύμφη: «Ο αδελφιδός μου είναι λευκός και πυρρός, ξεχωριστός ανάμεσα σε μυριάδες. Η κεφαλή του είναι καθαρό χρυσάφι, οι βόστρυχοί του σαν κλαδιά φοίνικα, μαύροι σαν το κοράκι, οι οφθαλμοί του σαν περιστέρια πάνω σε άφθονα νερά, λουσμένα μέσα σε γάλα, που κάθονται δίπλα σε άφθονα νερά. Οι σιαγόνες του είναι σαν φιάλες αρώματος που αναδύουν μυρωδικά, τα χείλη του σαν κρίνα που στάζουν άφθονη σμύρνα, τα χέρια του τορνευτά, χρυσά, γεμάτα πολύτιμους λίθους, η κοιλία του σαν πυξίδα από ελεφαντόδοντο τοποθετημένη πάνω σε λίθο από ζαφείρι, οι κνήμες του μαρμάρινοι στύλοι, θεμελιωμένοι πάνω σε χρυσές βάσεις. Η όψη του είναι σαν τον Λίβανο, εκλεκτή σαν τους κέδρους, ο φάρυγγάς του είναι γλυκασμός και ολόκληρος είναι επιθυμία. Αυτός είναι ο αδελφιδός μου και αυτός είναι ο πλησίον μου, θυγατέρες της Ιερουσαλήμ».

Λόγος ΙΔ΄ Οι σιαγόνες του είναι σαν φιάλες αρώματος που αναδίδουν μυρεψικά αρώματα, τα χείλη του είναι κρίνα που στάζουν άφθονη σμύρνα. Τα χέρια του είναι χρυσά τορνευτά, γεμάτα από λίθους θαρσείς, η κοιλιά του είναι ελεφαντοστέινο πυξίο πάνω σε λίθο από ζαφείρι. Οι κνήμες του είναι μαρμάρινοι στύλοι θεμελιωμένοι πάνω σε χρυσές βάσεις, η όψη του είναι σαν τον Λίβανο, εκλεκτή σαν τους κέδρους. Ο φάρυγγάς του είναι σκέτη γλυκύτητα και ολόκληρος είναι επιθυμία. Αυτός είναι ο αγαπημένος μου και αυτός είναι ο σύντροφός μου, θυγατέρες της Ιερουσαλήμ.

Εκείνος που τρέφει με το άδολο γάλα αυτόν που είναι ακόμη νήπιο ως προς την πνευματική ηλικία, γινόμενος τροφός, όπως λέει ο ίδιος ο Απόστολος, αυτών που μόλις έχουν γεννηθεί στην Εκκλησία, αποταμιεύει τον άρτο της σοφίας για εκείνους που έχουν τελειωθεί ως προς τον εσωτερικό άνθρωπο, λέγοντας: «Σοφία λαλούμε μεταξύ των τελείων», οι οποίοι, έχοντας γυμνασμένα τα αισθητήρια της ψυχής μέσω της έξης των αγαθών διδαγμάτων, γίνονται δεκτικοί του άρτου της σοφίας, έχοντας ανάγκη για την τροφή τους τη σιαγόνα, η οποία αλέθει λεπτά την τροφή ανάμεσα στα δόντια των λογισμών. Πρέπει, λοιπόν, να υπάρχουν και σιαγόνες στο σώμα του Χριστού για εκείνους που δεν στηρίζονται πλέον στη θηλή του λόγου, αλλά επιθυμούν ήδη τη στερεότερη τροφή, για τις οποίες κάνει λόγο τώρα η νύμφη λέγοντας τα εξής: «Οι σιαγόνες του είναι σαν φιάλες αρώματος που αναδίδουν μυρεψικά μύρα». Το γεγονός, βέβαια, ότι ο λόγος περί των σιαγόνων ακολουθεί με λογική συνέπεια όσα εξετάστηκαν για τους οφθαλμούς, θα ήταν φανερό σε καθέναν που ακούει με σύνεση· διότι γι' αυτό τον λόγο πρέπει ο οφθαλμός, παραμένοντας προσηλωμένος στο πλήρωμα των πνευματικών υδάτων, να λούζεται με το απλανές και άδολο γάλα παρομοιαζόμενος με την άκακη περιστερά, ώστε να καταστήσει κοινωνούς των δικών του αγαθών όλους όσους συγκροτούν το σώμα της Εκκλησίας.

Ας δούμε, λοιπόν, σε τι συνίσταται ο έπαινος των σιαγόνων. Ας ακούσουμε την ίδια τη νύμφη τι αναφέρει διεξοδικά για αυτές: «Οι σιαγόνες του», λέει, «είναι ως φιάλες αρώματος που βλαστάνουν μυρεψικά». Αν με το όνομα της φιάλης ο λόγος υποδηλώνει το ανοικτό σχήμα των ποτηριών, στο οποίο η κοιλότητα αποκρύπτεται χάρη στην κατασκευή, εφόσον το σχήμα ούτε βαθαίνει υπερβολικά ούτε απλώνεται σε ευθεία, ώστε να μη φαίνεται ούτε απολύτως κοίλο ούτε επίπεδο, αν, λοιπόν, η νύμφη υποδεικνύει ένα τέτοιο σχήμα διά της φιάλης, ο έπαινος των σιαγόνων θα αντλούσε ένα ιδιαίτερο νόημα από αυτό το σχήμα. Διότι θα μπορούσε να πει κάποιος ότι ο λόγος, θέλοντας να επαινέσει το απλό, το ανοικτό και το άδολο της διδασκαλίας, έκανε μνεία της φιάλης, στην οποία δεν μπορεί να υπάρξει το βάθος που αποδοκιμάζεται από τον προφήτη, ο οποίος λέει: «Είθε να σωθώ από εκείνους που με μισούν και από τα βαθιά ύδατα». Λέμε, συνεπώς, ότι με το όνομα της φιάλης σημαίνεται η αλήθεια που φανερώνεται με απλότητα, χωρίς καμία δόλια κοιλότητα, της οποίας φιάλης ύλη είναι το άρωμα και έργο της το να βλαστάνει μυρεψικά. Διότι «οι σιαγόνες του είναι ως φιάλες αρώματος», οι οποίες δεν έχουν κατασκευαστεί από άργυρο ή χρυσό ή γυαλί ή από κάποια άλλη παρόμοια ύλη, αλλά από το ίδιο το άρωμα, βλαστάνοντας από μόνες τους αυτά διά των οποίων παρασκευάζονται τα μύρα.

Του οποίου η ύλη απέβαλε τη γήινη φύση, αφότου δια του βαπτίσματος απέβαλε τα λέπια των οφθαλμών μαζί με το σαρκικό φρόνημα, και αναδημιουργήθηκε από το εύοσμο άρωμα, γενόμενος τέκνο του Αγίου Πνεύματος· αυτός, επειδή μέσα από μία τέτοια σφυρηλάτηση κατασκευάστηκε ως σκεύος εκλογής, γενόμενος φιάλη για την οινοχοΐα του λόγου, δεν είχε πλέον ανάγκη από άνθρωπο για να του εγχύσει τη γνώση των μυστηρίων (διότι δεν συμβουλεύθηκε σάρκα και αίμα), αλλά ο ίδιος δημιουργούσε μέσα του και ανέβλυζε το θείο ποτό, παρασκευάζοντας ως μύρο τα ποικίλα άνθη των αρετών για τους ακροατές μέσω της ευωδίας του Χριστού, ώστε, σύμφωνα με τις διαφορές και τις ιδιότητες εκείνων που δέχονταν τον λόγο, να βρίσκεται το άρωμα κατάλληλο για την εκάστοτε ανάγκη εκείνου που το επιζητούσε: για τους Ιουδαίους, για τους Έλληνες, για τις γυναίκες, για τους άνδρες, για τους κυρίους, για τους δούλους, για τους γονείς, για τα τέκνα, για τους ανόμους, για εκείνους που βρίσκονταν υπό τον νόμο. Τόσο πολύμορφη ήταν σε αυτόν η χάρη της διδασκαλίας, συγκερασμένη με κάθε αρετή, καθώς η φιάλη παρασκεύαζε το μύρο δια μέσου των ποικίλων διδαγμάτων καταλλήλως προς την ανάγκη του καθενός από εκείνους που δέχονταν τον λόγο. Τέτοιου είδους σιαγόνες, λοιπόν, επαινεί εκείνη που ζωγραφίζει με τον λόγο το κάλλος του σώματος του Νυμφίου.

Και ότι σε αυτό αποβλέπει ο έπαινος των σιαγόνων, το επιβεβαιώνει ο λόγος που ακολουθεί αμέσως μετά· διότι, μετά τις σιαγόνες, επαινούνται τα χείλη, μέσα από τα οποία εξέρχεται ο ευωδιάζων λόγος. Και ο έπαινος έχει ως εξής: «Τα χείλη του είναι κρίνα, που στάζουν άφθονη σμύρνα». Με το διπλό αυτό παράδειγμα επιμαρτυρεί συγχρόνως δύο αρετές στον λόγο, εκ των οποίων η μία είναι η λαμπρή και φωτεινή αλήθεια που διακρίνεται στα λεγόμενα (διότι τέτοια είναι η όψη του κρίνου, του οποίου η λαμπρότητα αποτελεί σύμβολο της καθαρότητας και της αλήθειας των λεγομένων)· η άλλη δε είναι το ότι, μέσω της διδασκαλίας, προβάλλεται μόνο η νοητή και άυλη ζωή, καθώς με τη θεωρία των νοητών απονεκρώνεται η κατώτερη ζωή, η οποία ενεργείται διά της σαρκός και του αίματος. Διότι η σμύρνα που ρέει από το στόμα και καθιστά πλήρη από αυτήν την ψυχή εκείνου που τη δέχεται, φανερώνει τη νέκρωση του σώματος· επειδή πολλάκις έχει παρατηρηθεί κάτι τέτοιο στη χρήση των θεόπνευστων λόγων, το να είναι δηλαδή το όνομα της σμύρνας δηλωτικό του θανάτου.

Ο τέλειος, λοιπόν, και καθαρός οφθαλμός, αυτός που καθιστά τη σιαγόνα φιάλη η οποία γεννά και αναβλύζει από τον εαυτό της τα μύρα, αυτός ανθίζει τα κρίνα των λόγων μέσα από το στόμα εκείνων που είναι στολισμένοι με τη θεία λαμπρότητα. Διότι έτσι ονομάζει ο Λόγος τους καθαρούς και εκείνους που αναδίδουν ευωδία μέσω της αρετής, από τους οποίους προέρχεται η σταγόνα της σμύρνας που γεμίζει αδιάλειπτα τη διάνοια όσων τη δέχονται· και αυτό είναι η περιφρόνηση της υλικής ζωής, καθώς όλα όσα επιδιώκονται εδώ καθίστανται ανενεργά και νεκρά εξαιτίας της επιθυμίας για τα ανώτερα αγαθά. Τέτοια σμύρνα ανέβλυσε κάποτε ο Παύλος από το στόμα του, αναμειγμένη με το καθαρό κρίνο της σωφροσύνης, στις ακοές της αγίας παρθένου (και η παρθένος αυτή ήταν η Θέκλα), η οποία, αφού δέχθηκε με αγαθό τρόπο στην ψυχή της τις σταγόνες που έρρεαν από το κρίνο, παρέδωσε στον θάνατο τον εξωτερικό άνθρωπο, σβήνοντας από μέσα της κάθε σαρκικό φρόνημα και επιθυμία. Για εκείνη, μετά την αγαθή διδασκαλία, η νεότητα ήταν νεκρή, νεκρή και η ορατή ομορφιά της, νεκρά και όλα τα σωματικά της αισθητήρια, καθώς ζούσε μέσα της μόνο ο Λόγος, μέσω του οποίου είχε πεθάνει για αυτήν όλος ο κόσμος, και είχε πεθάνει και η παρθένος για τον κόσμο. Έτσι κάποτε και ο μέγας Πέτρος, ευρισκόμενος στον Κορνήλιο και αρθρώνοντας τα λαμπρά κρίνα του λόγου, προετοίμασε τις ψυχές των ακροατών του ώστε να γεμίσουν από τη σμύρνα· αυτοί, δεχόμενοι αμέσως τον λόγο, συντάφηκαν με τον Χριστό μέσω του βαπτίσματος, καθιστάμενοι νεκροί ως προς την εγκόσμια ζωή.

Πόσο μακάρια είναι εκείνα τα μέλη, μέσω των οποίων το σύνολο μεταβάλλεται σε επιθυμία, εφόσον, μέσω της τελειότητος σε κάθε αγαθό, απεργάζονται από όλα ένα αρμονικά συγκραμένο εράσμιο κάλλος, έτσι ώστε ολόκληρο, όχι μόνο στους οφθαλμούς και στα κέρατα [ή στους βοστρύχους], αλλά και στα πόδια και στα χέρια και στις κνήμες και στον φάρυγγα να είναι παρομοίως επιθυμητό, χωρίς κανένα από τα μέλη να υστερεί ως προς την υπερβολή του κάλλους.

Επειδή, λοιπόν, Εκείνος είναι που εξαρχής στον παράδεισο καλλιέργησε την ανθρώπινη φυτεία, την οποία φύτεψε ο επουράνιος Πατέρας, γι' αυτό, όταν ο άγριος μονιός καταβοσκήθηκε εμάς, τον κήπο, και κατέστρεψε το θείο γεώργιο, κατέβηκε για να κάνει και πάλι την έρημο κήπο, στολισμένο με τη φυτεία των αρετών, διοχετεύοντας μέσω του Λόγου την καθαρή και θεία πηγή της διδασκαλίας για την περιποίηση των φυτών αυτών. Οι φιάλες του αρώματος, από τη μία πλευρά, στην περιγραφή του κάλλους χρησιμοποιήθηκαν για τον έπαινο των σιαγόνων, μέσω των οποίων αλέθονται οι πνευματικές τροφές για όσους τρέφονται, εδώ όμως υποδηλώνεται από τον λόγο ότι αποτελούν τόπο και κατοικία του Νυμφίου. Από αυτό μαθαίνουμε ότι ο Νυμφίος δεν κατοικεί σε ψυχή έρημη από αρετές, και, εάν κάποιος, σύμφωνα με όσα προαναφέρθηκαν, γίνει φιάλη αρώματος που βλασταίνει τα μυρεψικά, αυτός, έχοντας γίνει κρατήρας της σοφίας, δέχεται μέσα του τον θείο και ακήρατο οίνο, μέσω του οποίου επέρχεται η ευφροσύνη σε αυτόν που τον δέχεται.

Και αυτή πάλι τον αποκαλεί ομοίως νυμφίο και αδελφιδό, «εγώ, λέει, ανήκω στον αδελφιδό μου και ο αδελφιδός μου σε εμένα», επαινώντας τον και αυτή με τη σειρά της με πόθο για τις «σιαγόνες και τα χείλη» του, από τα οποία, σαν μυρωδικά «από φιάλες αρωμάτων», ξεχύθηκαν τα νάματα της διδασκαλίας· για τα «τορευτά χέρια» του, μέσω των οποίων «κάθε νόσος και κάθε αδυναμία» μετατρεπόταν σε υγεία, επισημαίνοντας γενικά όλα του τα γνωρίσματα.

Έπειτα η νύμφη, αφού αποκρίθηκε, ερμηνεύει στη συνέχεια τα γνωρίσματα του νυμφίου, έστω και αν δεν είναι όλα αισθητά. «Ο αδελφιδός μου, λέει, είναι λευκός και πυρρός», δηλώνοντας με αυτό και το θεϊκό και το ανθρώπινο. «Λευκός» μεν, ως καθαρός και παντελώς ανεπίδεκτος του ρύπου της αμαρτίας· «πυρρός» δε, διότι η θεότητά του είναι από τη φύση της «πυρ καταναλίσκον» που κατακαίει τις αμαρτίες. «Η κεφαλή του», ως κεφαλή των πάντων, είναι «κεφαλή χρυσή ως καθαρό χρυσάφι», και υπέρτιμη και εντελώς άφθαρτη, και, γενικώς, αφού εξέθεσε σαφώς όλα τα γνωρίσματά του, όπως τους βοστρύχους, τους οφθαλμούς, τις σιαγόνες, τα χέρια, την κοιλία, τα φανέρωσε όλα με εγκώμια, έστω και αν δεν είναι όλα αισθητά, όπως προείπαμε.

«Θα σηκωθώ, λοιπόν, και θα περιέλθω την πόλη, στις πλατείες και στις αγορές, και θα αναζητήσω αυτόν που αγάπησε η ψυχή μου», «διότι είμαι πληγωμένη από αγάπη»· «τον αναζήτησα και δεν τον βρήκα. Με βρήκαν οι φρουροί που περιπολούν στην πόλη. Μήπως είδατε αυτόν που αγάπησε η ψυχή μου;» «Σας εξορκίζω, θυγατέρες της Ιερουσαλήμ, στις δυνάμεις και τις ισχύες του αγρού· εάν βρείτε τον αγαπημένο μου, τι θα του αναγγείλετε; Ότι είμαι πληγωμένη από αγάπη. Τι ξεχωριστό έχει ο αγαπημένος σου, ω ωραιοτάτη μεταξύ των γυναικών, τι ξεχωριστό έχει ο αγαπημένος σου, ώστε να μας ορκίζεις κατ' αυτόν τον τρόπο; Ο αγαπημένος μου είναι λευκός και ρόδινος· το κεφάλι του είναι χρυσό σαν καθαρό χρυσάφι, οι βόστρυχοί του κυματιστοί, τα μάτια του είναι σαν περιστέρια λουσμένα στο γάλα, που κάθονται δίπλα σε άφθονα νερά, τα μάγουλά του σαν φιάλες αρώματος που αναδίδουν μύρα, τα χείλη του σαν κρίνα που στάζουν άφθονο μύρο, τα χέρια του χρυσά τορνευτά, γεμάτα με λίθους της Θαρσίς, η κοιλιά του σαν ελεφάντινη πυξίδα πάνω σε πέτρες ζαφειριού, διαλεχτός ανάμεσα σε μυριάδες».

Και ο Δαβίδ λοιπόν έψαλε για σένα τέτοιο επιθαλάμιο ύμνο, διατρέχοντας τις χορδές της ψαλμικής κιθάρας· ας προσέλθει όμως και ο ίδιος ο Σολομών και από το Άσμα Ασμάτων ας ταιριάξει τα κατάλληλα λόγια: «Ο νυμφίος είναι ωραίος και ξεχωριστός ανάμεσα σε μυριάδες, η κεφαλή του είναι σαν χρυσάφι και κεχριμπάρι, οι βόστρυχοί του σαν ελάτες, οι σιαγόνες του σαν φιάλες, ο λάρυγγάς του γλυκασμός, όλος είναι επιθυμητός». Και για να μην είναι ελλιπή αυτά τα χαροποιά και επιθαλάμια άσματα, ας ψαλούν τα νυμφικά άσματα και στην ίδια τη βασίλισσα και νύμφη. Και ο Δαβίδ πάλι, αφού κουρδίσει το δεκάχορδο ψαλτήριο, ας συνοδεύσει μελωδικά λέγοντας: «Παρέστη η βασίλισσα εκ δεξιών σου, ντυμένη με διάχρυσο ιματισμό, στολισμένη με ποικίλματα», είτε με το ποικίλο και παντοδαπό κόσμημα των αρετών, είτε με την περιβολή της βασιλικής πορφύρας και με το βασιλικό διάδημα, με τα οποία την ενέδυσες, στολίζοντάς την με τα εξαίρετα σύμβολα της βασιλείας, όπως ακριβώς και εσένα προηγουμένως σε εστεφάνωσε με δόξα και τιμή ο Θεός και σου χάρισε το όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα, υποτάσσοντας τα πάντα κάτω από τα πόδια σου.

Κατέρχομαι, λοιπόν, στους Βουλγάρους ως γνήσιος Κωνσταντινουπολίτης, -τι παράξενο!- Βούλγαρος πλέον που αναδίδει μυρωδιά σαπίλας, όπως εκείνοι από τη μυρωδιά των προβιών τους, και το χειρότερο είναι ότι οι άνθρωποι εκείνοι θα νομίσουν ότι θα θεωρηθώ βδελυρός και από εσένα, επειδή έτσι η δυσωδία θα μου γινόταν ευωδία και μάλιστα πολύ πλούσια και χαριτωμένη. Γνωρίζεις, λοιπόν, τι θα κάνεις για να μην κυριευθώ από όσα ειπώθηκαν; Θα θυμιάσεις διώχνοντας τη δυσωδία και θα την καταδικάσεις σε αιώνια εξορία από εμάς, χτυπώντας την στην πλάτη με εκείνα τα ξύλα που βλαστάνει πρώτα η γη και τα οποία απολαμβάνουν τις καθαρές ακτίνες του ήλιου, προκειμένου να μπορώ να σου απευθύνω κι εγώ αυτά μαζί με τα άλλα, αληθινά και όχι κολακευτικά, αυτά που ο Σολομών ταίριαξε στη νύμφη του Άσματος, έστω κι αν αυτά αναφέρονται σε κάτι ανώτερο και πιο μυστικό: «Οι σιαγόνες σου είναι σαν φιάλες αρωμάτων που αναδίδουν μυρωδικά».