Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΤΙΤΟΝ 1:5

Δέκατη τρίτη, προς Τίτον. Αυτήν την επιστολή την αποστέλλει από τη Νικόπολη· διότι εκεί παραχείμασε. Η δε αφορμή της επιστολής είναι η εξής: Στην Κρήτη είχε αφήσει τον Τίτο, για να εγκαταστήσει κληρικούς σε κάθε πόλη· επειδή όμως υπήρχαν εκεί πολλοί που επιχειρούσαν, με την πρόφαση του νόμου, να εξαπατούν τον λαό, ο Απόστολος, όταν το έμαθε, του γράφει. Και πρώτα μεν, ευχαριστώντας τον Θεό για την ευσέβειά του, επισημαίνει ότι η εν Χριστώ πίστη δεν είναι κάτι νεότερο, αλλά έχει ετοιμαστεί προαιωνίως, και έχει επαγγελθεί από τον Θεό· έπειτα δε ομιλεί και για την εγκατάσταση των κληρικών. Και τον διδάσκει πώς και ποιοι πρέπει να είναι αυτοί. Του δίνει επίσης την εντολή να επιτιμά εκείνους που αντιλέγουν στην υγιαίνουσα πίστη· μάλιστα δε αυτούς που προέρχονται από την περιτομή, και να γνωρίζει ότι οι Κρήτες είναι οκνηροί και χρειάζονται επιτίμηση. Αφού δε δίδαξε ότι όλα τα βρώματα είναι καθαρά για τους καθαρούς, και ποιες πρέπει να είναι οι πρεσβύτιδες, οι οποίες οφείλουν να συνετίζουν τις νέες, του παρέχει προτροπές για το πώς πρέπει οι δούλοι να υποτάσσονται στους δικούς τους κυρίους. Και τέλος, αφού υπενθύμισε ότι η χάρη του Σωτήρος μας δικαίωσε όχι εξαιτίας των έργων μας, αλλά λόγω της δικής Του φιλανθρωπίας, και αφού παρήγγειλε να αποφεύγονται οι νομικές διαμάχες, ως αναίσχυντες, του δηλώνει, αφού στείλει σε αυτόν τον Αρτεμά, να έλθει να τον συναντήσει. Του έδωσε επίσης την εντολή να διδάσκει, και οι δικοί του άνθρωποι να πρωτοστατούν στα καλά έργα· και με αυτόν τον τρόπο ολοκληρώνει την επιστολή.

Πρέπει δε αυτός να έχει και καλή μαρτυρία από τους εκτός της Εκκλησίας, ώστε να μην πέσει σε ονειδισμό και σε παγίδα του διαβόλου. Ομοίως και οι διάκονοι πρέπει να είναι σεμνοί, όχι δίγλωσσοι, να μην παραδίδονται σε πολύ οίνο, να μην είναι αισχροκερδείς, να κατέχουν το μυστήριο της πίστεως με καθαρή συνείδηση. Και αυτοί ας δοκιμάζονται πρώτα, και έπειτα ας διακονούν, εφόσον είναι ανέγκλητοι. ΠΡΟΣ ΤΙΤΟΝ. Για αυτόν τον λόγο σε άφησα στην Κρήτη, για να τακτοποιήσεις όσα υπολείπονται και να εγκαταστήσεις πρεσβυτέρους σε κάθε πόλη, όπως εγώ σε διέταξα. Αν κάποιος είναι ανέγκλητος, άνδρας μίας γυναίκας, και έχει τέκνα πιστά, που δεν βαρύνονται με κατηγορία ασωτίας ή δεν είναι ανυπότακτα.

ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ Β΄. Εσύ όμως παρακολούθησες πιστά τη δική μου πίστη, τη διδασκαλία, τη διαγωγή, την πρόθεση, την υπομονή, τους διωγμούς, τα παθήματα. ΠΡΟΣ ΤΙΤΟΝ. Για τον λόγο αυτόν σε άφησα στην Κρήτη, για να διευθετήσεις όσα υπολείπονται και να εγκαταστήσεις σε κάθε πόλη πρεσβυτέρους, όπως ακριβώς εγώ σε διέταξα, αν κάποιος είναι ακατηγόρητος, και τα εξής.

Διότι το ότι ήταν επίσκοπος, προκύπτει από αυτό που του λέει: «Σε κανέναν να μην επιθέτεις βιαστικά τα χέρια»· και πάλι: «Το οποίο σου δόθηκε με την επίθεση των χειρών του πρεσβυτερίου»· διότι δεν θα μπορούσαν πρεσβύτεροι να χειροτονήσουν επίσκοπο. Και πάλι, γράφοντας προς τον Τίτο λέει: «Για τον λόγο αυτόν σε άφησα στην Κρήτη, για να εγκαταστήσεις σε κάθε πόλη πρεσβυτέρους, όπως εγώ σε διέταξα: αν κάποιος είναι ανέγκλητος, άνδρας μίας γυναίκας»· αυτά τα αναφέρει για τον επίσκοπο. Και αφού είπε αυτά, αμέσως πρόσθεσε: «Διότι πρέπει ο επίσκοπος να είναι ανέγκλητος, ως οικονόμος του Θεού, όχι αυθάδης». Όπως λοιπόν έλεγα, τα παλαιά χρόνια και οι πρεσβύτεροι ονομάζονταν επίσκοποι και διάκονοι του Χριστού, και οι επίσκοποι πρεσβύτεροι· γι' αυτό και μέχρι σήμερα πολλοί επίσκοποι γράφουν «στον συμπρεσβύτερο» και «στον συνδιάκονο». Στη συνέχεια όμως απονεμήθηκε στον καθένα το ιδιαίτερο όνομά του, δηλαδή ο επίσκοπος και ο πρεσβύτερος.

Ορθώς· διότι πρόκειται να χλευαστεί από αυτούς. Ίσως και για αυτόν τον λόγο είπε: «Άνδρας μίας γυναίκας», αν και αλλού λέει: «Θέλω όλοι οι άνθρωποι να είναι όπως και εγώ», δηλαδή σε εγκράτεια. Για να μην περιορίσει λοιπόν το ζήτημα σε στενά όρια, εάν απαιτούσε τον απόλυτα αυστηρό τρόπο ζωής, για τον λόγο αυτό ζήτησε μια μετριασμένη αρετή. Διότι έπρεπε να εγκαθίσταται σε κάθε πόλη ο προϊστάμενος· άκουσέ τον εξάλλου να γράφει στον Τίτο: «Για να εγκαταστήσεις σε κάθε πόλη πρεσβυτέρους, όπως εγώ σε διέταξα». Τι γίνεται όμως, εάν έχει καλή μαρτυρία και αγαθή φήμη, αλλά δεν είναι τέτοιος; Αυτό βεβαίως είναι πάρα πολύ δύσκολο· διότι είναι ευκταίο οι ορθοί άνθρωποι να έχουν καλή φήμη ανάμεσα στους εχθρούς· τώρα όμως δεν αρκέστηκε ούτε μόνο σε αυτό· διότι δεν είπε: «Πρέπει αυτός να έχει μαρτυρία», αλλά: «Πρέπει αυτός να έχει και μαρτυρία», υπονοώντας αυτήν μαζί με τις άλλες προϋποθέσεις· διότι βεβαίως δεν απαιτούσε μόνο αυτήν. Τι γίνεται λοιπόν, εάν τον κακολογούν άδικα, από φθόνο, και μάλιστα επειδή είναι ειδωλολάτρες; Δεν συμβαίνει αυτό· διότι αυτόν που έχει άμεμπτο βίο ακόμη και εκείνοι τον σέβονται. Πώς; λέει.

αʹ. Ανάμεσα στους συνοδούς του Παύλου, αυτός ήταν δοκιμασμένος· διότι αν δεν ήταν δοκιμασμένος, δεν θα του είχε εμπιστευθεί ολόκληρο το νησί, ούτε θα τον είχε προστάξει να αναπληρώσει τις ελλείψεις. Διότι λέει: «Για να επιδιορθώσεις αυτά που λείπουν»· δεν θα του είχε αναθέσει την κρίση τόσων επισκόπων, αν δεν είχε απόλυτη εμπιστοσύνη στον άνδρα. Λένε μάλιστα ότι ήταν και νέος, επειδή τον αποκαλεί τέκνο· όμως αυτό δεν αποδεικνύεται ξεκάθαρα από τούτο. Νομίζω δε ότι γίνεται μνεία γι' αυτόν και στις Πράξεις. Ίσως μάλιστα να ήταν και Κορίνθιος, εκτός αν επρόκειτο για κάποιον άλλον με το ίδιο όνομα. Και τον Ζηνά μεν τον καλεί κοντά του, και τον Απολλώ επιθυμεί να του σταλεί, αυτόν όμως όχι· διότι βέβαια, ενώπιον του αυτοκράτορα, μαρτυρούσε γι' αυτούς μεγαλύτερη ανδρεία και αρετή.

ΟΜΙΛΙΑ Βʹ. Για τον λόγο αυτόν σε άφησα στην Κρήτη, ώστε να διευθετήσεις όσα υπολείπονται και να εγκαταστήσεις σε κάθε πόλη πρεσβυτέρους, όπως εγώ σε διέταξα· εάν κάποιος είναι ανεπίληπτος, άνδρας μίας γυναίκας, με τέκνα πιστά, που δεν βαρύνονται με κατηγορία ασωτίας ή είναι ανυπότακτα.

Τι λέγεις, πες μου; Άλλος έρχεται να διορθώσει τα δικά σου; Και δεν θεωρείς το γεγονός αυτό αισχρό, ούτε ότι σου φέρνει ντροπή; Ουδαμώς· διότι αποβλέπω μόνο στο κοινό όφελος· και είτε αυτό επιτευχθεί μέσω εμού είτε μέσω κάποιου άλλου, δεν έχει καμία απολύτως διαφορά για μένα. Έτσι πρέπει να διακείσται ο προεστώς, να μην αναζητεί τη δική του τιμή, αλλά το κοινό συμφέρον. «Και να εγκαταστήσεις», λέγει, «σε κάθε πόλη πρεσβυτέρους».

Εδώ αναφέρεται στους επισκόπους, όπως έχουμε πει και αλλού. «Όπως εγώ σε διέταξα· αν κάποιος είναι ακατηγόρητος». «Σε κάθε πόλη», λέει· διότι δεν ήθελε να έχει ανατεθεί ολόκληρο το νησί σε έναν, αλλά ο καθένας να έχει τη δική του φροντίδα και μέριμνα. Διότι έτσι και για τον ίδιο ο κόπος θα είναι ελαφρύς, και οι ποιμαινόμενοι θα απολαμβάνουν περισσότερη επιμέλεια, εφόσον ο διδάσκαλος δεν θα περιφέρεται για την προστασία πολλών Εκκλησιών, αλλά θα αφοσιώνεται σε μία μόνο, και αυτήν θα κατακοσμεί. «Αν κάποιος», λέει, «είναι ακατηγόρητος, άνδρας μίας γυναίκας, έχοντας πιστά τέκνα, τα οποία δεν κατηγορούνται για ασωτία ούτε είναι ανυπότακτα». Για ποιον λόγο προβάλλει έναν τέτοιον άνθρωπο; Αποστομώνει τους αιρετικούς που διαβάλλουν τον γάμο, αποδεικνύοντας ότι το πράγμα δεν είναι μιαρό, αλλά τόσο τίμιο, ώστε να μπορεί κανείς όντας έγγαμος να ανέλθει και στον άγιο θρόνο· ταυτόχρονα δε, συνετίζει και τους ασελγείς, μην επιτρέποντας να ανατίθεται το αξίωμα αυτό σε κάποιον μετά από δεύτερο γάμο. Διότι αυτός που δεν διατήρησε καμία αφοσίωση προς τη σύζυγο που απεβίωσε, πώς θα μπορούσε να γίνει καλός προστάτης; Και ποια κατηγορία δεν θα μπορούσε να υποστεί;

ΣΤΗΝ ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΠΡΟΣ ΤΙΤΟ. ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ. «Ο Παύλος, δούλος του Θεού και απόστολος του Ιησού Χριστού σύμφωνα με την πίστη των εκλεκτών του Θεού, και την επίγνωση της αλήθειας που οδηγεί στην ευσέβεια, με την ελπίδα της αιώνιας ζωής, την οποία υποσχέθηκε ο αψευδής Θεός πριν από τους αιώνιους χρόνους, και φανέρωσε στους ορισμένους καιρούς τον λόγο Του μέσω του κηρύγματος το οποίο εμπιστεύθηκα εγώ σύμφωνα με την επιταγή του σωτήρα μας Θεού, προς τον Τίτο, το γνήσιο τέκνο σύμφωνα με την κοινή μας πίστη: χάρη, έλεος και ειρήνη από τον Θεό Πατέρα και τον Κύριο Ιησού Χριστό, τον σωτήρα μας. Για τον λόγο αυτόν σε άφησα στην Κρήτη, για να επιδιορθώσεις τα ελλείποντα και να εγκαταστήσεις πρεσβυτέρους σε κάθε πόλη, όπως εγώ σε διέταξα. Αν κάποιος είναι ακατηγόρητος, άνδρας μίας γυναίκας, που έχει τέκνα πιστά, τα οποία δεν κατηγορούνται για ασωτία ή δεν είναι ανυπότακτα.» Επισκόπους. «Διότι πρέπει ο επίσκοπος να είναι ακατηγόρητος ως οικονόμος του Θεού, όχι αυθάδης, όχι οξύθυμος, όχι μέθυσος, όχι βίαιος, όχι αισχροκερδής, αλλά φιλόξενος, φιλάγαθος, σώφρων, δίκαιος, όσιος, εγκρατής, προσηλωμένος στον αξιόπιστο λόγο που είναι σύμφωνος με τη διδασκαλία, ώστε να είναι ικανός και να νουθετεί με την υγιή διδασκαλία, και να ελέγχει εκείνους που αντιλέγουν. Διότι υπάρχουν πολλοί ανυπότακτοι, ματαιολόγοι και φρεναπάτες, κυρίως εκείνοι που προέρχονται από την περιτομή, τους οποίους πρέπει κανείς να αποστομώνει· οι οποίοι ανατρέπουν ολόκληρα σπίτια, διδάσκοντας αυτά που δεν πρέπει, χάριν αισχρού κέρδους.

Ερμηνεία. Επειδή μάθαμε ότι στην Αφρική και τη Λιβύη (είτε ονομάζει με δύο ονόματα τον ίδιο τόπο, διότι το νότιο τμήμα, ένα από τα τέσσερα μέρη του κόσμου, που παλαιότερα ονομαζόταν Λιβύη, μετονομάστηκε αργότερα σε Αφρική, κατά τον Χρύσανθο· είτε ονομάζει Λιβύη γενικά όλο εκείνο το μέρος, και Αφρική ειδικά μια επαρχία που περιλαμβάνεται σε αυτό, κατά τον Μελέτιο), και σε άλλους τόπους, οι εκεί Αρχιερείς, ακόμη και αφού χειροτονηθούν, συγκατοικούν με τις γυναίκες τους και προξενούν σκάνδαλο στους άλλους. Όθεν εμείς, φροντίζοντας με σπουδή να πράττουμε πάντα όσα αποβλέπουν στην κοινή ωφέλεια των ποιμαινομένων Χριστιανών, ορίζουμε, από τώρα και στο εξής, κανένας Αρχιερέας να μη συγκατοικεί με τη γυναίκα του, αφότου χειροτονηθεί· και ορίζουμε τούτο, όχι προς ανατροπή και αθέτηση τόσο του κοινού Κανόνα των Αποστόλων, του 5ου δηλαδή, ο οποίος αφορίζει τον Επίσκοπο εκείνον που με πρόφαση ευλάβειας θα χωρίσει βιαίως τη γυναίκα του, όσο και της διαταγής που δίνει ξεχωριστά ο Παύλος προς τον Τίτο, λέγοντας: να εγκαταστήσεις σε κάθε πόλη Πρεσβυτέρους (ήτοι Επισκόπους, κατά τον Χρυσόστομο, δεδομένου ότι λαμβάνει, όπως προείπαμε στην αρχή του 1ου Αποστολικού, ο Επίσκοπος και το όνομα του Πρεσβυτέρου).