Πατερικές αναφορές στο ΑΣΜΑ ΑΣΜΑΤΩΝ 6:8

Λύτρωσε από τη ρομφαία την ψυχή μου. Την κακία και την ανοησία των Ιουδαίων υποδηλώνει μέσω αυτών, δηλαδή δια της ρομφαίας, του χεριού του σκύλου, του λέοντος και των κεράτων των μονοκερώτων. Και από το χέρι του σκύλου τη μονογενή μου. Ονομάζει «χέρι» τα όσα προήλθαν από αυτόν τον σκύλο, και «σκύλο» τον ίδιο· διότι, όπως λέει, δεν είναι καλό να πάρει κανείς το ψωμί των τέκνων και να το ρίξει στα σκυλάκια. [Ρομφαία δε θα μπορούσε να είναι και ο διάβολος, ο οποίος πάντοτε επιχειρεί να πληγώσει. Μονογενή δε ονομάζει την ψυχή του, επειδή είναι μεμονωμένη και ξεχωρισμένη από τις άλλες ψυχές· διότι όλες εκείνες γνώρισαν αμαρτία, ενώ εκείνη όχι· και επειδή μόνη αυτή έχει πάντοτε την καθ' υπόστασιν ένωση του Θεού Λόγου με τη σάρκα. Διότι ένας είναι ο Χριστός εκ των δύο αντιθέτων, τέλειος Θεός και τέλειος άνθρωπος. Ενώ στις άλλες ψυχές επιφοιτά κατά διαστήματα. Ίσως δε να ονομάζει μονογενή και την Εκκλησία που παρίσταται σε αυτόν, επειδή δεν έχει σπίλο ή ρυτίδα, καθώς συμπληρώνεται από τους αμώμους μέσω της πνευματικής προκοπής από τις εξήντα βασίλισσες και τις ογδόντα παλλακίδες.] Σώσε με από το στόμα του λέοντος, και από τα κέρατα των μονοκερώτων την ταπείνωσή μου. Θα διηγηθώ το όνομά σου στους αδελφούς μου· εν μέσω της Εκκλησίας θα σε υμνήσω. Διότι μας δίδασκε τον κατά φύση και αλήθεια Θεό και ομοούσιο Πατέρα του.

Διότι ο προφήτης, ελέγχοντας εκείνους που περιεργάζονται τα δεινά και επινοούν θορυβώδεις φήμες προς εξαπάτηση του εαυτού τους, έλεγε: «Επειδή δεν θελήσατε το ύδωρ του Σιλωάμ που ρέει ήσυχα, ο Κύριος επιφέρει εναντίον σας το ύδωρ του ποταμού, τον βασιλιά των Ασσυρίων». Διότι ύδωρ του Σιλωάμ είναι η διδασκαλία του απεσταλμένου. Και ποιος θα μπορούσε να είναι αυτός παρά ο Κύριός μας Ιησούς, ο οποίος απεστάλη από τον Θεό και Πατέρα του; Και ρέει «ήσυχα» επειδή δεν περιέχει καμία κενοφωνία ούτε κάτι το επίπλαστο, αλλά με αλήθεια απευθύνεται προς την αγία του νύμφη, η οποία ονομάζεται από αυτόν περιστερά στο Άσμα του Σολομώντα, λόγω του άκακου, του ήμερου και του απολύτως καθαρού χαρακτήρα του ζώου. Και είναι αξιοθαύμαστο πώς τις άλλες, οι οποίες δεν ανήκουν σε αυτόν, αλλά έχουν αυτοαποκληθεί με το όνομά του, τις ονόμασε παλλακίδες και βασίλισσες εξαιτίας του βασιλικού ονόματος, με το οποίο καθεμία σεμνύνεται επικαλούμενη τον Χριστό για τον εαυτό της. Αλλά αν και οι παλλακίδες είναι ογδόντα, οι οποίες αντιπροσωπεύουν τις αιρέσεις, και έπειτα υπάρχουν νεάνιδες των οποίων δεν υπάρχει αριθμός, λέει: «Μία είναι η περιστερά μου, η τέλειά μου»· δηλαδή αυτή η ίδια η αγία νύμφη και Καθολική Εκκλησία. Περιστερά μεν, όπως προείπα, λόγω του ήμερου, άκακου και καθαρού χαρακτήρα του ζώου, τέλεια δε, επειδή έλαβε από τον Θεό την τέλεια χάρη και γνώση από τον ίδιο τον Σωτήρα μέσω του Αγίου Πνεύματος.

Αλλά θα αρκέσουν και γι' αυτήν όσα έχουν ειπωθεί. 10. Και έως εδώ ας φθάσει το σφράγισμα και η ολοκλήρωση ολόκληρης της πραγματείας μας περί αυτών των ζητημάτων, εφόσον ο Θεός μάς επισκέφθηκε και μας βοήθησε, ώστε να ομολογούμε με όλη μας την ψυχή και τη διάνοια και να ευχαριστούμε τον ίδιο τον Κύριο, διότι αξιωθήκαμε να ολοκληρώσουμε το έργο που αναλάβαμε εν Κυρίω, αναφέρομαι δηλαδή στην περιγραφή και την ανατροπή που συντάξαμε κατά των αιρέσεων, αποκαλύπτοντας ταυτόχρονα το τι πράττεται στην καθεμία, στον βαθμό που το επιτρέπει η αδύναμη ανθρώπινη φύση μας. Διότι, έχοντας έως εδώ υποδείξει ανελλιπώς ογδόντα αιρέσεις, για τις οποίες πληροφορηθήκαμε μέσα στον κόσμο και γνωρίσαμε τον αριθμό και τις ονομασίες τους, καθώς και τα λόγια, τις προφάσεις και τις σχέσεις, τις ορμές και τα αίτια μερικών εξ αυτών, κυριευόμαστε από θαυμασμό και εκπλησσόμαστε μπροστά σε αυτό που αναφέρεται στη Θεία Γραφή: «Εξήντα είναι οι βασίλισσες, και ογδόντα οι παλλακίδες, και οι νεάνιδες είναι αναρίθμητες· μία είναι η περιστερά μου, η τέλειά μου».

Καθώς λοιπόν έχουμε μιλήσει εξαρχής για αυτές τις ογδόντα παλλακίδες, με τις ονομασίες του Βαρβαρισμού, του Ελληνισμού, του Σκυθισμού, του Ιουδαϊσμού και του Σαμαρειτισμού, οι οποίες δεν αποτελούν νόμιμες συζύγους, ούτε έχουν λάβει προίκα από τον βασιλιά, ούτε τα τέκνα τους δύνανται να κληρονομήσουν βάσει διαθηκών (διότι εκ φύσεως είναι εβδομήντα πέντε και οι μητέρες τους είναι πέντε, όπως ο Ελληνισμός, από τον οποίο προήλθαν οι Έλληνες, και ο Ιουδαϊσμός, από τον οποίο οι Ιουδαίοι, και η Σαμαρειτική αίρεση, από την οποία ο Σαμαρειτισμός, και ο Χριστιανισμός, από τον οποίο αποκόπηκαν σαν κλαδιά οι αφορισμένες αιρέσεις, οι οποίες καλούνται στο όνομα του Χριστού, χωρίς όμως να ανήκουν σε αυτόν, αλλά άλλες μεν απέχουν πάρα πολύ από αυτόν, άλλες δε για κάτι ελάχιστο κατέστησαν τους εαυτούς τους και τα τέκνα τους απόκληρους και ξένους προς αυτόν, αφού δεν είναι νόμιμες, αλλά βρίσκονται εκτός και απλώς έχουν επικαλεστεί το όνομα του Χριστού), θα μας απομείνει η απόδειξη περί της αληθείας, καθώς και της ίδιας της περιστεράς, η οποία είναι η μοναδική που επαινείται από τον νυμφίο. 11.

Αφού λοιπόν αναφέραμε αυτά για τα ζητήματα αυτά, ας προχωρήσουμε στους προαναφερθέντες λόγους, θέλοντας να δείξουμε πώς ογδόντα μεν είναι οι παλλακίδες, εξήντα δε οι βασίλισσες, και πώς μία είναι η παρθένος και αγνή νύμφη, ταυτόχρονα και περιστερά και αμνάδα, αγία πόλη του Θεού και «στύλος και εδραίωμα της αληθείας» και «πέτρα στερεά, την οποία πύλες του Άδη δεν θα κατισχύσουν». Διότι, επικαλούμενοι ταυτόχρονα σε όλα τον Θεό, και αφού τον επικαλεστήκαμε, αξιωθήκαμε της επαγγελίας να εκπληρώσουμε την υπόσχεσή μας, εννοώ αυτήν εναντίον όλων των αιρέσεων, με την οποία επαγγελία φθάσαμε μέχρι και την αίρεση των Μασσαλιανών. Έχοντας καταπατήσει λοιπόν και αυτήν με το υπόδημα του Ευαγγελίου, σαν πολύποδα χαμαιλέοντα, απεχθή, άμορφο, που αναδίδει δυσωδία, ας ευχαριστήσουμε για όλα τον Θεό, δοξάζοντας τον Πατέρα εν τω Υιώ, τον Υιό εν τω Πατρί, συν τω Αγίω Πνεύματι, εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Αλλά θα αρχίσω να διηγούμαι τα θαυμαστά για αυτήν την αγία πόλη του Θεού. Διότι ένδοξα πράγματα λέχθηκαν για αυτήν, όπως λέει ο προφήτης: «ένδοξα πράγματα λέχθηκαν για σένα, η πόλη του Θεού», τα οποία για όλους μεν τους ανθρώπους είναι ανέφικτα και για τους απίστους ξένα, για τους πιστούς όμως και αληθινούς ανθρώπους είναι εν μέρει αποκτήσιμα, και ως υπόσχεση τελειώσεως πρόκειται να παρασχεθούν από τον Δεσπότη τους στη βασιλεία των ουρανών, όπου η ίδια η αγία παρθένος και κληρονόμος έλαβε, μαζί με τον δικό της Νυμφίο, στον ουρανό τον κλήρο και την κληρονομιά. 3. Και πρώτον μεν, ότι ο Θεός, ο οποίος είναι υπεράνω όλων, είναι Θεός για εμάς που έχουμε γεννηθεί από αυτήν την αγία Εκκλησία. Διότι αυτή είναι η πρώτη απόδειξη της αλήθειας και το «εδραίωμα της πίστεως» αυτής της μοναδικής παρθένου και αγίας «περιστεράς» και άκακης, για την οποία ο Κύριος αποκάλυπτε εν Πνεύματι στον Σολομώντα στο Άσμα Ασμάτων και έλεγε: «εξήντα είναι οι βασίλισσες, και ογδόντα οι παλλακίδες, και αναρίθμητες οι νεάνιδες· μία είναι η περιστερά μου, η τέλειά μου», με την προσθήκη του «μου» και του «μου». Διότι δική Του είναι η περιστερά και δική Του η τέλεια, ενώ οι άλλες μόνο λέγεται ότι είναι αλλά δεν είναι, και αυτή κατονομάζεται διττώς. Διότι για τις άλλες δεν είπε, «ογδόντα είναι οι παλλακίδες μου», αλλά στις μεν βασίλισσες μέσω της ένδοξης ονομασίας απένειμε τη συνάφεια της τιμής, ενώ για τις παλλακίδες διακήρυξε την πλήρη αποξένωση.

Έτσι και τώρα θεωρώ ότι αναφέρονται εξήντα βασίλισσες, εξαιρουμένου τόσο του ανώτερου όσο και του κατώτερου αριθμού, εξαιτίας του ότι το ακριβές μέσο των εξήντα χρησιμεύει για τους τύπους και την αναγωγή της τέλειας θεωρίας. Διότι, επειδή μέσω των έξι δεκάδων συμβαίνει να συμπληρώνεται η περίοδος της Εξαημέρου, ώστε να συνάπτεται από κάθε γενεά ένα πλήθος οσίων ψυχών, οι οποίες βασιλεύουν εν Θεώ σύμφωνα με την πίστη. Γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε βρίσκονται και έξι λίθινες υδρίες στην Κανά της Γαλιλαίας, οι οποίες, αφού άδειασαν, γέμισαν και πάλι, χωρώντας η καθεμία δύο ή τρεις μετρητές, [συμβολίζοντας] το μέτρο της Παλαιάς και της Νέας Διαθήκης και την Τριάδα του πληρώματος· αυτές μεταβλήθηκαν από ύδωρ σε άκρατο οίνο, αφού γέμισαν για την ευφροσύνη των γάμων και των υιών των ανθρώπων. Εξάλλου, γι' αυτόν τον λόγο το εξαγωνικό ονομάζεται στους θύραθεν λόγους [εκείνο που] γεωμετρείται μέσω της τριάδας και της εβδομάδας στον αριθμό είκοσι ένα, η σημασία δε του εξαγωνικού είναι η πλήρωση ολόκληρου του ορατού στερεώματος, διότι, έχοντας τέσσερα μέρη, ούτως ειπείν, η τετράγωνη βάση και η άνωθεν σκέπη της οροφής συμπληρώνουν τον αριθμό έξι. 5. Αλλά για να μην επεκτείνω τον λόγο σε μάκρος, νομίζω και πάλι ότι τα όσα ειπώθηκαν είναι αρκετά σχετικά με τις εξήντα βασίλισσες [που αντιστοιχούν] στις γενεές οι οποίες αριθμήθηκαν έως την παρουσία του Χριστού, ενώ οι γενεές που υπάρχουν από τον Χριστό και έπειτα μέχρι σήμερα, είναι γνωστές μόνο στον ίδιο τον Κύριο.

Ογδόντα δε παλλακίδες, οι οποίες βρίσκονταν ανάμεσα στις βασίλισσες και πριν από την ένσαρκη βασιλεία, δηλαδή της πίστεως και αυτής της ίδιας της νύμφης και παρθένου, της άσπιλης και «περιστεράς», της «μοναδικής για τη μητέρα της και για εκείνην που τη γέννησε». 6. Διότι η Εκκλησία είναι γεννημένη από μία πίστη, γεννηθείσα διά του Αγίου Πνεύματος, μία για τη μοναδική και μία για εκείνη που τη γέννησε. Και όσες ήλθαν μετά από αυτήν και πριν από αυτήν, έχουν ονομαστεί παλλακίδες, οι οποίες δεν έγιναν διόλου ξένες προς τη διαθήκη και την κληρονομία, χωρίς όμως να έχουν προικιστεί από τον Λόγο και χωρίς να έχουν γίνει υποδοχές του Αγίου Πνεύματος, έχοντας αποκτήσει μόνο μία σχέση κατά συνείδηση προς τον Λόγο. Διότι ορθά η εβραϊκή γλώσσα εξέφρασε την παλλακίδα, ονομάζοντάς την «φελεγέσθα»· «φελέγ», που ερμηνεύεται μισό, και «έσθα», γυναίκα, για να πει «μισή γυναίκα». Διότι, όσον αφορά τον Κύριο, έχει καλέσει τους πάντες στο φως της ελευθερίας, λέγοντας: «όσο έχετε το φως μαζί σας, να περπατάτε στο φως», και ο άγιος Απόστολος λέγοντας: «εσείς δε είστε τέκνα της ημέρας και τέκνα του φωτός», και πάλι στη Θεία Γραφή λέγεται: «εκείνος που πράττει τα φαύλα μισεί το φως και δεν έρχεται προς το φως».

Είναι λοιπόν από την αρχή αυτές που συνδέονται με τον λεγόμενο Βαρβαρισμό και τον Σκυθισμό μέχρι τους προαναφερθέντες Μασσαλιανούς, εβδομήντα επτά τον αριθμό, καθώς και ο Ελληνισμός, από τον οποίο προέρχονται οι ελληνικές αιρέσεις, και ο Ιουδαϊσμός, από τον οποίο οι ιουδαϊκές, και η Σαμαρειτική, από την οποία οι σαμαρειτικές. Όταν αυτές οι τρεις προστεθούν στον αριθμό εβδομήντα επτά, συμπληρώνεται ο αριθμός των ογδόντα, και απομένει η μία, δηλαδή η αγία καθολική Εκκλησία και ο Χριστιανισμός, ο οποίος πράγματι έχει ονομαστεί έτσι από την αρχή, και μαζί με τον Αδάμ, και πριν από τον Αδάμ, και προ πάντων των αιώνων μαζί με τον Χριστό, με το θέλημα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. Αυτός πιστευόταν από όλους όσους σε κάθε γενεά ευαρέστησαν τον Θεό, και με την παρουσία Του στον κόσμο αποκαλύφθηκε με σαφήνεια, και τώρα, μετά από όλες αυτές τις αιρέσεις, οι οποίες βέβαια ονομάζονται από εμάς παλλακίδες, πάλι εξυμνείται, σύμφωνα με τη λογική ακολουθία. 7. Διότι ο ίδιος ο Λόγος στα Άσματα έτσι τις αρίθμησε, λέγοντας «εξήντα βασίλισσες» και «ογδόντα παλλακίδες, και νεάνιδες των οποίων δεν υπάρχει αριθμός. Μία όμως», λέει, «είναι η περιστερά μου, η τέλειά μου· μία είναι για τη μητέρα της, η εκλεκτή για εκείνην που τη γέννησε».

Όπως και αυτές οι αιρέσεις είναι παλλακίδες και τα τέκνα τους έλαβαν δώρα, έχοντας λάβει μόνο το όνομα, έχοντας ονομαστεί μόνο με το όνομα του Χριστού και έχοντας αποδεχθεί τα λίγα λόγια από τη Θεία Γραφή, ώστε μέσω αυτών να κατανοήσουν την αλήθεια, εάν το θελήσουν. Εάν όμως δεν το θελήσουν, αλλά επιστρέψουν προς τον Ηρώδη (διότι τους παραγγέλλεται να μην επιστρέψουν προς τον Ηρώδη, αλλά να φθάσουν στην πατρίδα τους από άλλον δρόμο) — εάν, λοιπόν, δεν πράξουν τα προσταχθέντα, μάταια είναι γι' αυτούς τα δώρα, όπως ακριβώς (θα ήταν μάταιη) και για εκείνους η έλευση, εάν είχαν επιστρέψει προς τον Ηρώδη, εξαιτίας του ότι με τον ίδιο τρόπο αυτές οι ίδιες αιρέσεις παραχαράσσουν τα διδάγματα των θείων λόγων. 9. Αυτές, λοιπόν, είναι οι ογδόντα παλλακίδες, των οποίων αναφέρεται αυτός ο αριθμός, και εκείνες οι βασίλισσες είναι οι ψυχές που απαριθμήθηκαν κατά τις γενεές, δηλαδή οι άνδρες και οι πατριάρχες. Ενώ οι νεάνιδες, των οποίων δεν υπάρχει αριθμός, βρίσκονται πλέον στις φιλοσοφίες ανά τον κόσμο και στους τρόπους ζωής της κάθε ψυχής, όπου άλλη μεν είναι επαινετή και άλλη όχι. Διότι, ποιος θα μπορούσε να απαριθμήσει την ποικιλομορφία αυτού του κόσμου; Επειδή, πόσες άλλες δεν ξεφύτρωσαν ανάμεσα στους Έλληνες, μετά τις προαναφερθείσες τέσσερις πιο φανερές, και μάλιστα μετά από εκείνες τις αιρέσεις και τις μεταγενέστερες, ψυχές και γνώμες που δημιουργήθηκαν από μόνες τους σύμφωνα με την άποψη του καθενός με την ψευδαίσθηση της νεανικότητας;

Ο καθένας από τους πολίτες, ακόμη και οι πολύ ηλικιωμένοι μαζί με νέους ομότροπους και άλλους της εφηβικής ηλικίας, ιερείς δήθεν του ίδιου του Ώρου και του Αρποκράτη, με ξυρισμένο το κεφάλι, φέροντας αναιδώς το δουλικό συνάμα, καταραμένο και παιδαριώδες σημάδι, έχοντας παραδώσει τους εαυτούς τους στα δαιμονικά παίγνια -κατά την κρίση των συνετών- μανιώδεις, παράφρονες και γελοιοποιούμενοι, συμπεριφέρονται ανεξέλεγκτα. Αφού πρώτα αλείψουν τα πρόσωπά τους με χυλούς, σιμιγδάλια και άλλα ευτελή παρασκευάσματα, έπειτα βάζουν το πρόσωπό τους σε λέβητα που κοχλάζει και, αφού με απατηλό τρόπο ξεσηκώσουν τα πλήθη προβάλλοντας το πρόσωπό τους ως δήθεν θαύμα, σκουπίζουν [το μείγμα] από το πρόσωπό τους και το μεταδίδουν με το χέρι στον καθένα που το ζητά, για μετάληψη υγείας και θεραπεία των πόνων. 12. Εάν δε διηγούμουν για τις γυναίκες της Μέμφιδας και της Ηλιούπολης που συμμετέχουν σε οργιαστικές τελετές, δεχόμενες μέσα τους τη σαγήνη του τυμπάνου και του αυλού, για τις χορεύτριες και όσες συμμετέχουν στις τριετηρίδες, καθώς και αυτές στη Βαθεία και στη Μένουθι, που έχουν αποβάλει κάθε αιδώ και γυναικεία ευπρέπεια, με πόσο όγκο λόγου ή με πόση έκταση συγγραφής, αφιερώνοντας τον εαυτό μου στον προαναφερθέντα αμύθητο αριθμό, θα μπορούσα να τα παραδώσω; Διότι, ακόμη κι αν αναλάμβανα έναν υπερβολικό κόπο, θα άφηνα ατελή την πλήρη περιγραφή τους, επειδή, όπως έχει ειπωθεί, πρόκειται για «νεάνιδες των οποίων δεν υπάρχει αριθμός».

Και τα ιερά στη Σάη, και στο Πηλούσιο, και στη Βούβαστο, και στην Άβυδο, και τα τεμένη του Αντινόου, και τα εκεί μυστήρια· και όσα γίνονται στο Φαρβήθιο, και όσα σχετίζονται με τον τράγο του Μενδησίου, και όσα στη Βούσιρη, και πόσα ακόμη στη Σεβέννυτο, και πόσα στη Διόσπολη· πώς αλλού μεν τελούν τελετές προς τιμήν του όνου, στο όνομα του Σηθ, του δήθεν Τυφώνος· άλλοι δε μυούνται στην Τιθραμβώ, η οποία ερμηνεύεται ως Εκάτη· άλλοι στη Σενέφθυ, άλλοι στη Θερμούθι, και άλλοι στην Ίσιδα. Και πόσα τέτοια μπορεί να πει κανείς· αν επιχειρήσει να τα εκθέσει κατά είδος, θα δαπανηθεί πολύς χρόνος. Γι’ αυτό ο λόγος, συνοψίζοντας τα πάντα, θα εκπληρωθεί με το: «νεάνιδες, των οποίων δεν υπάρχει αριθμός». Υπάρχουν πάλι και πολλά άλλα μυστήρια, αιρεσιάρχες και σχισματοποιοί· από αυτούς άλλων αρχηγοί είναι στους Πέρσες οι λεγόμενοι Μαγουσαίοι· στους Αιγυπτίους οι καλούμενοι προφήτες, αρχηγοί των αδύτων και των ιερών· από τους Βαβυλωνίους μάγους οι λεγόμενοι Γαζαρηνοί, σοφοί και επαοιδοί· από τους Ινδούς οι λεγόμενοι Ευίλεοι και οι Βραχμάνες· από τους Έλληνες οι ιεροφάντες και οι νεωκόροι· και ακόμη πλήθος Κυνικών και άλλων αναρίθμητων φιλοσόφων ως αρχηγοί. Λοιπόν, όπως προείπα, στους Πέρσες υπάρχουν οι λεγόμενοι Μαγουσαίοι, οι οποίοι, ενώ αποστρέφονται τα είδωλα, προσκυνούν ως είδωλα τη φωτιά, τη σελήνη και τον ήλιο. Υπάρχουν πάλι και άλλοι στην Ελλάδα, οι λεγόμενοι Μυσοί Άβιοι, οι οποίοι χρησιμοποιούν γάλα αλόγων και κατοικούν ολόκληρη άγρια χώρα.

Και πόσα θα μπορέσει να συλλέξει ο νους των ανθρώπων από τα τόσα και μεγάλα που ονομάζονται και συγκαταλέγονται στα επαινετά, όσες είναι οι διαφορές των «νεανίδων των οποίων δεν υπάρχει αριθμός», από τις οποίες άλλες είναι προς έπαινο, άλλες όμως όχι. Κάποιοι, δηλαδή, συλλέγουν από τον δικό τους νου τον κανόνα και τους θεσμούς της ασκήσεως του βίου τους και κυκλοφορούν επιδεικτικά με μακριά μαλλιά, άλλοι με εμφανή σάκκο, άλλοι δε, άγιοι αδελφοί, παραμένουν στο κατάλυμά τους με σάκκο και στάχτη, και ακόμη άλλοι, με υπερβολικές ασκήσεις και νηστείες, προσθέτουν κόπο στον εαυτό τους κατά τη νεότητά τους, ένεκα της τέλειας συνειδήσεώς τους απέναντι στον Νυμφίο. Υπάρχουν όμως και άλλοι, όπως προείπα, οι οποίοι όχι ορθά, αλλά σύμφωνα με κάποια τυραννική πρόληψη του νου, επιδεικνύουν αλαζονική και αυθάδη συμπεριφορά, αντίθετα προς την αλήθεια. Τέτοιος ήταν ο Ζακχαίος, ο οποίος πέθανε πριν από λίγο καιρό στην ορεινή περιοχή γύρω από τα Ιεροσόλυμα, ο οποίος περνούσε τη ζωή του χωρίς να προσεύχεται απολύτως με κανέναν, αλλά και για τον ίδιο λόγο, επιχειρούσε τολμηρά να αγγίζει τα άγια μυστήρια και να ιερουργεί χωρίς δισταγμό, παρόλο που ήταν λαϊκός. Κάποιος άλλος πάλι, όποιος κι αν ήταν ο άνθρωπος αυτός, από εκείνους που θεωρούνταν ότι είχαν φτάσει στην ακρότητα του ασκητικού βίου, αφού κατοίκησε στην Αίγυπτο, στις ερημικές περιοχές σε κάποιο μοναστήρι, και ένας άλλος κοντά στο Σινά, παρακινούμενοι από όνειρα, συμπεριφέρθηκαν με θράσος, και, θεωρώντας ότι έλαβαν επισκοπική χειροθεσία, επιχειρούσαν και οι ίδιοι να αναλαμβάνουν εξουσία και να τελούν έργα επισκόπων.

Άλλοι δε, και όχι λίγοι, τόλμησαν να ευνουχίσουν τους εαυτούς τους αντίθετα προς τα προσταγμένα, δήθεν χάριν νεανικής τόλμης. Άλλοι πάλι, νομίζοντας ότι επιδεικνύουν νεανικό ζήλο, τολμούν αντίθετα προς τους κανόνες, αν και προέρχονται από τους ορθοδόξους, να συγκεντρώνουν οπαδούς γύρω τους, αλλά και χωρίς την απόφαση οικουμενικής συνόδου να αναβαπτίζουν όσους προσέρχονται σε αυτούς δήθεν από τους Αρειανούς, παρόλο που το ζήτημα, όπως είπα, δεν έχει ακόμη διευθετηθεί με κρίση συνόδου. Αυτό συμβαίνει επειδή οι λαοί είναι μέχρι τώρα αναμεμειγμένοι, και πολλοί είναι μεν ορθόδοξοι, αλλά συνδέονται υποκριτικά με τους αρειανόφρονες, μέχρις ότου επέλθει ο διαχωρισμός από αυτήν τη βλάσφημη αίρεση, και τότε θα οριστούν τα μέτρα εναντίον της. Από αυτούς που αναβαπτίζουν με αυτόν τον τρόπο ύστερα από δική τους απόφαση, έφτασε στα αυτιά μας ότι υπάρχει ένας πρεσβύτερος στην περιοχή της Λυκίας. Υπάρχουν και άλλοι, από τους οποίους ο καθένας προσεύχεται μόνος του και απολύτως με κανέναν άλλον, και άλλοι που φέρουν δεσμά αντίθετα προς τον θεσμό της Εκκλησίας. Γι' αυτό, στο τέλος όλου του λόγου, ονόμασα «νεάνιδες χωρίς αριθμό» εκείνες που συμπεριφέρονται με νεανική παρόρμηση σύμφωνα με τη δική τους αντίληψη, όχι όμως προς το αγαθό, προς την τελειοποίηση δηλαδή των ειδών της σοφίας, της φρόνησης, της ανδρείας, της σωφροσύνης και της δικαιοσύνης. Εξαιτίας αυτού, άλλες, επιδεικνύοντας νεανικό ζήλο προς το τυραννικότερο, εκτρέπουν τον εαυτό τους σε κάτι το <ξένο> προς την αλήθεια, με αποτέλεσμα να μην μπορεί να προσδιοριστεί ο αριθμός τους. 14.

Και πάλι να προσεύχεστε θερμά ώστε ο Κύριος να μας δώσει τη μερίδα που ζητήσαμε στην αγία του πίστη, η οποία είναι η μόνη απαλλαγμένη από κάθε εναντιότητα, και να συγχωρήσει τα δικά μας αμαρτήματα, που είναι πολλά, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, δι' ου και μεθ' ου η δόξα στον Πατέρα μαζί με το Άγιο Πνεύμα εις τους αιώνας. Αμήν. 21. Και αυτά μεν που αφορούν την πίστη, τα οποία κατέχει αυτή η μόνη καθολική Εκκλησία και άκακη περιστερά, που είναι μία για τον άνδρα της, όπως λέει, «μία είναι η περιστερά μου», και ομοίως για τις αναρίθμητες «νεάνιδες των οποίων δεν υπάρχει αριθμός», τα αναφέραμε συντόμως, σχετικά με την ομοουσιότητα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, και σχετικά με την ένσαρκη και τέλεια παρουσία του Χριστού, και για άλλα μέρη της πίστεως. Όσον αφορά όμως τους θεσμούς της, έχω πάλι την ανάγκη να παραθέσω εν συντομία ένα μέρος από το είδος αυτών των θεσμών, όσα από τη φύση τους έχουν διαφυλαχθεί και διαφυλάσσονται μέσα σε αυτήν, άλλα μεν ως επιταγή, άλλα δε ως ελεύθερη επιλογή, καθώς ο Θεός χαίρεται για την αρετή της Εκκλησίας του. Και πρώτα μεν, ως θεμέλιο και τρόπον τινά βαθμίδα μέσα σε αυτήν, είναι η παρθενία, η οποία ασκείται και φυλάσσεται από πολλούς και δοξάζεται. Στην ίδια αυτή παρθενία έπεται η μοναχική ζωή από την πλειονότητα των μοναχών και των μοναζουσών. Μετά από αυτήν, ακολουθεί η εγκράτεια, η οποία πορεύεται στον ίδιο δρόμο. Έπειτα δε, η κατάσταση της χηρείας, που βιώνεται με κάθε προσοχή και αγνή συναναστροφή.

Ψ. Περί του Άσματος των Ασμάτων. ΣΤ΄. Ολόκληρο το βιβλίο έχει ως θέμα του τον έρωτα της νύμφης προς τον νυμφίο, η οποία ομολογεί ότι έχει τρωθεί από την αγάπη της προς αυτόν, και εκείνος με τη σειρά του ομολογεί ότι, ανάμεσα σε πολλές, μόνο αυτή αποτελεί γι' αυτόν την τέλεια περιστερά, σε σύγκριση με τις λεγόμενες βασίλισσες, τις παλλακίδες και τις νεάνιδες. Εκείνοι, λοιπόν, που προέρχονται από την περιτομή, αν και είναι πεπεισμένοι ότι και τούτη η γραφή είναι μία από τις είκοσι δύο θεόπνευστες Γραφές στις οποίες πιστεύουν, δεν γνωρίζω αν θα μπορούσαν να παρουσιάσουν κάτι από όσα λέγονται σε αυτήν ως άξιο θείας έμπνευσης, εφόσον δεν φαντάζονται τίποτα περισσότερο από την επιφανειακή ερμηνεία των χωρίων. Εκείνος όμως που έχει τη δύναμη να αφαιρέσει το κάλυμμα που επικαλύπτει και τούτη τη Γραφή, και να στραφεί προς τον Κύριο που είναι το Πνεύμα, και με ανακαλυμμένο πρόσωπο να αντικατοπτρίζει και σε αυτά τη δόξα του Κυρίου, θα ατενίσει μέσα σε αυτήν τα μυστήρια που αφορούν την πνευματική νύμφη, δηλαδή φανερά την Εκκλησία του Χριστού, καθώς και όσα λέγονται περί του τέλειου νυμφίου αυτής της νύμφης και περί της διαφοράς μεταξύ των βασιλισσών, των παλλακίδων και των νεανίδων του, όπως και όλα τα άλλα πιο απόρρητα διδάγματα που έχουν εναποκρυφθεί στο βιβλίο, τα οποία άλλωστε έτυχαν ήδη της πληρέστατης διασαφήνισης στα υπομνήματα που συνέγραψε ο πιο φιλόπονος εξηγητής των θείων Γραφών.

Εξήντα είναι οι βασίλισσες και ογδόντα οι παλλακίδες, και νεάνιδες των οποίων δεν υπάρχει αριθμός. Μία είναι η περιστερά μου, η τέλειά μου· είναι η μοναδική για τη μητέρα της, η εκλεκτή για εκείνην που τη γέννησε. Ο απόστολος Φίλιππος, για τον οποίο μαρτυρείται ότι κατάγεται από την πόλη του Ανδρέα και του Πέτρου (διότι θεωρώ ότι αποτελεί εγκώμιο για τον Φίλιππο το ότι υπήρξε συμπολίτης εκείνων των αδελφών που είχαν ήδη θαυμαστεί στο Ευαγγέλιο μέσα από την ιστορία τους)· επειδή ο μεν Ανδρέας, όταν ο Βαπτιστής τού υπέδειξε ποιος είναι ο αμνός που αίρει την αμαρτία του κόσμου, κατενόησε ο ίδιος το μυστήριο, ακολουθώντας εκείνον που του υποδείχθηκε, και μαθαίνοντας πού διαμένει, ευαγγελίζεται στον ίδιο του τον αδελφό ότι είναι παρών αυτός που είχε προαναγγελθεί από την προφητεία· ο δε, έχοντας προλάβει σχεδόν την ακοή με την πίστη, παραδίδεται με όλη του την ψυχή στον αμνό και, μέσω της αλλαγής του ονόματός του, μεταπλάθεται από τον Κύριο προς το θειότερο, καθώς ονομάστηκε και έγινε Πέτρος αντί για Σίμων. Μολονότι στον Αβραάμ και τη Σάρρα, μετά από πολλά χρόνια και ύστερα από πολλές θεοφάνειες, μετέδωσε ο Κύριος την ευλογία μέσω των ονομάτων, καθιστώντας δια της μεταβολής των ονομάτων τον μεν πατέρα, την δε άρχουσα. Ομοίως δε και ο Ιακώβ, μετά την ολονύκτια πάλη, αξιώνεται της επωνυμίας και της δυνάμεως του Ισραήλ.

«Εξήντα είναι οι βασίλισσες και ογδόντα οι παλλακίδες και αναρίθμητες οι νεάνιδες. Μία είναι η περιστερά μου, η τέλειά μου· μία είναι για τη μητέρα της, εκλεκτή για εκείνη που τη γέννησε». Ποιος, λοιπόν, θα αποκυλίσει για εμάς τον λίθο αυτής της ασάφειας; Ποιος θα ανασύρει το ύδωρ των νοημάτων, το οποίο βρίσκεται σε τέτοιο βάθος, ώστε να είναι ανέφικτο για τον δικό μας λόγο; Αλλά μου φαίνεται ορθό να διαβεβαιώσω τις ακοές σας για τούτο, ότι η γνώση αυτών των πραγμάτων ανήκει μόνο σε εκείνους για τους οποίους λέει ο Απόστολος ότι: «Σε όλα γίνατε πλούσιοι, σε κάθε λόγο και σε κάθε γνώση». Η δική μας πενία, όμως, αδυνατεί να αδράξει τους προκείμενους θησαυρούς του λόγου. Πλην όμως, για να αποφύγουμε την καταδίκη της οκνηρίας, χάριν εκείνου που μας νομοθέτησε να ερευνούμε τις Γραφές, δεν θα διστάσουμε να καταβάλουμε λίγο ιδρώτα και για αυτά. Λέμε, λοιπόν, ότι η φιλοσοφία που εμπεριέχεται σε τούτα τα ρητά, μέσα από τους επαίνους της νύμφης, μας παραθέτει κάποιο από τα πλέον υψηλά δόγματα. Και το δόγμα είναι το εξής: τα όντα δεν κτίζονται και δεν ανακτίζονται με την ίδια ακολουθία και τάξη. Διότι, όταν στην αρχή, διά της θείας δυνάμεως, συστάθηκε η φύση της κτίσεως, σε καθένα από τα όντα το πέρας ολοκληρώθηκε αδιαστάτως μαζί με την αρχή, καθώς σε όλα όσα παρήχθησαν από το μη ον στο είναι, η τελειότητά τους αναδύθηκε ταυτόχρονα με την αρχή.

Υποθέσαμε ότι, μέσω των προαναφερθέντων ρητών, ο λόγος φιλοσοφεί επ’ αυτών, διακρίνοντας στα όσα μας ελέχθησαν τη διαφορά των ψυχών που αποβλέπουν προς τον Νυμφίο. Διότι άλλες τις ονομάζει νεάνιδες, που υπερβαίνουν τη φύση του αριθμού εξαιτίας του πλήθους τους, ενώ για άλλες αναφέρει ότι είναι παλλακίδες και άλλες βασίλισσες, περιορίζοντας τον αριθμό των παλλακίδων σε οκτώ δεκάδες, και λέγοντας ότι οι βασίλισσες ανέρχονται σε εξήντα· πάνω από όλες όμως τοποθετεί την τέλεια περιστερά, που θεωρείται ως μονάδα, για την οποία διακηρύσσει ότι είναι η μοναδική για τη μητέρα της και η εκλεκτή για εκείνη που τη γέννησε. Καθοδηγούμαστε, λοιπόν, μέσα από αυτά τα θεία λόγια να κατανοήσουμε ότι: εκείνοι που μόλις τώρα εξήλθαν, σαν από κάποια μήτρα, από την απάτη που κείτεται στο βάθος, όντας σαν νεογέννητοι και μη έχοντας ακόμη δεχθεί μέσα τους τον λόγο με συγκροτημένο τρόπο, ανήκουν σε ένα άπειρο πλήθος, εφόσον η συγκατάθεσή τους στην πίστη γίνεται με λιγότερο λογικό τρόπο. Διότι, ενώ έχουν μεν πιστέψει ότι ο λόγος του μυστηρίου είναι σωτήριος, δεν έχουν ωστόσο εγκαθιδρυμένη μέσα τους την αλήθεια με τη βαθιά γνώση και την πλήρη βεβαιότητα που προσφέρει ο λόγος.

ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΔΙΑΚΟΝΟ ΙΣΙΔΩΡΟ 1481. Έγραψες: Τι σημαίνει το «Εξήντα είναι οι βασίλισσες» και τα επόμενα; Άκουσε, λοιπόν. Ας έχει τα πρωτεία η άμωμη και παρθένος Εκκλησία, η οποία έχει ορθή πίστη για τον Θεό, και αυτή ας ονομάζεται τέλεια περιστερά, καθώς υπερβαίνει σε αξία όλα τα τάγματα. Αν όμως πρέπει να το εκλάβουμε και ως αναφορά στις πράξεις, ας λεχθούν και τα εξής: Εξήντα είναι οι βασίλισσες, δηλαδή οι ψυχές που πράττουν το καλό χάριν της Βασιλείας· και ογδόντα οι παλλακίδες, δηλαδή όσες απέχουν από το κακό από φόβο για την κόλαση· και αναρίθμητες οι νεάνιδες, δηλαδή όσες ζουν με σωφροσύνη και επιδιώκουν το δίκαιο για ορισμένα κοσμικά κίνητρα, πράττοντας το πρέπον ούτε από πόθο για τη Βασιλεία ούτε από φόβο για την Κρίση, αλλά για να μη στερηθούν τον πλούτο ή τη δόξα ή κάποια τιμή. Μία είναι η τέλεια περιστερά: η σύναξη των τελειότερων αγίων, η οποία πράττει το καλό χάριν αυτού του ίδιου του καλού· δεν πράττει το πρέπον ούτε για ανταμοιβή ούτε εξαιτίας της τιμωρίας ούτε για κάποιο βιοτικό κίνητρο, αλλά επειδή αυτό είναι αγαπητό στον Θεό. Είναι φανερό ότι, έχοντας τον Θεό, έχει και όλα όσα ανήκουν σε Αυτόν.

Εξήντα είναι οι βασίλισσες και ογδόντα οι παλλακίδες και αναρίθμητες οι νεάνιδες· μία είναι η περιστερά μου, η τέλειά μου· μοναδική είναι για εκείνην που τη γέννησε· εκλεκτή είναι για τη μητέρα της. Την είδαν οι θυγατέρες και τη μακαρίζουν, οι βασίλισσες και οι παλλακίδες και την επαινούν.

Και λέει: «εξήντα είναι οι βασίλισσες», υποδηλώνοντας τις εξήντα εκλεκτές αρμονίες του σώματος· όπως για παράδειγμα των χεριών και των ποδιών και του αυχένα και των υπόλοιπων αναγκαίων, οι οποίες βασιλεύουν επί των υπόλοιπων αρμονιών του σώματος ως ανώτερες· «και ογδόντα οι παλλακίδες», υποδηλώνοντας τις μικρότερες αρμονίες, παραλείποντας τις υπόλοιπες, για να κάνει το νόημα να απαιτεί πολλή αναζήτηση, πράγμα το οποίο και έγινε. Και οι «νεάνιδες», δηλαδή οι τρίχες της κεφαλής, «των οποίων δεν υπάρχει αριθμός». Μία είναι η «τέλεια περιστερά», η ψυχή· «μία είναι για εκείνη που τη γέννησε» μέσω του λουτρού της παλιγγενεσίας με την πρόνοια του Θεού. Σε κάθε ανθρώπινη σάρκα «μία είναι η περιστερά», η ψυχή· «είναι εκλεκτή για τη μητέρα της», τη θεία κολυμβήθρα, από την οποία έγινε και μέτοχος του θείου Πνεύματος, το οποίο εμφανίστηκε με μορφή περιστεράς. «Την είδαν οι θυγατέρες» και οι νεάνιδες «και οι βασίλισσες και οι παλλακίδες», αυτές που αναφέρθηκαν παραπάνω, και όλη η κατασκευή του σώματος. «Και τη μακαρίζουν», διότι μέσω αυτής κατέχουν τη ζωτική δύναμη.

Αν πάλι κάποιος επιθυμεί να κατανοήσει και τούτο, ότι με τέσσερις τρόπους, σύμφωνα με το θείο Ευαγγέλιο, λογίζονται οι καρδιές των ανθρώπων, δηλαδή σε οδό, σε πετρώδη, σε ακανθώδη και σε αγαθή γη, έτσι και εδώ μέσω των βασιλισσών, των παλλακίδων, των νεανίδων και της περιστεράς, έχει φανερώσει τη διαφορά· τη διαφορά της ανθρώπινης φύσης· διότι όπως ακριβώς υπάρχει η οδός και το πετρώδες και το ακανθώδες έδαφος και η αγαθή γη, έτσι και η φύση λογίζεται από τον Θεό ως βασίλισσες, παλλακίδες, νεάνιδες και περιστερές. Το γεγονός δε ότι το ζήτημα αυτό είναι πολυερευνημένο, και άλλος μεν το εξέλαβε σε σύγγραμμα, άλλος το ερμήνευσε διαφορετικά και άλλος πάλι το κατανόησε με διαφορετικό τρόπο, δεν είναι καθόλου παράξενο, διότι έχει το νόημά του κρυμμένο σε μεγάλο βάθος.

Χαίρε, πανεύφημε πατέρα Ιωάννη, διότι το τάλαντο της ελεημοσύνης, το οποίο σου εμπιστεύθηκε, αφού το προσέφερες όχι διπλάσιο αλλά πολλαπλάσιο σε Εκείνον που στο έδωσε, εισήλθες με παρρησία στη χαρά του Κυρίου σου. Χαίρε, ελεήμον πατέρα Ιωάννη μεγαλώνυμε, διότι έγινες εραστής του κάλλους της προαναφερθείσας θυγατέρας του Θεού, και αφού την αγάπησες και αγαπήθηκες από αυτήν, και την υπηρέτησες και υπηρετήθηκες από αυτήν, γέννησες μέσω αυτής υιούς και θυγατέρες, «των οποίων δεν υπάρχει αριθμός», και ως φιλόστοργος πατέρας τους έθρεψες όλους με τροφές ευσέβειας και τα αναγκαία εφόδια. Γι' αυτό και εκείνη, εκπληρώνοντας αψευδώς τις υποσχέσεις της προς εσένα, ήλθε κοντά σου κατά την αγία κοίμησή σου, φανερώνοντάς σου ξεκάθαρα τα γνωρίσματά της, δηλαδή την ηλιόμορφη όψη του προσώπου της και το στεφανωμένο με το έλεος της ελιάς κεφάλι της, και ενώ απεβίωνες, αφού σου εμφανίστηκε, προπορευόταν κρατώντας σε από το χέρι, οδηγώντας και εισάγοντάς σε προς τον πατέρα της και βασιλέα Θεό, ακριβώς όπως είχε υποσχεθεί.

Και πρώτον μεν, ότι υπάρχει Θεός, ο οποίος είναι για εμάς ο επί πάντων Θεός, για όσους έχουν γεννηθεί από αυτή την αγία Εκκλησία· διότι αυτή είναι η πρώτη απόδειξη περί της αλήθειας και το θεμέλιο της πίστης αυτής της μοναδικής παρθένου, της αγίας και άκακης περιστεράς. Για αυτήν ο Κύριος εν Πνεύματι αποκάλυψε στον Σολομώντα στο Άσμα Ασμάτων και έλεγε: «Εξήντα είναι οι βασίλισσες, και ογδόντα οι παλλακίδες, και οι νεάνιδες των οποίων δεν υπάρχει αριθμός· μία είναι η περιστερά μου, η τέλειά μου», με την προσθήκη του «μου» και «μοι»· και όσα στη συνέχεια υμνούνται εκεί. Πώς λοιπόν και από πού εκείνες οι βλάσφημες επινοήσεις κατά των χριστιανών και της Εκκλησίας του Χριστού θα εφαρμοστούν και θα συνδυαστούν με τους παρόντες λόγους;

Ότι, αφού είπε πάρα πολλά περί των παρθένων και αγνών ψυχών, προσθέτει και τούτο. Βεβαίως, μόνο αυτές τις ψυχές ο Λόγος ονομάζει δική του εκλεκτή νύμφη, ενώ τις υπόλοιπες τις αποκαλεί παλλακίδες και νεάνιδες και θυγατέρες, λέγοντας τα εξής: «Εξήντα είναι οι βασίλισσες, και ογδόντα οι παλλακίδες, και νεάνιδες των οποίων δεν υπάρχει αριθμός. Μία είναι η περιστερά μου, η τέλειά μου· μία είναι για τη μητέρα της, εκλεκτή για εκείνη που τη γέννησε. Την είδαν θυγατέρες, και θα τη μακαρίσουν, βασίλισσες και παλλακίδες θα την αινέσουν». Διότι, ενώ προφανώς είναι πολλές οι θυγατέρες της Εκκλησίας, μία είναι η μόνη εκλεκτή και πολυτιμότατη στα μάτια της από όλες: το τάγμα των παρθένων.

Ο Λόγος, εξάλλου, ονόμασε παλλακίδες τις προφητικές ψυχές, διότι δεν τις νυμφεύθηκε φανερά, όπως ακριβώς έπραξε με την εκκλησία, για την οποία θυσίασε «τον σιτευτό μόσχο». Και εξήντα βασίλισσες, όπως νομίζω, ονόμασε αυτούς που διαδοχικά ευαρέστησαν τον Θεό από τον πρωτόπλαστο μέχρι τον Νώε, επειδή αυτοί δεν είχαν ανάγκη από άλλες εντολές για να σωθούν, καθώς η δημιουργία του κόσμου κατά την εξαήμερο ήταν ακόμη πρόσφατη σε αυτούς· διότι θυμούνταν ότι σε έξι ημέρες ο Θεός δημιούργησε την κτίση και όσα έγιναν στον παράδεισο.

Επομένως, τις ψυχές που, αμέσως από τη δημιουργία του κόσμου, επέλεξαν διαδοχικά να ποθούν τον Θεό, και σχεδόν (αν πρέπει να το πούμε) εκείνες που υπήρξαν απόγονοι του πρώτου αιώνα και γειτόνευαν με τη μεγάλη εξαήμερο, τις ονόμασε συμβολικά εξήντα βασίλισσες, επειδή αυτές δημιουργήθηκαν, όπως είπα, μετά την εξαήμερο· διότι αυτοί έλαβαν μεγάλη τιμή, καθώς συνομίλησαν με Αγγέλους και αντίκρισαν τον Θεό στην πραγματικότητα, και όχι σε όνειρο. Αναλογιστείτε, δηλαδή, πόση παρρησία είχε ο Σηθ προς τον Θεό, πόση ο Άβελ, πόση ο Ενώχ, πόση ο Μαθουσάλας, πόση ο Νώε, όντας οι πρώτοι εραστές της δικαιοσύνης.

«Νεάνιδες» δε πάλι, οι οποίες αποτελούν αναρίθμητο πλήθος, ονομάζει τα πλήθη που έπραξαν το δίκαιο υπό την καθοδήγηση των ανωτέρων τους και που με νεανικό σφρίγος και γενναιότητα αγωνίστηκαν ενάντια στην αμαρτία. Αλλά από αυτές ούτε οι βασίλισσες ούτε οι παλλακίδες συγκρίνονται με την Εκκλησία· διότι η τέλεια και εκλεκτή από όλες, η οποία έχει συγκροτηθεί και συνδεθεί από όλους τους Αποστόλους, είναι η νύμφη που υπερτερεί όλων ως προς το κάλλος της ακμής και της παρθενίας της. Γι' αυτό και μακαρίζεται από τις άλλες, επειδή αυτή είδε και άκουσε άφθονα όσα εκείνες πόθησαν να δουν και να ακούσουν, αλλά δεν είδαν ούτε άκουσαν· διότι «Μακάριοι είναι οι οφθαλμοί σας», λέει ο Κύριος στους μαθητές, «που βλέπουν αυτά που βλέπετε. Διότι σας λέω ότι πολλοί Προφήτες επιθύμησαν να δουν αυτά που βλέπετε, και δεν τα είδαν, και να ακούσουν αυτά που ακούτε, και δεν τα άκουσαν». Επομένως, για αυτούς τους λόγους την μακαρίζουν οι Προφήτες, διότι όσα οι ίδιοι δεν επέτυχαν, η Εκκλησία τα μετέλαβε και τα αξιώθηκε.